Buddhacarita · અધ્યાય 10

સ રાજવત્સઃ પૃથુપીનવક્ષાસ્ તૌ હવ્યમન્ત્રાધિકૃતૌ વિહાય
ઉત્તીર્ય ગઙ્ગાં પ્રચલત્તરંગાં શ્રીમદ્ગૃહં રાજગૃહં જગામ ॥

શૈલૈઃ સુગુપ્તં ચ વિભૂષિતં ચ ધૃતં ચ પૂતં ચ શિવૈસ્ તપોદૈઃ
પઞ્ચાચલાઙ્કં નગરં પ્રપેદે શાન્તઃ સ્વયંભૂર્ ઇવ નાકપૃષ્ઠમ્ ॥

ગામ્ભીર્યમ્ ઓજશ્ ચ નિશામ્ય તસ્ય વપુશ્ ચ દીપ્તં પુરુષાન્ અતીત્ય
વિસિસ્મિયે તત્ર જનસ્ તદાનીં સ્થાનુવ્રતસ્યેવ વૃષધ્વજસ્ય ॥

તં પ્રેક્ષ્ય યો ઽન્યેન યયૌ સ તસ્થૌ (યસ્ તત્ર ચ્યશ્ ચાત્ર )તસ્થૌ પથિ સો ઽન્વગચ્છત્
દ્રુતં યયૌ (યઃ સ જગામ ધીરં ચ્સદયં સધીરં યઃ કશ્ચિદ્ આસ્તે સ્મ સ ચોત્પપાત ॥

કશ્ચિત્ તમ્ આનર્ચ જનઃ કરાભ્યાં સત્કૃત્ય કશ્ચિચ્ છિરસા વવન્દે
સ્નિગ્ધેન કશ્ચિદ્ વચસાભ્યનન્દન્ (નૈનં ચ્નૈવં )જગામાપ્રતિપૂજ્ય કશ્ચિત્ ॥

તં જિહ્રિયુઃ પ્રેક્ષ્ય વિચિત્રવેષાઃ પ્રકીર્ણવાચઃ પથિ મૌનમ્ ઈયુઃ
ધર્મસ્ય સાક્ષાદ્ ઇવ (સંનિકર્ષે ચ્સંનિકર્ષાન્ ન કશ્ચિદ્ અન્યાયમતિર્ બભૂવ ॥

અન્યક્રિયાણામ્ અપિ રાજમાર્ગે સ્ત્રીણાં નૃણાં વા બહુમાનપૂર્વમ્
(તં દેવકલ્પં ચ્તદ્ એવ કલ્પં )નરદેવ(સૂનું ચ્સૂત્રં નિરીક્ષમાણા ન (તતર્પ ચ્તુ તસ્ય )દૃષ્ટિઃ ॥

ભ્રુવૌ લલાટં મુખમ્ (ઈક્ષણે ચીક્ષણં )વા વપુઃ કરૌ વા ચરણૌ ગતિં વા
યદ્ એવ યસ્ તસ્ય દદર્શ તત્ર તદ્ એવ (તસ્યાથ બબન્ધ ચ્તસ્યાનુબબન્ધ )ચક્ષુઃ ॥

દૃષ્ટ્વા (ચ સોર્ણચ્શુભોર્ણ)ભ્રુવમ્ આયતાક્ષં જ્વલચ્છરીરં શુભજાલહસ્તમ્
તં ભિક્ષુ(વેષં ચ્વેશં )ક્ષિતિપાલનાર્હં સંચુક્ષુભે રાજગૃહસ્ય લક્ષ્મીઃ ॥

શ્રેણ્યો ઽથ ભર્તા મગધાજિરસ્ય (બાહ્યાદ્ ચ્વાહ્યાદ્ )વિમાનાદ્ વિપુલં જનૌઘમ્
દદર્શ પપ્રચ્છ ચ તસ્ય હેતું તતસ્ તમ્ અસ્મૈ પુરુષઃ શશંસ ॥

