બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 88

નૃ^તુરગ^કરિ^કુમ્ભ^પર્યાણ^સક્ષીરવૃક્ષ^ઇષ્ટકાસઞ્ચય^ચ્છત્ર^શય્યા^આસન^ઉલૂખલાનિ ધ્વજં ચામરં શાદ્વલં પુષ્પિતં વા પ્રદેશં યદા શ્વા^અવમૂત્ર્ય^અગ્રતો યાતિ યાતુસ્ તદા કાર્ય^સિદ્ધિર્ ભવેદ્ આર્દ્રકે ગોમયે મિષ્ટભોજ્ય^આગમઃ શુષ્ક^સમ્મૂત્રણે શુષ્કમ્ અન્નં ગુડો મોદક^અવાપ્તિર્ એવ^અથ વા
અથ વિષતરુ^કણ્ઠકી^કાષ્ઠ^પાષાણ^શુષ્કદ્રુમ^અસ્થિ^શ્મશાનાનિ મૂત્ર્ય^અવહત્ય^અથ વા યાયિનો +અગ્રેસરો +અનિષ્ટમ્ આખ્યાતિ શય્યા^કુલાલ^આદિ ભાણ્ડાન્ય્ અભુક્તાન્ય્ અભિન્નાનિ વા મૂત્રયન્ કન્યકા^દોષકૃદ્ ભુજ્યમાનાનિ ચેદ્ દુષ્ટતાં તદ્^ગૃહિણ્યાસ્ તથા સ્યાદ્ ઉપાનત્^ફલં ગોસ્ તુ સમ્મૂત્રણે +અવર્ણ^જઃ[ક્.વર્ણજઃ] સઙ્કરઃ।
ગમન^મુખમ્ ઉપાનહં સમ્પ્રગૃહ્ય^ઉપતિષ્ઠેદ્ યદા સ્યાદ્ તદા સિદ્ધયે માંસ^પૂર્ણ^આનને +અર્થ^આપ્તિર્ આદ્રેણ ચ^અસ્થ્ના શુભં સ^અગ્ન્ય્^અલાતેન શુષ્કેણ ચ^અસ્થ્ના ગૃહીતેન મૃત્યુઃ પ્રશાન્ત^ઉલ્મુકેન^અભિઘાતો +અથ પુંસઃ શિરો^હસ્ત^પાદ^આદિ વક્ત્રે ભુવો +અભ્યાગમો[ક્.હ્યાગમો] વસ્ત્ર^ચીર^આદિભિર્ વ્યાપદઃ કે ચિદ્ આહુઃ સવસ્ત્રે શુભમ્
પ્રવિશતિ તુ ગૃહં સ^શુષ્ક^અસ્થિ^વક્ત્રે પ્રધાનસ્ય તસ્મિન્ વધઃ શૃઙ્ખલા^શીર્ણ^વલ્લી^વરત્રા^આદિ વા બન્ધનં ચ^ઉપગૃહ્ય^ઉપતિષ્ઠેદ્ યદા સ્યાત્ તદા બન્ધનં લેઢિ પાદૌ વિધુન્વન્ સ્વકર્ણાવ્ ઉપર્ય્ આક્રમંશ્ ચ^અપિ વિઘ્નાય યાતુર્ વિરોધે વિરોધસ્ તથા સ્વ^અઙ્ગ^કણ્ડૂયને સ્યાત્ સ્વપંશ્ ચ^ઊર્ધ્વ^પાદઃ સદા દોષકૃત્॥

સૂર્ય^ઉદયે +અર્ક^અભિમુખો વિરૌતિ
ગ્રામસ્ય મધ્યે યદિ સારમેયઃ।
એકો યદા વા બહવઃ સમેતાઃ
શંસન્તિ દેશ^અધિપમ્ અન્યમ્ આશુ॥

સૂર્ય^ઉન્મુખઃ શ્વા^અનલદિક્^સ્થિતશ્ ચ
ચૌર^અનલ^ત્રાસ^કરો +અચિરેણ।
મધ્યાહ્ન^કાલે +અનલ^મૃત્યુ^શંસી
સશોણિતઃ સ્યાત્ કલહો +અપરાહ્ણે॥

રુવન્ દિનેશ^અભિમુખો +અસ્તકાલે
કૃષીબલાનાં ભયમ્ આશુ દત્તે[ક્.ધત્તે]।
પ્રદોષ^કાલે +અનિલદિઙ્^મુખશ્ ચ[ક્.તુ]
દત્તે[ક્.ધત્તે] ભયં મારુત^તસ્કર^ઉત્થમ્॥

ઉદઙ્^મુખશ્ ચ^અપિ નિશાર્ધ^કાલે
વિપ્રવ્યથાં ગોહરણં ચ શાસ્તિ।
નિશાવસાને શિવદિન્^મુખશ્ ચ
કન્યા^અભિદૂષ^અનલ^ગર્ભપાતાન્॥

ઉચ્ચૈઃ સ્વરાઃ સ્યુસ્ તૃણ^કૂટ^સંસ્થાઃ
પ્રાસાદ^વેશ્મ^ઉત્તમ^સંસ્થિતા વા।
વર્ષાસુ વૃષ્ટિં કથયન્તિ તીવ્રામ્
અન્યત્ર મૃત્યું દહનં રુજશ્ ચ॥

