Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે ભગવત્પ્રસૂતિર્નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥ 1 ॥
ચન્તો ઇઇ
આ જન્મનો જન્મજરાન્તકસ્ય તસ્યાત્મજસ્યાત્મજિતઃ સ રાજા ।
અહન્યહન્યર્થગજાશ્વમિત્રૈર્વૃદ્ધિં યયૌ સિન્ધુરિવામ્બુવેગૈઃ

ધનસ્ય રત્નસ્ય ચ તસ્ય તસ્ય કૃતાકૃતસ્યૈવ ચ કાઞ્ચનસ્ય ।
તદા હિ નૈકાન્સ નિધીનવાપ મનોરથસ્યાપ્યતિભારભૂતાન્

યે પદ્મકલ્પૈરપિ ચ દ્વિપેન્દ્રૈર્ન મણ્ડલં શક્યમિહાભિનેતુમ્ ।
મદોત્કટા હૈમવતા ગજાસ્તે વિનાપિ યત્નાદુપતસ્થુરેનમ્

નાનાઙ્કચિન્હૈર્નવહેમભાણ્ડૈર્વિભૂષિતૈર્લમ્બસટૈસ્તથાન્યૈઃ ।
સંચુક્ષુભે ચાસ્ય પુરં તુરઙ્ગૈર્બલેન મૈત્ર્યા ચ ધનેન ચાપ્તૈઃ

પુષ્ટાશ્ચ તુષ્ટાશ્ચ તથાસ્ય રાજ્યે સાધ્વ્યો ઽરજસ્કા ગુણવત્પયસ્કાઃ ।
ઉદગ્રવત્સૈઃ સહિતા બભૂવુર્બવ્હ્યો બહુક્ષીરદુહશ્ચ ગાવઃ

મધ્યસ્થતાં તસ્ય રિપુર્જગામ મધ્યસ્થભાવઃ પ્રયયૌ સુહૃત્ત્વમ્ ।
વિશેષતો દાર્ઢ્યમિયાય મિત્રં દ્વાવસ્ય પક્ષાવપરસ્તુ નાસ

તથાસ્ય મન્દાનિલમેઘશબ્દઃ સૌદામિનીકુણ્ડલમણ્ડિતાભ્રઃ ।
વિનાશ્મવર્ષાશનિપાતદોષૈઃ કાલે ચ દેશે પ્રવવર્ષ દેવઃ

રુરોહ સસ્યં ફલવદ્યથર્તુ તદાકૃતેનાપિ કૃષિશ્રમેણ ।
તા એવ ચાસ્યૌષધયો રસેન સારેણ ચૈવાભ્યધિકા બભૂવુઃ

શરીરસંદેહકરે ઽપિ કાલે સંગ્રામસંમર્દ ઇવ પ્રવૃતે ।
સ્વસ્થાઃ સુખં ચૈવ નિરામયં ચ પ્રજજ્ઞિરે કાલવશેન નાર્યઃ

પૃથગ્વ્રતિભ્યો વિભવે ઽપિ ગર્હ્યે ન પ્રાર્થયન્તિ સ્મ નરાઃ પરેભ્યઃ ।
અભ્યર્થિતઃ સૂક્ષ્મધનો ઽપિ ચાર્યસ્તદા ન કશ્ચિદ્વિમુખો બભૂવ

નાગૌરવો બન્ધુષુ નાપ્યદાતા નૈવાવ્રતો નાનૃતિકો ન હિંસ્રઃ ।
આસીત્તદા કશ્ચન તસ્ય રાજ્યે રાજ્ઞો યયાતેરિવ નાહુષસ્ય

ઉદ્યાનદેવાયતનાશ્રમાણાં કૂપપ્રપાપુષ્કરિણીવનાનામ્ ।
ચક્રુઃ ક્રિયાસ્તત્ર ચ ધર્મકામાઃ પ્રત્યક્ષતઃ સ્વર્ગીમવોપલભ્ય

મુક્તશ્ચ દુર્ભિક્ષભયામયેભ્યો હૃષ્ટો જનઃ સ્વર્ગ ઇવાભિરેમે ।
પત્નીં પતિર્વા મહિષી પતિં વા પરસ્પરં ન વ્યભિચેરતુશ્ચ

કશ્ચિત્સિષેવે રતયે ન કામં કામાર્થમર્થં ન જુગોપ કશ્ચિત્ ।
કશ્ચિદ્ધનાર્થં ન ચચાર ધર્મ ધર્માય કશ્ચિન્ન ચકાર હિંસામ્