જ્ઞાનં પરં વા પૃથિવીશ્રિયં વા વિપ્રૈર્ ય ઉક્તો ઽધિગમિષ્યતીતિ
સ (એષ ચેવ )શાક્યાધિપતેસ્ તનૂજો નિરીક્ષ્યતે પ્રવ્રજિતો જનેન ॥

તતઃ શ્રુતાર્થો (મનસાગતાસ્થો ચ્મનસા ગતાર્થો રાજા બભાષે પુરુષં તમ્ એવ
વિજ્ઞાયતાં ક્વ પ્રતિગચ્છતીતિ તથેત્ય્ અથૈનં પુરુષો ઽન્વગચ્છત્ ॥

અલોલચક્ષુર્ યુગમાત્રદર્શી નિવૃત્તવાગ્ યન્ત્રિતમન્દગામી
ચચાર ભિક્ષાં સ તુ ભિક્ષુવર્યો નિધાય ગાત્રાણિ ચલં ચ ચેતઃ ॥

આદાય ભૈક્ષં ચ યથોપપન્નં યયૌ ગિરેઃ પ્રસ્રવણં વિવિક્તમ્
ન્યાયેન તત્રાભ્યવહૃત્ય ચૈનન્ મહીધરં પાણ્ડવમ્ આરુરોહ ॥

તસ્મિન્ નવૌ લોધ્રવનોપગૂઢે મયૂરનાદપ્રતિપૂર્ણકુઞ્જે
કાષાયવાસાઃ સ બભૌ નૃસૂર્યો યથોદયસ્યોપરિ બાલસૂર્યઃ ॥

(તત્રૈનમ્ ચ્તત્રૈવમ્ )આલોક્ય સ રાજભૃત્યઃ શ્રેણ્યાય રાજ્ઞે કથયાં ચકાર
સંશ્રુત્ય રાજા સ ચ બાહુમાન્યાત્ તત્ર પ્રતસ્થે નિભૃતાનુયાત્રઃ ॥

સ પાણ્ડવં પાણ્ડવતુલ્યવીર્યઃ શૈલોત્તમં શૈલસમાનવર્ષ્મા
મૌલીધરઃ સિંહગતિર્ નૃસિંહશ્ ચલત્સટઃ સિંહ ઇવારુરોહ ॥

(તતઃ સ્મ ચ્ચલસ્ય )તસ્યોપરિ શૃઙ્ગભૂતં શાન્તેન્દ્રિયં પશ્યતિ બોધિસત્ત્વમ્
પર્યઙ્કમ્ આસ્થાય વિરોચમાનં શશાઙ્કમ્ ઉદ્યન્તમ્ ઇવાભ્ર(કુઞ્જાત્ ચ્કૂટાત્ ) ॥

તં રૂપલક્ષ્મ્યા ચ શમેન ચૈવ ધર્મસ્ય નિર્માણમ્ ઇવોપવિષ્ટમ્
સવિસ્મયઃ પ્રશ્રયવાન્ નરેન્દ્રઃ સ્વયંભુવં શક્ર ઇવોપતસ્થે ॥

તં ન્યાયતો (ન્યાયવિદાં વરિષ્ઠં ચ્ન્યાયવતાં વરિષ્ઠઃ સમેત્ય પપ્રચ્છ ચ ધાતુસામ્યમ્
સ ચાપ્ય્ અવોચત્ સદૃશેન સામ્ના નૃપં મનઃસ્વાસ્થ્યમ્ અનામયં ચ ॥

તતઃ શુચૌ વારણકર્ણનીલે શિલાતલે (સંનિષસાદ ચસૌ નિષસાદ )રાજા
(ઉપોપવિશ્યાનુમતશ્ ચ્નૃપોપવિશ્યાનુમતશ્ )ચ તસ્ય ભાવં વિજિજ્ઞાસુર્ ઇદં બભાષે ॥

