બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 94

પ્રાચ્યાનાં દક્ષિણતઃ શુભદાઃ[ક્.શુભદઃ] કાકાઃ કરાયિકા વામાઃ[ક્.વામા]।
વિપરીતમ્ અન્ય^દેશેષ્વ્ અવધિર્ લોક^પ્રસિદ્ધ્યા^એવ॥

વૈશાખે નિરુપહતે વૃક્ષે નીડઃ સુભિક્ષ^શિવ^દાતા।
નિન્દિત^કણ્ટકિ^શુષ્કેષ્વ્ અસુભિક્ષ^ભયાનિ તદ્દેશે॥

નીડે પ્રાક્ શાખાયાં શરદિ ભવેત્ પ્રથમ^વૃષ્ટિર્ અપરસ્યામ્।
યામ્ય^ઉત્તરયોર્ મધ્યાત્[ક્.મધ્યા] પ્રધાન^વૃષ્ટિસ્ તરોર્ ઉપરિ॥

શિખિ^દિશિ મણ્ડલ^વૃષ્ટિર્ નૈરૃત્યાં શારદસ્ય નિષ્પત્તિઃ।
પરિશેષયોઃ સુભિક્ષં મૂષક^*સમ્પચ્ ચ[ક્.સમ્પત્ તુ] વાયવ્યે॥

શર^દર્ભ^ગુલ્મ^વલ્લી^ધાન્ય^પ્રાસાદ^ગેહ^નિમ્નેષુ।
શૂન્યો ભવતિ સ દેશશ્ ચૌર^અનાવૃષ્ટિ^રોગ^આર્તઃ॥

દ્વિ^ત્રિ^ચતુઃ^શાવત્વં સુભિક્ષદં પઞ્ચભિર્ નૃપ^અન્યત્વમ્।
અણ્ડ^અવકિરણમ્ એક^અણ્ડતા^અપ્રસૂતિશ્ ચ ન શિવાય॥

ચૌરક^વર્ણૈશ્ ચૌરાશ્ ચિત્રૈર્ મૃત્યુઃ સિતૈસ્ તુ વહ્નિ^ભયમ્।
વિકલૈર્ દુર્ભિક્ષ^ભયં કાકાનાં નિર્દિશેત્^શિશુભિઃ॥

અનિમિત્ત^સંહતૈર્ ગ્રામ^મધ્યગૈઃ ક્ષુદ્^ભયં પ્રવિરુવદ્ભિઃ[ક્.પ્રવાશદ્ભિઃ]।
રોધશ્ ચક્ર^આકારૈર્ અભિઘાતો વર્ગ^વર્ગ^સ્થૈઃ॥

અભયાશ્ ચ તુણ્ડ^પક્ષૈશ્ ચરણ^વિઘાતૈર્ જનાન્ અભિભવન્તઃ।
કુર્વન્તિ શત્રુ^વૃદ્ધિં નિશિ વિચરન્તો જન^વિનાશમ્॥

સવ્યેન ખે ભ્રમદ્ભિઃ સ્વભયં વિપરીત^મણ્ડલૈશ્ ચ પરાત્।
અત્યાકુલં ભ્રમદ્ભિર્ વાત^ઉદ્ભ્રમો ભવતિ કાકૈઃ॥

ઊર્ધ્વ^મુખાશ્ ચલ^પક્ષાઃ પથિ ભયદાઃ ક્ષુદ્^ભયાય ધાન્ય^મુષઃ।
સેના^અઙ્ગ^સ્થા યુદ્ધં પરિમોષં ચ^અન્યભૃત^પક્ષાઃ॥

ભસ્મ^અસ્થિ^કેશ^પત્રાણિ વિન્યસન્ પતિ^વધાય શય્યાયામ્।
મણિ^કુસુમ^આદ્ય્^અવહનને[ક્.અવહનેન] સુતસ્ય *જન્માપ્યથા^અઙ્ગનાયાશ્[ક્.જન્માઙ્ગનાયાશ્ ચ][ઉ.જન્મ^અન્યથા^અઙ્ગનાયાશ્] ચ॥

પૂર્ણાનને +અર્થ^લાભઃ સિકતા^ધાન્ય^આર્દ્રમૃત્^કુસુમ^પૂર્વૈઃ।
ભયદો જન^સંવાસાદ્ યદિ ભાણ્ડાન્ય્ અપનયેત્ કાકઃ॥