સ્તેયાદિભિશ્ચાપ્યરિભિશ્ચ નષ્ટં સ્વસ્થં સ્વચક્રં પરચક્રમુક્તમ્ ।
ક્ષેમં સુભિક્ષં ચ બભૂવ તસ્ય પુરાનરણ્યસ્ય યથૈવ રાષ્ટ્રે

તદા હિ તજ્જન્મનિ તસ્ય રાજ્ઞો મનોરિવાદિત્યસુતસ્ય રાજ્યે ।
ચચાર હર્ષઃ પ્રણનાશ પાપ્મા જજ્વાલ ધર્મઃ કલુષઃ શશામ

એવંવિધા રાજકુલસ્ય સંપત્સર્વાર્થસિદ્ધિશ્ચ યતો બભૂવ ।
તતો નૃપસ્તસ્ય સુતસ્ય નામ સર્વાર્થસિદ્ધિ ઽયમિતિ પ્રચક્રે

દેવી તુ માયા વિબુધર્ષિકલ્પં દૃષ્ટ્વા વિશાલં તનયપ્રભાવમ્ ।
જાતં પ્રહર્ષ ન શશાક સોઢું તતો નિવાસાય દિવં જગામ

તતઃ કુમારં સુરગર્ભકલ્પં સ્નેહેન ભાવેન ચ નિર્વિશેષમ્ ।
માતૃષ્વસા માતૃસમપ્રભાવા સંવર્ધયામાત્મજવદ્બભૂવ

તતઃ સ બાલાર્ક ઇવોદયસ્થઃ સમીરિતો વન્હિરિવાનિલેન ।
ક્રમેણ સમ્યગ્વવૃધે કુમારસ્તારાધિપઃ પક્ષ ઇવાતમસ્કે

તતો મહાર્હાણિ ચ ચન્દનાનિ રત્નાવલીશ્ચૌષધિભિઃ સગર્ભાઃ ।
મૃગપ્રયુક્તાન્ રથકાંશ્ચ હૈમાનાચક્રિરે ઽસ્મૈ સુહૃદાલયેભ્યઃ

વયો ઽનુરૂપાણિ ચ ભૂષણાનિ હિરણ્મયાન્ હસ્તિમૃગાશ્વકાંશ્ચ ।
રથાંશ્ચ ગોપુત્રકસંપ્રયુક્તાન્ પુત્રીશ્ચ ચામીકરરૂપ્યચિત્રાઃ

એવં સ તૈસ્તૈર્વિષયોપચારૈર્વયો ઽનુરૂપૈરુપચર્યમાણઃ ।
બાલો ઽપ્યબાલપ્રતિમો બભૂવ ધૃત્યા ચ શૌચેન ધિયા શ્રિયા ચ

વયશ્ચ કૌમારમતીત્ય સમ્યક્ સંપ્રાપ્ય કાલે પ્રતિપત્તિકર્મ ।
અલ્પૈરહોભિર્બહુવર્ષગામ્યા જગ્રાહ વિદ્યાઃ સ્વકુલાનુરૂપાઃ

નૈઃશ્રેયસં તસ્ય તુ ભવ્યમર્થં શ્રુત્વા પુરસ્તાદસિતાન્મહર્ષેઃ ।
કામેષુ સઙ્ગં જનયાંબભૂવ વનાનિ યાયાદિતિ શાક્યરાજઃ

કુલાત્તતો ઽસ્મૈ સ્થિરશીલયુક્તાત્સાધ્વીં વપુર્હ્રીવિનયોપપન્નામ્ ।
યશોધરાં નામ યશોવિશાલાં વામાભિધાનાં શ્રિયમાજુહાવ

વિદ્યોતમાનો વપુષા પરેણ સનત્કુમારપ્રતિમઃ કુમારઃ ।
સાર્ધ તયા શાક્યનરેન્દ્રવધ્વા શચ્યા સહસ્રાક્ષ ઇવાભિરેમે

કિંચિન્મનઃક્ષોભકરં પ્રતીપં કથં ન પશ્યેદિતિ સો ઽનુચિન્ત્ય ।
વાસં નૃપો વ્યાદિશતિ સ્મ તસ્મૈ હર્મ્યોદરેષ્વેવ ન ભૂપ્રચારમ્

