Buddhacarita · અધ્યાય 2

આ જન્મનો જન્મ(જરાન્તગસ્ય ચ્જરાન્તકસ્ય તસ્યાત્મજસ્યાત્મજિતઃ સ રાજા
અહન્ય્ અહન્ય્ અર્થગજાશ્વમિત્રૈર્ વૃદ્ધિં યયૌ સિન્ધુર્ ઇવામ્બુવેગૈઃ ॥

ધનસ્ય રત્નસ્ય ચ તસ્ય તસ્ય કૃતાકૃતસ્યૈવ ચ કાઞ્ચનસ્ય
તદા હિ (નૈકાન્ સ નિધીન્ અવાપ ચ્નૈકાત્મનિધીન્ અવાપિ મનોરથસ્યાપ્ય્ અતિભારભૂતાન્ ॥

યે પદ્મકલ્પૈર્ અપિ ચ દ્વિપેન્દ્રૈર્ ન મણ્ડલં શક્યમ્ ઇહાભિનેતુમ્
મદોત્કટા હૈમવતા ગજાસ્ તે વિનાપિ યત્નાદ્ ઉપતસ્થુર્ એનમ્ ॥

નાનાઙ્કચિહ્નૈર્ નવહેમભાણ્ડૈર્ (વિભૂષિતૈર્ ચભૂષિતૈર્ )લમ્બસટૈસ્ તથાન્યૈઃ
સંચુક્ષુભે ચાસ્ય પુરં તુરંગૈર્ બલેન મૈત્ર્યા ચ ધનેન ચાપ્તૈઃ ॥

પુષ્ટાશ્ ચ તુષ્ટાશ્ ચ (તથાસ્ય ચ્તદાસ્ય )રાજ્યે સાધ્વ્યો ઽરજસ્કા ગુણવત્પયસ્કાઃ
ઉદગ્રવત્સૈઃ સહિતા બભૂવુર્ બહ્વ્યો બહુક્ષીરદુહશ્ ચ ગાવઃ ॥

મધ્યસ્થતાં તસ્ય રિપુર્ જગામ મધ્ય(સ્થચ્સ્વ)ભાવઃ પ્રયયૌ સુહૃત્ત્વમ્
વિશેષતો દાર્ઢ્યમ્ ઇયાય મિત્રં દ્વાવ્ અસ્ય પક્ષાવ્ અપરસ્ તુ (નાસ ચ્નાશમ્ ) ॥

તથાસ્ય મન્દાનિલમેઘશબ્દઃ સૌદામિનીકુણ્ડલ(મણ્ડિતાભ્રઃ ચ્મણ્ડિતાઙ્ગઃ )
વિનાશ્મવર્ષાશનિપાતદોષૈઃ કાલે ચ દેશે પ્રવવર્ષ દેવઃ ॥

રુરોહ (સસ્યં ચ્સંયક્ )ફલવદ્ યથર્2તુ તદાકૃતેનાપિ કૃષિશ્રમેણ
તા એવ (ચાસ્યૌષધયો ચ્ચૈવૌષધયો )રસેન સારેણ ચૈવાભ્યધિકા બભૂવુઃ ॥

શરીરસંદેહકરે ઽપિ કાલે સંગ્રામસંમર્દએ ઇવ પ્રવૃત્તે
સ્વસ્થાઃ સુખં ચૈવ નિરામયં ચ પ્રજજ્ઞિરે (કાલવશેન ચ્ગર્ભધરાશ્ ચ )નાર્યઃ ॥

(પૃથગ્ વ્રતિભ્યો ચ્યચ્ ચ પ્રતિભ્વો )વિભવે ઽપિ (ગર્હ્યે ચ્શક્યે ન પ્રાર્થયન્તિ સ્મ નરાઃ પરેભ્યઃ
અભ્યર્થિતઃ સૂક્ષ્મધનો ઽપિ (ચાર્યસ્ ચ્ચાયં તદા ન કશ્ચિદ્ વિમુખો બભૂવ ॥

(નાગૌરવો ચ્નાશ વધો )બન્ધુષુ નાપ્ય્ અદાતા નૈવાવ્રતો નાનૃતિકો ન હિંસ્રઃ
આસીત્ તદા કશ્ચન તસ્ય રાજ્યે રાજ્ઞો યયાતેર્ ઇવ નાહુસ્.અસ્ય ॥