વાહન^શસ્ત્ર^ઉપાનત્^છત્રછાયા^અઙ્ગ^કુટ્ટને મરણમ્।
તત્પૂજાયાં પૂજા વિષ્ઠા^કરણે +અન્ન^સમ્પ્રાપ્તિઃ॥

યદ્ દ્રવ્યમ્ ઉપનયેત્ તસ્ય લબ્ધિર્ અપહરતિ ચેત્ પ્રણાશઃ સ્યાત્।
પીત^દ્રવ્યૈઃ[ક્.પીતદ્રવ્યે] કનકં વસ્ત્રં *કાર્પાસિકૈઃ સિતૈઃ[ક્.કાર્પાસિકે સિતે] રૂપ્યમ્॥

સક્ષીર^અર્જુન^વઞ્જુલ^કૂલદ્વય^પુલિન^ગા રુવન્તશ્ ચ।
પ્રાવૃષિ વૃષ્ટિં દુર્દિનમ્ અનૃતૌ સ્નાતાશ્ ચ પાંશુ^જલૈઃ॥

દારુણ^નાદસ્ તરુ^કોટર^ઉપગો વાયસો મહા^ભયદઃ।
સલિલમ્ અવલોક્ય વિરુવન્ વૃષ્ટિકરો +અબ્દ^અનુરાવી ચ॥

દીપ્ત^ઉદ્વિગ્નો વિટપે વિકુટ્ટયન્ વહ્નિકૃદ્ વિધુત^પક્ષઃ।
રક્ત^દ્રવ્યં દગ્ધં તૃણ^કાષ્ઠં વા ગૃહે વિદધત્॥

ઐન્દ્ર્ય^આદિ^દિગ્ અવલોકી સૂર્ય^અભિમુખો રુવન્ ગૃહે ગૃહિનઃ।
રાજભય^ચોર^બન્ધન^કલહાઃ સ્યુઃ પશુ^ભયં ચ^ઇતિ॥

શાન્તામ્ ઐન્દ્રીમ્ અવલોકયન્ રુયાદ્ રાજપુરુષ^મિત્ર^આપ્તિઃ।
ભવતિ ચ સુવર્ણ^લબ્ધિઃ શાલ્ય્^અન્ન^ગુડ^અશન^આપ્તિશ્ ચ॥

આગ્નેય્યામ્ અનલાજીવિક^યુવતિ^પ્રવર^ધાતુ^લાભશ્ ચ।
યામ્યે માષ^કુલૂત્થા[ક્.કુલત્થા]ભોજ્યં ગાન્ધર્વિકૈર્ યોગઃ॥

નૈરૃત્યાં દૂત^અશ્વ^ઉપકરણ^દધિ^તૈલ^પલલ^ભોજ્ય^આપ્તિઃ।
વારુણ્યાં માંસ^સુરા^આસવ^ધાન્ય^સમુદ્ર^રત્ન^આપ્તિઃ॥

મારુત્યાં શસ્ત્ર^આયુધ^સરોજ^વલ્લી^ફલ^અશન^આપ્તિશ્ ચ।
સૌમ્યાયાં પરમ^અન્ન^અશનં તુરઙ્ગ^અમ્બર^પ્રાપ્તિઃ॥

ઐશાન્યાં સમ્પ્રાપ્તિર્ ઘૃત^પૂર્ણાનાં ભવેદ્ અનડુહશ્ ચ।
એવં ફલં ગૃહપતેર્ ગૃહ^પૃષ્ઠ^સમાશ્રિતે ભવતિ॥

ગમને કર્ણસમશ્ ચેત્ ક્ષેમાય ન કાર્ય^સિદ્ધયે ભવતિ॥
અભિમુખમ્ ઉપૈતિ યાતુર્ વિરુવન્ વિનિવર્તયેદ્ યાત્રામ્॥

વામે વાશિત્વા^આદૌ દક્ષિણ^પાર્શ્વે +અનુવાશતે યાતુઃ।
અર્થ^અપહાર^કારી તદ્^વિપરીતો +અર્થ^સિદ્ધિ^કરઃ॥