પ્રીતિઃ પરા મે ભવતઃ કુલેન ક્રમાગતા ચૈવ પરીક્ષિતા ચ
જાતા વિવક્ષા (સ્વવયો ચ્સુત યા )યતો મે તસ્માદ્ ઇદં સ્નેહવચો નિબોધ ॥

આદિત્યપૂર્વં વિપુલં કુલં તે નવં વયો દીપ્તમ્ ઇદં વપુશ્ ચ
કસ્માદ્ ઇયં તે મતિર્ અક્રમેણ ભૈક્ષાકએ એવાભિરતા ન રાજ્યે ॥

ગાત્રં હિ તે લોહિતચન્દનાર્હં કાષાયસંશ્લેષમ્ અનર્હમ્ એતત્
હસ્તઃ પ્રજાપાલનયોગ્ય એષ ભોક્તું ન ચાર્હઃ પરદત્તમ્ અન્નમ્ ॥

તત્ સૌમ્ય રાજ્યં યદિ પૈતૃકં ત્વં સ્નેહાત્ પિતુર્ નેચ્છસિ વિક્રમેણ
ન ચ (ક્રમં ચ્ક્ષમં )મર્ષયિતું મતિસ્ તે (ભુઙ્ક્ષ્વાર્ધમ્ ચ્ભુક્ત્વાર્ધમ્ )અસ્મદ્વિષયસ્ય શીઘ્રમ્ ॥

એવં હિ ન સ્યાત્ સ્વજનાવમર્દઃ કાલક્રમેણાપિ શમશ્રયા શ્રીઃ
તસ્માત્ કુરુષ્વ પ્રણયં મયિ ત્વં સદ્ભિઃ સહીયા હિ સતાં સમૃદ્ધિઃ ॥

અથ ત્વ્ ઇદાનીં કુલગર્વિતત્વાદ્ અસ્માસુ વિશ્રમ્ભગુણો ન તે ઽસ્તિ
(વ્યૂઢાન્ય્ અનીકાનિ ચ્વ્યૂહાન્ય્ અનેકાનિ )વિગાહ્ય (બાણૈર્ ચ્વાણૈર્ મયા સહાયેન (પરાન્ ચ્પરાઞ્ )જિગીષ ॥

તદ્ બુદ્ધિમ્ અત્રાન્યતરાં વૃણીષ્વ ધર્માર્થકામાન્ વિધિવદ્ ભજસ્વ
વ્યત્યસ્ય (રાગાદ્ ઇહ ચ્રાગાદિ હ )હિ ત્રિવર્ગં પ્રેત્યેહ ચ (ભ્રંશમ્ ચ્વિભ્રંશમ્ )અવાપ્નુવન્તિ ॥

યો હ્ય્ અર્થધર્મૌ પરિપીડ્ય કામઃ સ્યાદ્ ધર્મ(કામૌ ચ્કામ્યે )પરિભૂય ચાર્થઃ
કામાર્થયોશ્ ચોપરમેણ ધર્મસ્ ત્યાજ્યઃ સ કૃત્સ્નો યદિ (કાઙ્ક્ષિતો ઽર્થઃ ચ્કાઙ્ક્ષિતાર્થઃ ) ॥

તસ્માત્ ત્રિવર્ગસ્ય નિષેવણેન ત્વં રૂપમ્ એતત્ સફલં કુરુષ્વ
ધર્માર્થકામાધિગમં હ્ય્ અનૂનં નૃણામ્ અનૂનં પુરુષાર્થમ્ આહુઃ ॥

તન્ નિષ્ફલૌ નાર્હસિ કર્તુમ્ એતૌ પીનૌ ભુજૌ ચાપવિકર્ષણાર્હૌ
માન્ધાતૃવજ્ જેતુમ્ ઇમૌ હિ યોગ્યૌ (લોકાન્ અપિ ત્રીન્ ઇહ ચ્લોકાનિ હિ ત્રીણિ હિ )કિં પુનર્ ગામ્ ॥