ઉદ્યાનદેવાયતનાશ્રમાણાં કૂપપ્રપાપુષ્કરિણીવનાનામ્
ચક્રુઃ ક્રિયાસ્ તત્ર ચ ધર્મકામાઃ પ્રત્યક્ષતઃ સ્વર્ગમ્ ઇવોપલભ્ય ॥

મુક્તશ્ ચ દુર્ભિક્ષભયામયેભ્યો હૃષ્ટો જનઃ (સ્વર્ગએ ચ્સ્વર્ગમ્ )ઇવાભિરેમે
પત્નીં પતિર્ વા મહિષી પતિં વા પરસ્પરં ન વ્યભિચેરતુશ્ ચ ॥

કશ્ચિત્ સિષેવે રતયે ન કામં કામાર્થમ્ અર્થં ન જુગોપ કશ્ચિત્
કશ્ચિદ્ ધનાર્થં ન ચચાર ધર્મં ધર્માય કશ્ચિન્ ન ચકાર હિંસામ્ ॥

સ્તેયાદિભિશ્ ચાપ્ય્ (અરિભિશ્ ચભિતશ્ )ચ નષ્ટં સ્વસ્થં સ્વચક્રં પરચક્રમુક્તમ્
ક્ષેમં સુભિક્ષં ચ બભૂવ તસ્ય (પુરાનરણ્યસ્ય ચ્પુરાણ્ય્ અરણ્યાનિ )યથૈવ રાષ્ટ્રે ॥

તદા હિ તજ્જન્મનિ તસ્ય રાજ્ઞો મનોર્ ઇવાદિત્યસુતસ્ય રાજ્યે
ચચાર હર્ષઃ પ્રણનાશ પાપ્મા જજ્વાલ ધર્મઃ કલુષઃ શશામ ॥

એવંવિધા રાજ(કુલસ્ય સંપત્ ચ્સુતસ્ય તસ્ય સર્વાર્થસિદ્ધિશ્ ચ યતો બભૂવ
તતો નૃપસ્ તસ્ય સુતસ્ય નામ સર્વાર્થસિદ્ધો ઽયમ્ ઇતિ પ્રચક્રે ॥

દેવી તુ માયા વિબુધર્1ષિકલ્પં દૃષ્ટ્વા વિશાલં તનયપ્રભાવમ્
જાતં પ્રહર્ષં ન શશાક સોઢું તતો (નિવાસાય ચવિનાશાય )દિવં જગામ ॥

તતઃ કુમારં સુરગર્ભકલ્પં સ્નેહેન ભાવેન ચ નિર્વિશેષમ્
માતૃષ્વસા માતૃસમપ્રભાવા સંવર્ધયામ્ આત્મજવદ્ બભૂવ ॥

તતઃ સ બાલાર્ક ઇવોદયસ્થઃ સમીરિતો વહ્નિર્ ઇવાનિલેન
ક્રમેણ સમ્યગ્ વવૃધે કુમારસ્ તારાધિપઃ પક્ષએ ઇવાતમસ્કે ॥

તતો મહાર્હાણિ ચ ચન્દનાનિ રત્નાવલીશ્ ચૌષધિભિઃ સગર્ભાઃ
મૃગપ્રયુક્તાન્ રથકાંશ્ ચ હૈમાન્ આચક્રિરે ઽસ્મૈ સુહૃદાલયેભ્યઃ ॥

વયોઅનુરૂપાણિ ચ ભૂષણાનિ (હિરણ્મયાન્ છિરણ્મયા )હસ્તિ(મૃગાશ્વકાંશ્ ચ્મૃગાશ્વકાશ્ )ચ
(રથાંશ્ ચ્રથાશ્ )ચ (ગોપુત્રકસંપ્રયુક્તાન્ ચ્ગાવો વસનપ્રયુક્તા (પુત્રીશ્ ચ્ગન્ત્રીશ્ )ચ ચામીકરરૂપ્યચિત્રાઃ ॥