યદિ વામ એવ વિરુવન્[ક્.વિરુયાત્] મુહુર્મુહુર્ યાયિનો +અનુલોમ^ગતિઃ।
અર્થસ્ય ભવતિ સિદ્ધ્યૈ પ્રાચ્યાનાં દક્ષિણશ્ ચ^એવમ્॥

વામઃ પ્રતિલોમ^ગતિર્ વિરુવન્[ક્.વાશન્] ગમનસ્ય વિઘ્નકૃદ્ ભવતિ।
તત્રસ્થસ્ય^એવ ફલં કથયતિ તદ્^વાઞ્છિતં ગમને॥

દક્ષિણ^વિરુતં કૃત્વા વામે વિરુયાદ્ યથા^ઈપ્સિત^અવાપ્તિઃ।
પ્રતિવાશ્ય પુરો યાયાદ્ દ્રુતમ્ *અત્યર્થાગમો ભવતિ[ક્.અગ્રે +અર્થાગમો +અતિમહાન્]॥

પ્રતિવાશ્ય પૃષ્ટ્ઃઅતો દક્ષિણેન યાયાદ્ દ્રુતં ક્ષતજ^કારી[ક્.ક્ષતજકર્તા]।
એકચરણો +અર્કમ્ ઈક્ષન્ વિરુવંશ્ ચ પુરો રુધિર^હેતુઃ॥

દૃષ્ટ્વા^અર્કમ્ એકપાદસ્ તુણ્ડેન લિખેદ્ યદા સ્વપિચ્છાનિ।
પુરતો જનસ્ય મહતો વધમ્ અભિધત્તે તદા બલિભુક્॥

સસ્ય^ઉપેતે ક્ષેત્રે વિરુવતિ શાન્તે સસસ્ય^ભૂ^લબ્ધિઃ।
આકુલ^ચેષ્ટો વિરુવન્ સીમાન્તે ક્લેશકૃદ્ યાતુઃ॥

સુસ્નિગ્ધ^પત્ર^પલ્લવ^કુસુમ^ફલ^આનમ્ર^સુરભિ^મધુરેષુ।
સક્ષીર^અવ્રણ^સંસ્થિત^મનોજ્ઞ^વૃક્ષેષુ ચ^અર્થ^સિદ્ધિ^કરઃ[ક્.ચાર્થકરઃ]॥

નિષ્પન્ન^સસ્ય^શાદ્વલ[ક્.શાડ્વલ, ક્ઽસ્ ત્ર્. શાદ્વલ]^ભવન^પ્રાસાદ^હર્મ્ય^હરિતેષુ।
ધન્ય[ક્.ધાન્ય]^ઉચ્છ્રય^મઙ્ગલ્યેષુ ચ^એવ વિરુવન્ ધન^આગમદઃ॥

ગોપુચ્છસ્થે વલ્મીકગે +અથ વા દર્શનં ભુજઙ્ગસ્ય।
સદ્યો જ્વરો મહિષગે વિરુવતિ ગુલ્મે ફલં સ્વલ્પમ્॥

કાર્યસ્ય વ્યાઘાતસ્ તૃણકૂટે વામગે +અમ્બુ^સંસ્થે[ક્.અસ્થિસંસ્થે] વા।
ઊર્ધ્વ^અગ્નિ^પ્લુષ્ટે +અશનિ^હતે ચ કાકે વધો ભવતિ॥

કણ્ટકિ^મિશ્રે સૌમ્યે સિદ્ધિઃ કાર્યસ્ય ભવતિ કલહશ્ ચ।
કણ્ટકિનિ ભવતિ કલહો વલ્લી^પરિવેષ્ટિતે બન્ધઃ॥

છિન્ન^અગ્રે +અઙ્ગ^ચ્છેદઃ કલહઃ શુષ્ક^દ્રુમ^સ્થિતે ધ્વાંક્ષે।
પુરતશ્ ચ પૃષ્ઠતો વા ગોમય^સંસ્થે ધન^પ્રાપ્તિઃ॥

મૃત^પુરુષ^અઙ્ગ^અવયવ^સ્થિતો +અભિવિરુવન્[ક્.+અભિવાશન્] કરોતિ મૃત્યુ^ભયમ્।
ભઞ્જન્ન્ અસ્થિ ચ ચઞ્ચ્વા યદિ વિરુવત્ય્[ક્.વાશત્ય્] અસ્થિ^ભઙ્ગાય॥