તતઃ શરત્તોયદપાણ્ડરેષુ ભૂમૌ વિમાનેષ્વિવ રઞ્જિતેષુ ।
હર્મ્યેષુ સર્વર્તુસુખાશ્રયેષુ સ્ત્રીણામુદારૈર્વિજહાર તૂર્યૈઃ

કલૈર્હિ ચામીકરબદ્ધકક્ષૈર્નારીકરાગ્રાભિહતૈર્મૃદઙ્ગૈઃ ।
વરાપ્સરોનૃત્યસમૈશ્ચ નૃત્યૈઃ કૈલાસવત્તદ્ભવનં રરાજ

વાગ્ભિઃ કલાભિર્લીલતૈશ્ચ હાવૈર્મદૈઃ સખેલૈર્મધુરૈશ્ચ હાસૈઃ ।
તં તત્ર નાર્યો રમયાંબભૂવુર્ભૂવઞ્ચિતૈરર્ધીનરીક્ષિતૈશ્ચ

તતઃ સ કામાશ્રયપણ્ડિતાભિઃ સ્ત્રીભિર્ગૃહીતો રતિકર્કશાભિઃ ।
વિમાનપૃષ્ઠાન્ન મહીં જગામ વિમાનપૃષ્ઠાદિવ પુણ્યકર્મા

નૃપસ્તુ તસ્યૈવ વિવૃદ્ધિહેતોસ્તદ્ભાવિનાર્થેન ચ ચોદ્યમાનઃ ।
શમે ઽભિરેમે વિરરામ પાપાદ્ભેજે દમં સંવિબભાજ સાધૂન્

નાધીરવત્કામસુખે સસઞ્જે ન સંરરઞ્જે વિષમં જનન્યામ્ ।
ધૃત્યેન્દ્રિયાશ્વાંશ્ચપલાન્વિજિગ્યે બન્ધૂંશ્ચ પૌરાંશ્ચ ગુણૈર્જિગાય

નાધ્યૈષ્ટ દુઃખાય પરસ્ય વિદ્યાં જ્ઞાનં શિવં યત્તુ તદધ્યગીષ્ટ ।
સ્વાભ્યઃ પ્રજાભ્યો હિ યથા તથૈવ સર્વપ્રજાભ્યઃ શિવમાશશંસે

ભં ભાસુરં ચાઙ્ગિરસાધિદેવં યથાવદાનર્ચ તદાયુષે સઃ ।
જુહાવ હવ્યાન્યકૃશે કૃશાનૌ દદૌ દ્વિજેભ્યઃ કૃશનં ચ ગાશ્ચ

સસ્નૌ શરીરં પવિતું મનશ્ચ તીર્થામ્બુભિશ્ચૈવ ગુણામ્બુભિશ્ચ ।
વેદોપદિષ્ટં સમમાત્મજં ચ સોમં પપૌ શાન્તિસુખં ચ હાર્દમ્

સાન્ત્વં બભાષે ન ચ નાર્થવદ્યજ્જજલ્પ તત્ત્વં ન ચ વિપ્રિયં યત્ ।
સાન્ત્વં હ્યતત્ત્વં પરુષં ચ તત્ત્વં હ્રિયાશકન્નાત્મન એવ વક્તુમ્

ઇષ્ટેષ્વનિષ્ટેષુ ચ કાર્યવત્સુ ન રાગદોષાશ્રયતાં પ્રપેદે ।
શિવં સિષેવે વ્યવહારશુદ્ધં યજ્ઞં હિ મેને ન તથા યથા તત્

આશાવતે ચાહિગતાય સદ્યો દેયામ્બુભિસ્તર્ષમચેચ્છિદિષ્ટ ।
યુદ્ધાદૃતે વૃત્તપરશ્વધેન દ્વિડ્દર્પમુદ્વૃત્તમબેભિદિષ્ટ

એકં વિનિન્યે સ જુગોપ સપ્ત સપ્તૈવ તત્યાજ રરક્ષ પઞ્ચ ।
પ્રાપ ત્રિવર્ગ બુબુધે ત્રિવર્ગ જજ્ઞે દ્વિવર્ગ પ્રજહૌ દ્વિવર્ગમ્

કૃતાગસો ઽપિ પ્રતિપાદ્ય વધ્યાન્નાજીઘનન્નાપિ રુષા દદર્શ ।
બબન્ધ સાન્ત્વેન ફલેન ચૈતાંસ્ત્યાગો ઽપિ તેષાં હ્યનયાય દૃષ્ટઃ