એવં સ તૈસ્ તૈર્ વિષયોપચારૈર્ વયોઅનુરૂપૈર્ ઉપચર્યમાણઃ
બાલો ઽપ્ય્ અબાલપ્રતિમો બભૂવ ધૃત્યા ચ શૌચેન ધિયા શ્રિયા ચ ॥

વયશ્ ચ કૌમારમ્ અતીત્ય (સમ્યક્ ચ્મધ્યં સંપ્રાપ્ય (કાલે પ્રતિપત્તિકર્મ ચ્બાલઃ સ હિ રાજસૂનુઃ )
અલ્પૈર્ અહોભિર્ બહુવર્ષગમ્યા જગ્રાહ વિદ્યાઃ સ્વકુલાનુરૂપાઃ ॥

નૈઃશ્રેયસં તસ્ય તુ ભવ્યમ્ અર્થં શ્રુત્વા પુરસ્તાદ્ અસિતાન્ મહર્2ષેઃ
કામેષુ સઙ્ગં જનયાં બભૂવ (વનાનિ યાયાદ્ ઇતિ શાક્યરાજઃ ચ્વૃદ્ધિર્ ભવચ્છાક્યકુલસ્ય રાજ્ઞઃ ) ॥

કુલાત્ તતો ઽસ્મૈ સ્થિરશીલ(યુક્તાત્ ચ્સંયુતાત્ સાધ્વીં વપુર્હ્રીવિનયોપપન્નામ્
યશોધરાં નામ યશોવિશાલાં (વામાભિધાનં ચ્તુલ્યાભિધાનં )શ્રિયમ્ આજુહાવ ॥

(વિદ્યોતમાનો વપુષા પરેણ ચથાપરં ભૂમિપતેઃ પ્રિયો ઽયં સનત્કુમારપ્રતિમઃ કુમારઃ
સાર્ધં તયા શાક્યનરેન્દ્રવધ્વા શચ્યા સહસ્રાક્ષ ઇવાભિરેમે ॥

કિંચિન્ મનઃક્ષોભકરં પ્રતીપં (કથં ન ચ્કથંચ )પશ્યેદ્ ઇતિ સો ઽનુચિન્ત્ય
વાસં નૃપો (વ્યાદિશતિ છ્ય્ આદિશતિ )સ્મ તસ્મૈ હર્મ્યોદરેષ્વ્ એવ ન ભૂપ્રચારમ્ ॥

તતઃ શરત્તોયદપાણ્ડરેષુ ભૂમૌ વિમાનેષ્વ્ ઇવ રાઞ્જિતેષુ
હર્મ્યેષુ સર્વર્1તુસુખાશ્રયેષુ સ્ત્રીણામ્ ઉદારૈર્ વિજહાર તૂર્યૈઃ ॥

કલૈર્ હિ ચામીકરબદ્ધકક્ષૈર્ નારીકરાગ્રાભિહતૈર્ મૃદઙ્ગૈઃ
વરાપ્સરોનૃત્યસમૈશ્ ચ નૃત્યૈઃ કૈલાસવત્ તદ્ ભવનં રરાજ ॥

વાગ્ભિઃ કલાભિર્ લલિતૈશ્ ચ (હાવૈર્ છારૈર્ મદૈઃ સખેલૈર્ મધુરૈશ્ ચ હાસૈઃ
તં તત્ર નાર્યો રમયાં બભૂવુર્ ભ્રૂવઞ્ચિતૈર્ અર્ધનિરીક્ષિતૈશ્ ચ ॥

(તતઃ સ ચ્તતશ્ ચ )કામાશ્રયપણ્ડિતાભિઃ સ્ત્રીભિર્ ગૃહીતો રતિકર્કશાભિઃ
વિમાનપૃષ્ઠાન્ ન મહીં જગામ વિમાનપૃષ્થાદ્ ઇવ પુણ્યકર્મા ॥

નૃપસ્ તુ તસ્યૈવ વિવૃદ્ધિહેતોસ્ તદ્ભાવિનાર્થેન ચ ચોદ્યમાનઃ
શમે ઽભિરેમે વિરરામ પાપાદ્ ભેજે દમં સંવિબભાજ સાધૂન્ ॥