રજ્જ્વ્^અસ્થિ^કાષ્ઠ^કણ્ટકિ^નિઃસાર^શિરોરુહ^આનને રુવતિ।
ભુજગ^ગદ^દંષ્ટ્રિ^તસ્કર^શસ્ત્ર^અગ્નિ^ભયાન્ય્ અનુક્રમશઃ॥

સિતકુસુમ^અશુચિ^માંસ^આનને +અર્થ^સિદ્ધિર્ યથા^ઈપ્સિતા યાતુઃ।
*પક્ષૌ ધુન્વન્ન્[ક્.ધુન્વન્ પક્ષાવ્] ઊર્ધ્વ^આનને ચ વિઘ્નં મુહુઃ ક્વણતિ॥

યદિ શૃઙ્ખલાં વરત્રાં વલ્લીં વા^આદાય વાશતે બન્ધઃ।
પાષાણ^સ્થે ચ ભયં ક્લિષ્ટ^અપૂર્વ^અધ્વિક^યુતિશ્ ચ॥

અન્યોન્ય^ભક્ષ^સંક્રામિત^આનને તુષ્ટિર્ ઉત્તમા ભવતિ।
વિજ્ઞેયઃ સ્ત્રી^લાભો દમ્પત્યોર્ વિરુવતોર્[ક્.વાશતોર્] યુગપત્॥

પ્રમદા^શિર^ઉપગત^પૂર્ણ^કુમ્ભ^સંસ્થે +અઙ્ગના^અર્થ^સમ્પ્રાપ્તિઃ।
ઘટ^કુટ્ટને સુત^વિપદ્ ઘટ^ઉપહદને +અન્ન^સમ્પ્રાપ્તિઃ॥

સ્કન્ધાવાર^આદીનાં નિવેશ^સમયે રુવંશ્ ચલત્^પક્ષઃ।
સૂચયતે +અન્યત્^સ્થાનં[ક્.+અન્યસ્થાનં] નિશ્ચલ^પક્ષસ્ તુ ભય^માત્રમ્॥

પ્રવિશદ્ભિઃ સૈન્ય^આદીન્ સગૃધ્ર^કઙ્કૈર્ વિના^આમિષં ધ્વાંક્ષૈઃ।
અવિરુદ્ધૈસ્ તૈઃ પ્રીતિર્ દ્વિષતાં યુદ્ધં વિરુદ્ધૈશ્ ચ॥

બન્ધઃ સૂકર^સંસ્થે પઙ્કાક્તે સૂકરે દ્વિકે +અર્થ^આપ્તિઃ।
ક્ષેમં ખર^ઉષ્ટ્ર^સંસ્થે કે ચિત્ પ્રાહુર્ વધં તુ ખરે॥

વાહનલાભો +અશ્વગતે વિરુવત્ય્ અનુયાયિનિ ક્ષતજપાતઃ।
અન્યે +અપ્ય્ અનુવ્રજન્તો યાતારં કાકવદ્ વિહગાઃ॥

દ્વાત્રિંશત્ પ્રવિભક્તે દિગ્ચક્રે યદ્ યથા સમુદ્દિષ્ટમ્।
તત્તત્ તથા વિધેયં ગુણ^દોષ^ફલં યિયાસૂનામ્॥

કા ઇતિ કાકસ્ય રુતં સ્વ^નિલય^સંસ્થસ્ય નિષ્ફલં પ્રોક્તમ્।
કવ ઇતિ ચ^આત્મપ્રીત્યૈ ક^ઇતિ રુતે સ્નિગ્ધ^મિત્ર^આપ્તિઃ॥

કરા^ઇતિ કલહં કુરુકુરુ ચ હર્ષમ્ અથ કટકટ^ઇતિ દધિભક્તમ્।
કેકે વિરુતં કુકુ વા ધન^લાભં યાયિનઃ પ્રાહ॥

ખરેખરે પથિક^આગમમ્ આહ કખાખા^ઇતિ યાયિનો મૃત્યુમ્।
ગમન^પ્રતિષેધિકમ્ આ કખલા[ક્.આખલખલ, ક્ઽસ્ ત્ર્. આ ખલખલ] સદ્યો +અભિવર્ષાય॥