આર્ષાણ્યચારીત્પરમવ્રતાનિ વૈરાણ્યહાસીચ્ચિરસંભૃતાનિ ।
યશાંસિ ચાપદ્ગુણગન્ધવન્તિ રજાંસ્યહાર્ષીન્મલિનીકરાણિ

ન ચાજિહીર્ષિદ્વલિમપ્રવૃત્તં ન ચાચિકીર્ષિત્પરવસ્ત્વભિધ્યામ્ ।
ન ચાવિવક્ષીદ્ દ્વિષતામધર્મ ન ચાવિવાક્ષીદ્ધૃદયેન મન્યુમ્

તસ્મિંસ્તથા ભૂમિપતૌ પ્રવૃત્તે ભૃત્યાશ્ચ પૌરાશ્ચ તથૈવ ચેરુઃ ।
શમાત્મકે ચેતસિ વિપ્રસન્ને પ્રયુક્તયોગસ્ય યથેન્દ્રિયાણિ

કાલે તતશ્ચારુપયોધરાયાં યશોધરાયાં સ્વયશોધરાયામ્ ।
શૌદ્ધોદને રાહુસપત્નવક્ત્રો જજ્ઞે સુતો રાહુલ એવ નામ્ના

અથેષ્ટપુત્રઃ પરમપ્રતીતઃ કુલસ્ય વૃદ્ધિં પ્રતિ ભૂમિપાલઃ ।
યથૈવ પુત્રપ્રસવે નનન્દ તથૈવ પૌત્રપ્રસવે નનન્દ

પુત્રસ્ય મે પુત્રગતો મમેવ સ્નેહઃ કથં સ્યાદિતિ જાતહર્ષઃ ।
કાલે સ તં તં વિધિમાલલમ્બે પુત્રપ્રિયઃ સ્વર્ગમિવારુરુક્ષન્

સ્થિત્વા પથિ પ્રાથમકલ્પિકાનાં રાજવર્ષભાણાં યશસાન્વિતાનામ્ ।
શુક્લાન્યમુક્ત્વાપિ તપાંસ્યતપ્ત યજ્ઞૈશ્ચ હિંસારહિતૈરયષ્ટ

અજાજ્વલિષ્ટાથ સ પુણ્યકર્મા નૃપશ્રિયા ચૈવ તપઃશ્રિયા ચ ।
કુલેન વૃત્તેન ધિયા ચ દીપ્તસ્તેજઃ સહસ્રાંશુરિવોત્સિસૃક્ષુઃ

સ્વાયંભુવં ચાર્ચિકમર્ચયિત્વા જજાપ પુત્રસ્થિતયે સ્થિતશ્રીઃ ।
ચકાર કર્માણિ ચ દુષ્કરાણિ પ્રજાઃ સિસૃક્ષુઃ ક ઇવાદિકાલે

તત્યાજ શસ્ત્રં વિમમર્શ શાસ્ત્રં શમં સિષેવે નિયમં વિષેહે ।
વશીવ કંચિદ્વિષયં ન ભેજે પિતેવ સર્વાન્વિષયાન્દદર્શ

બભાર રાજ્યં સ હિ પુત્રહેતોઃ પુત્રં કુલાર્થં યશસે કુલં તુ ।
સ્વર્ગાય શબ્દં દિવમાત્મહેતોર્ધર્માર્થમાત્મસ્થિતિમાચકાઙ્ક્ષ

એવં સ ધર્મ વિવિધં ચકાર સિદ્ભિર્નિપાતં શ્રુતિતશ્ચ સિદ્ધમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કથં પુત્રમુખં સુતો મે વનં ન યાયાદિતિ નાથમાનઃ

રિરક્ષિષન્તઃ શ્રિયમાત્મસંસ્થાં રક્ષન્તિ પુત્રાન્ ભુવિ ભૂમિપાલાઃ ।
પુત્રં નરેન્દ્રઃ સ તુ ધર્મકામો રરક્ષ ધર્માદ્વિષયેષુ મુઞ્ચન્

વનમનુપમસત્ત્વા બોધિસત્ત્વાસ્તુ સર્વે વિષયસુખરસજ્ઞા જગ્મુરુત્પન્નપુત્રાઃ ।
અત ઉપચિતકર્મા રૂઢમૂલે ઽપિ હેતૌ સ રતિમુપસિષેવે બોધિમાપન્ન યાવત્