સ્નેહેન ખલ્વ્ એતદ્ અહં બ્રવીમિ નૈશ્વર્યરાગેણ ન વિસ્મયેન
ઇમં હિ દૃષ્ટ્વા તવ ભિક્ષુ(વેષં ચ્વેશં જાતાનુકમ્પો ઽસ્મ્ય્ અપિ ચાગતાશ્રુઃ ॥

યાવત્ સ્વવંશપ્રતિ(રૂપ રૂપં ચ્રૂપરૂપં ન તે જરાભ્યેત્ય્ અભિભૂય ભૂયઃ
તદ્ ભુઙ્ક્ષ્વ ભિક્ષાશ્રમકામ કામાન્ કાલે ઽસિ કર્તા પ્રિયધર્મ ધર્મમ્ [પાદસ્ અબ્ અન્દ્ ચ્દ્ અરે એxછન્ગેદ્ ઇન્ ચ્.] ॥

શક્નોતિ જીર્ણઃ ખલુ ધર્મમ્ આપ્તું કામોપભોગેષ્વ્ અગતિર્ જરાયાઃ
અતશ્ ચ યૂનઃ કથયન્તિ કામાન્ મધ્યસ્ય વિત્તં સ્થવિરસ્ય ધર્મમ્ ॥

ધર્મસ્ય ચાર્થસ્ય ચ જીવલોકે પ્રત્યર્થિભૂતાનિ હિ યૌવનાનિ
સંરક્ષ્યમાનાન્ય્ અપિ દુર્ગ્રહાણિ કામા યતસ્ તેન (પથા ચ્યથા )હરન્તિ ॥

વયાંસિ જીર્ણાનિ (વિમર્શવન્તિ ચ્વિમર્શયન્તિ ધીરાણ્ય્ અવસ્થાનપરાયણાનિ
અલ્પેન યત્નેન શમાત્મકાનિ ભવન્ત્ય્ અ(ગત્યૈવ ચ્ગત્યેવ )ચ લજ્જયા ચ ॥

અતશ્ ચ લોલં વિષયપ્રધાનં પ્રમત્તમ્ અક્ષાન્તમ્ અદીર્ઘદર્શિ
બહુચ્છલં યૌવનમ્ અભ્યતીત્ય નિસ્તીર્ય કાન્તારમ્ ઇવાશ્વસન્તિ ॥

તસ્માદ્ અધીરં ચપલપ્રમાદિ નવં વયસ્ તાવદ્ ઇદં વ્યપૈતુ
કામસ્ય પૂર્વં હિ વયઃ શરવ્યં ન શક્યતે રક્ષિતુમ્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ ॥

અથો ચિકીર્ષા તવ ધર્મ એવ યજસ્વ યજ્ઞં કુલધર્મ એષઃ
યજ્ઞૈર્ અધિષ્ઠાય હિ નાકપૃષ્ઠં યયૌ મરુત્વાન્ અપિ નાકપૃષ્ઠમ્ ॥

સુવર્ણકેયૂરવિદષ્ટબાહવો મણિપ્રદીપોજ્જ્વલચિત્રમૌલયઃ
નૃપર્1ષયસ્ તાં હિ ગતિં ગતા મખૈઃ શ્રમેણ યામ્ એવ મહર્2ષયો યયુઃ ॥

ઇત્ય્ એવં મગધપતિર્ ((ચ્વચો ચ્))બભાષે યઃ સમ્યગ્ વલભિદ્ ઇવ (બ્રુવન્ બભાસે ચ્ધ્રુવં બભાષે ) ॥
તચ્ છ્રુત્વા ન સ (વિચચાલ ચ્વિચચાર )રાજસૂનુઃ કૈલાસો ગિરિર્ ઇવ નૈકચિત્રસાનુઃ ॥