કાકા^ઇતિ વિઘાતઃ[ક્.વિઘાતં] કાકટિ^ઇતિ ચ^આહાર^દૂષણં પ્રાહ।
પ્રીત્ય્^આસ્પદં કવકવ^ઇતિ બન્ધમ્ એવં કગાકુર્ ઇતિ॥

કરગૌ[ક્.કરકૌ] વિરુતે વર્ષં ગુડવત્ ત્રાસાય વડ્ ઇતિ વસ્ત્ર^આપ્તિઃ।
કલય^ઇતિ ચ સંયોગઃ શૂદ્રસ્ય બ્રાહ્મણૈઃ સાકમ્॥

કડ્ [ક્.ફડ્] ઇતિ ફલાપ્તિઃ ફલદા[ક્.ફલવા]^
અહિદર્શનં ટડ્ડિતિ[ક્.ટડિતિ] પ્રહારાઃ સ્યુઃ।
સ્ત્રી^લાભઃ સ્ત્રીતિ રુતે
ગડ્ ઇતિ ગવાં પુડ્ ઇતિ પુષ્પાણામ્॥

યુદ્ધાય ટાકુટાક્વ્ ઇતિ ગુહુ વહ્નિ^ભયં કટેકટે કલહઃ।
ટાકુલિ ચિણ્ટિચિ કેકેક^ઇતિ પુરં ચ^ઇતિ દોષાય॥

કાક^દ્વયસ્ય^અપિ સમાનમ્ એતત્
ફલં યદુક્તં રુત^ચેષ્ટિત^આદ્યૈઃ।
પતત્રિણો +અન્યે +અપિ યથા^એવ કાકો
વન્યાઃ શ્વવચ્ ચ^ઉપરિદંષ્ટ્રિણો યે॥

સ્થલ^સલિલ^ચરાણાં વ્યત્યયો મેઘ^કાલે
પ્રચુર^સલિલ^વૃષ્ટ્યૈ શેષકાલે ભયાય।
મધુ ભવન^નિલીનં તત્ કરોત્ય્ આશુ શૂન્યં
મરણમ્ અપિ *ચ નીલા[ક્.નિલીના] મક્ષિકા મૂર્ધ્નિ લીના॥

વિનિક્ષિપન્ત્યઃ સલિલે +અણ્ડકાનિ
પિપીલિકા વૃષ્ટિ^નિરોધમ્ આહુઃ।
*તરું સ્થલં[ક્.તરુસ્થલં, ક્ઽસ્ ત્ર્.તરું સ્થલં] વા^અપિ નયન્તિ નિમ્નાદ્
યદા તદા તાઃ કથયન્તિ વૃષ્ટિમ્॥

કાર્યં તુ મૂલ^શકુને +અન્તરજે તદહ્નિ
વિન્દ્યાત્ ફલં નિયતમ્ એવમ્ ઇમે વિચિન્ત્યાઃ।
પ્રારમ્ભ^યાન^સમયેષુ તથા પ્રવેશે
ગ્રાહ્યં ક્ષુતં ન શુભદં ક્વ ચિદ્ અપ્ય્ ઉશન્તિ॥

શુભં દશા^પાકમ્ અવિઘ્ન^સિદ્ધિં
મૂલ^અભિરક્ષામ્ અથ વા સહાયાન્।
દુષ્ટસ્ય[ક્.ઇષ્ટસ્ય] સંસિદ્ધિમ્ અનામયત્વં
વદન્તિ તે માનયિતુર્ નૃપસ્ય॥

ક્રોશાદ્ ઊર્ધ્વં શકુન[ક્.શકુનિ]વિરુતં નિષ્ફલં પ્રાહુર્ એકે
તત્ર^અનિષ્ટે પ્રથમ^શકુને માનયેત્ પઞ્ચ ષટ્ ચ।
પ્રાણાયામાન્ નૃપતિર્ અશુભે ષોડશ^એવ દ્વિતીયે
પ્રત્યાગચ્છેત્ સ્વભવનમ્ અતો યદ્ય્ અનિષ્ટસ્ તૃતીયઃ॥
95 શાકુન^ઉત્તરાધ્યાયઃ