ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 1

ઉચ્ચૈરસ્યતિ મન્દતામરસતાં જાગ્રત્કલઙ્કૈરવ ધ્વંસં હસ્તયતે ચ યા સુમનસામ્ ઉલ્લાસિની માનસે
ધૃષ્ટોદ્યન્મદનાશનાર્ચિર્ અમલા લોકત્રયીદર્શિકા સા નેત્રત્રિતયીવ ખણ્ડપરશોર્ વાગ્દેવતા દીવ્યતુ ॥

હં હો ચિન્મયચિત્તચન્દ્રમણયઃ સંવર્ધયધ્વં રસાન્ રે રે સ્વૈરિણિ નિર્વિચારકવિતે માસ્મત્ પ્રકાશીભવ
ઉલ્લાસાય વિચારવીચિનિચયાલઙ્કારવારામ્ નિધેશ્ ચન્દ્રાલોકમયં સ્વયં વિતનુતે પીયૂષવર્ષઃ કૃતી ॥

યુક્ત્યાસ્વાદ્યલસદ્રસૈકવસતિઃ સાહિત્યસારસ્વત ક્ષીરામ્ભોધિર્ અગાધતામ્ ઉપદધત્ સેવ્યઃ સમાશ્રીયતામ્
શ્રીર્ અસ્માદ્ ઉપદેશકૌશલમયં પીયૂષમ્ અસ્માજ્જગજ્ જાગ્રદ્ભાસુરપદ્મકેશરયશઃશીતાંશુર્ અસ્માદ્ બુધાઃ ॥

તં પૂર્વાચાર્યસૂર્યોક્તિ જ્યોતિઃ સ્તોમોદ્ગમં સ્તુમઃ
યં પ્રસ્તૂય પ્રકાશન્તે મદ્ગુણાસ્ ત્રસરેણવઃ ॥

નાશઙ્કનીયમ્ એતેષાં મતમ્ એતેન દૂષ્યતે
કિં તુ ચક્ષુર્ મૃગાક્ષીણાં કજ્જલેનેવ ભૂષ્યતે ॥

પ્રતિભૈવ શ્રુતાભ્યાસ સહિતા કવિતાં પ્રતિ
હેતુર્ મૃદમ્બુસમ્બદ્ધા બીજમાલા લતામિવ ॥

નિર્દોષા લક્ષણવતી સરીતિર્ ગુણભૂષણા
સાલંકારરસાનેક વૃત્તિર્ વાક્ કાવ્યનામભાક્ ॥

અઙ્ગીકરોતિ યઃ કાવ્યં શબ્દાર્થાવ્ અનલંકૃતી
અસૌ ન મન્યતે કસ્માદ્ અનુષ્ણમ્ અનલં કૃતી ॥

વિભક્ત્યુત્પત્તયે યોગ્યઃ શાસ્ત્રીયઃ શબ્દ ઇષ્યતે
રૂઢયૌગિકતન્મિશ્રૈઃ પ્રભેદૈઃ સ પુનસ્ ત્રિધા ॥

અવ્યક્તયોગનિર્યોગ યોગાભાસૈસ્ ત્રિધાદિમઃ
તે ચ વૃક્ષાદિભૂવાદિ મણ્ડપાદ્યા યથાક્રમમ્ ॥

શુદ્ધતન્મૂલસંભિન્ન પ્રભેદૈર્ યૌગિકસ્ ત્રિધા
તે ચ ભ્રાન્તિસ્ફુરત્કાન્તિ કૌન્તેયાદિસ્વરૂપિણઃ ॥

તન્મિશ્રો ઽન્યોન્યસામાન્ય વિશેષપરિવર્તનાત્
નીરધિઃ પઙ્કજં સૌધઃ સાગરો ભૂરુહઃ શશી ॥

ક્ષીરનીરધિર્ આકાશ પઙ્કજં તેન સિદ્ધયતિ
વિભક્ત્યન્તં પદં વાક્યં તદ્વ્યૂહો ઽર્થસમાપ્તિતઃ ॥

યુક્તાર્થતાં તાં ચ વિના ખણ્ડવાક્યં સ ઇષ્યતે
વાક્યં ચ ખણ્ડવાક્યં ચ પદમ્ એકમ્ અપિ ક્વચિત્ ॥

ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ યથા દેવેત્ય્ આમન્ત્રણં યથા
વાક્યાન્ય્ એકાર્થવિશ્રાન્તાન્ય્ આહુર્ વાક્યકદમ્બકમ્ ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
અનેનાસાવ્ આદ્યઃ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે સુખયતુ મયૂખઃ સુમનસઃ ॥