નાધીરવત્ કામસુખે સસઞ્જે ન સંરરઞ્જે વિષમં જનન્યામ્
ધૃત્યેન્દ્રિયાશ્વાંશ્ ચપલાન્ વિજિગ્યે બન્ધૂંશ્ ચ પૌરાંશ્ ચ ગુણૈર્ જિગાય ॥

નાધ્યૈષ્ટ દુઃખાય પરસ્ય વિદ્યાં જ્ઞાનં શિવં યત્ તુ તદ્ અધ્યગીષ્ટ
સ્વાભ્યઃ પ્રજાભ્યો હિ યથા તથૈવ સર્વપ્રજાભ્યઃ શિવમ્ આશશંસે ॥

(ભં ચ્તં )ભાસુરં ચાઙ્ગિરસાધિદેવં યથાવદ્ આનર્ચ તદાયુષે સઃ
જુહાવ હવ્યાન્ય્ અકૃશે કૃશાનૌ દદૌ દ્વિજેભ્યઃ કૃશનં ચ ગાશ્ ચ ॥

સસ્નૌ શરીરં પવિતું મનશ્ ચ તીર્થામ્બુભિશ્ ચૈવ ગુણામ્બુભિશ્ ચ
વેદોપદિષ્ટં સમમ્ આત્મજં ચ સોમં પપૌ શાન્તિસુખં ચ હાર્દમ્ ॥

સાન્ત્વં બભાષે ન ચ નાર્થવદ્ યજ્ જજલ્પ તત્ત્વં ન ચ વિપ્રિયં યત્
સાન્ત્વં હ્ય્ અતત્ત્વં પરુષં ચ તત્ત્વં હ્રિયાશકન્ નાત્મન એવ વક્તુમ્ ॥

ઇષ્ટેષ્વ્ અનિષ્ટેષુ ચ કાર્યવત્સુ ન રાગદોષાશ્રયતાં પ્રપેદે
શિવં સિષેવે (વ્યવહારશુદ્ધં ચવ્યવહારલબ્ધં યજ્ઞં હિ મેને ન તથા (યથા તત્ ચ્યથાવત્ ) ॥

આશાવતે ચાભિગતાય સદ્યો દેયામ્બુભિસ્ તર્ષમ્ (અચેછિદિષ્ટ ચચેચ્છિદિષ્ટ )
યુદ્ધાદ્ ઋતે વૃત્તપરશ્વધેન દ્વિડ્દર્પમ્ ઉદ્વૃત્તમ્ અબેભિદિષ્ટ ॥

એકં વિનિન્યે સ જુગોપ સપ્ત સપ્તૈવ તત્યાજ રરક્ષ પઞ્ચ
પ્રાપ ત્રિવર્ગં બુબુધે ત્રિવર્ગં જજ્ઞે દ્વિવર્ગં પ્રજહૌ દ્વિવર્ગમ્ ॥

કૃતાગસો ઽપિ પ્રતિપાદ્ય વધ્યાન્ નાજીઘનન્ નાપિ રુષા દદર્શ
બબન્ધ સાન્ત્વેન ફલેન ચૈતાંસ્ ત્યાગો ઽપિ તેષાં હ્ય્ (અનયાય દૃષ્ટઃ ચનપાયદૃષ્ટઃ ) ॥

આર્ષાણ્ય્ અચારીત્ પરમવ્રતાનિ વૈરાણ્ય્ અહાસીચ્ ચિરસંભૃતાનિ
યશાંસિ ચાપદ્ગુણગન્ધવન્તિ રજાંસ્ય્ (અહાર્ષીન્ ચહાસીન્ )મલિનીકરાણિ ॥

ન ચાજિહીર્ષીદ્ બલિમ્ અપ્રવૃત્તં ન ચાચિકીર્ષીત્ પરવસ્ત્વભિધ્યામ્
ન ચાવિવક્ષીદ્ દ્વિષતામ્ અધર્મં ન (ચાવિવક્ષીદ્ ચ્ચાદિધક્ષીદ્ )ધૃદયેન મન્યુમ્ ॥

તસ્મિંસ્ તથા ભૂમિપતૌ પ્રવૃત્તે ભૃત્યાશ્ ચ પૌરાશ્ ચ તથૈવ ચેરુઃ
શમાત્મકે ચેતસિ વિપ્રસન્ને પ્રયુક્તયોગસ્ય યથેન્દ્રિયાણિ ॥

કાલે તતશ્ ચારુપયોધરાયાં યશોધરાયાં (સ્વચ્સુ)યશોધરાયામ્
શૌદ્ધોદને રાહુસપત્નવક્ત્રો જજ્ઞે સુતો રાહુલ એવ નામ્ના ॥

અથેષ્ટપુત્રઃ પરમપ્રતીતઃ કુલસ્ય વૃદ્ધિં પ્રતિ ભૂમિપાલઃ
યથૈવ પુત્રપ્રસવે નનન્દ તથૈવ પૌત્રપ્રસવે નનન્દ ॥

(પુત્રસ્ય ચ્પૌત્રસ્ય )મે પુત્રગતો (મમેવ ચ્મમૈવ સ્નેહઃ કથં સ્યાદ્ ઇતિ જાતહર્ષઃ
કાલે સ તં તં વિધિમ્ આલલમ્બે પુત્રપ્રિયઃ સ્વર્ગમ્ ઇવારુરુક્ષન્ ॥

સ્થિત્વા પથિ પ્રાથમકલ્પિકાનાં રાજર્1ષભાણાં યશસાન્વિતાનામ્
શુક્લાન્ય્ અમુક્ત્વાપિ તપાંસ્ય્ અતપ્ત (યજ્ઞૈશ્ ચ્યજ્ઞે )ચ હિંસારહિતૈર્ અયષ્ટ ॥

અજાજ્વલિષ્ટાથ સ પુણ્યકર્મા નૃપશ્રિયા ચૈવ તપઃશ્રિયા ચ
કુલેન વૃત્તેન ધિયા ચ દીપ્તસ્ તેજઃ સહસ્રાંશુર્ ઇવોત્સિસૃક્ષુઃ ॥

સ્વાયંભુવં ચાર્ચિકમ્ અર્ચયિત્વા જજાપ પુત્રસ્થિતયે સ્થિતશ્રીઃ
ચકાર કર્માણિ ચ દુષ્કરાણિ પ્રજાઃ સિસૃક્ષુઃ ક ઇવાદિકાલે ॥

તત્જ્યાજ શસ્ત્રં વિમમર્શ શાસ્ત્રં શમં સિષેવે નિયમં વિષેહે
વશીવ કંચિદ્ વિષયં ન ભેજે પિતેવ સર્વાન્ વિષયાન્ દદર્શ ॥

બભાર રાજ્યં સ હિ પુત્રહેતોઃ પુત્રં કુલાર્થં યશસે કુલં તુ
સ્વર્ગાય શબ્દં દિવમ્ આત્મહેતોર્ ધર્માર્થમ્ આત્મસ્થિતિમ્ આચકાઙ્ક્ષ ॥

એવં સ ધર્મં વિવિધં ચકાર સદ્ભિર્ નિપાતં શ્રુતિતશ્ ચ સિદ્ધમ્
દૃષ્ટ્વા કથં પુત્રમુખં સુતો મે વનં ન યાયાદ્ ઇતિ નાથમાનઃ ॥

રિરક્ષિષન્તઃ શ્રિયમ્ આત્મ(સંસ્થાં ચ્સંસ્થા રક્ષન્તિ પુત્રાન્ ભુવિ ભૂમિપાલાઃ
પુત્રં નરેન્દ્રઃ સ તુ ધર્મકામો રરક્ષ ધર્માદ્ (વિષયેષુ મુઞ્ચન્ ચ્વિષયેષ્વ્ અમુઞ્ચત્ ) ॥

વનમ્ અનુપમસત્ત્વા બોધિસત્ત્વાસ્ તુ સર્વે વિષયસુખરસજ્ઞા જગ્મુર્ ઉત્પન્નપુત્રાઃ
અત ઉપચિતકર્મા રૂઢમૂલે ઽપિ હેતૌ સ રતિમ્ ઉપસિષેવે બોધિમ્ (આપન્ ન યાવત્ ચાપન્નયાવત્ ) ॥