પ્રાવૃટ્^કાલે +અવગ્રહે +અમ્ભો +અવગાહ્ય
પ્રત્યાવર્તૈ[ક્.પ્રત્યાવૃત્તૈ] રેચકૈશ્ ચ^અપ્ય્ અભીક્ષણમ્[ક્.અભીક્ષ્ણમ્]।
આધુન્વન્તો વા પિબન્તશ્ ચ તોયં
વૃષ્ટિં કુર્વન્ત્ય્ અન્તરે દ્વાદશાહાત્॥

દ્વારે શિરો ન્યસ્ય બહિઃ શરીરં
રોરૂયતે શ્વા ગૃહિણીં વિલોક્ય।
રોગ^પ્રદઃ સ્યાદ્ અથ મન્દિર^અન્તર્^
બહિર્^મુખો *વક્તિ ચ[ક્.શંસતિ] બન્ધકીં તામ્॥

કુડ્યમ્ ઉત્કિરતિ વેશ્મનો યદા તત્ર ખાનક^ભયં ભવેત્ તદા।
ગોષ્ઠમ્ ઉત્કિરતિ ગો^ગ્રહં વદેદ્ ધાન્ય^લબ્ધિમ્ અપિ ધાન્ય^ભૂમિષુ॥

એકેન^અક્ષ્ણા સ^અશ્રુણા દીન^દૃષ્ટિર્
મન્દ^આહારો દુઃખ^કૃત્ તદ્^ગૃહસ્ય।
ગોભિઃ સાકં[ક્.સાર્ધં] ક્રીડમાણઃ સુભિક્ષં
ક્ષેમ^આરોગ્યં ચ^અભિધત્તે મુદં ચ॥

વામં જિઘ્રેજ્ જાનુ વિત્ત^આગમાય
સ્ત્રીભિઃ સાકં વિગ્રહો દક્ષિણં ચેત્।
ઊરું વામં ચ^ઇન્દ્રિય^અર્થ^ઉપભોગઃ[ક્.ઉપભોગાઃ]
સવ્યં જિઘ્રેદ્ ઇષ્ટ^મિત્રૈર્ વિરોધઃ॥

પાદૌ જિઘ્રેદ્ યાયિનશ્ ચેદ્ અયાત્રાં
પ્રાહ^અર્થ^આપ્તિં વાઞ્છિતાં નિશ્ચલસ્ય।
સ્થાન^સ્થસ્ય^ઉપાનહૌ ચેદ્ વિજિઘ્રેત્
ક્ષિપ્રં યાત્રાં સારમેયઃ કરોતિ॥

ઉભયોર્ અપિ જિઘ્રણે હિ બાહ્વોર્
વિજ્ઞેયો રિપુ^ચૌર^સમ્પ્રયોગઃ।
અથ ભસ્મનિ ગોપયીત ભક્ષાન્
માંસ^અસ્થીનિ ચ[ક્.વા ચ] શીઘ્રમ્ અગ્નિકોપઃ॥

ગ્રામે ભષિત્વા ચ બહિઃ શ્મશાને
ભષન્તિ ચેદ્ ઉત્તમ^પું^વિનાશઃ।
યિયાસતશ્ ચ^અભિમુખો વિરૌતિ
યદા તદા શ્વા નિરુણદ્ધિ યાત્રામ્॥

ઉકાર^*વર્ણે વિરુતે[ક્.વર્ણેન રુતે] +અર્થ^સિદ્ધિર્
ઓકાર^વર્ણેન ચ વામ^પાર્શ્વે।
વ્યાક્ષેપમ્ ઔકાર^રુતેન વિન્દ્યાન્
નિષેધકૃત્ સર્વરુતૈશ્ ચ પશ્ચાત્॥

*ખંખ^ઇતિ[ક્.સઙ્ખેતિ] ચ^ઉચ્ચૈશ્ ચ મુહુર્મુહુર્ યે
રુવન્તિ દણ્ડૈર્ ઇવ તાડ્યમાનાઃ।
શ્વાનો +અભિધાવન્તિ ચ મણ્ડલેન
તે શૂન્યતાં મૃત્યુ^ભયં ચ કુર્યુઃ॥

પ્રકાશ્ય દન્તાન્ યદિ લેઢિ સૃક્વિણી
તદા^અશનં મૃષ્ટમ્[ક્.મિષ્ટમ્] ઉશન્તિ તદ્વિદઃ।
યદા^આનનં *લેઢિ પુનર્[ક્.ચ અવલિહેન્] ન સૃક્વિણી
પ્રવૃત્ત^ભોજ્યે +અપિ તદા^અન્ન^વિઘ્ન^કૃત્॥

ગ્રામસ્ય મધ્યે યદિ વા પુરસ્ય
ભષન્તિ સંહત્ય મુહુર્મુહુર્ યે।
તે ક્લેશમ્ આખ્યાન્તિ તદ્^ઈશ્વરસ્ય
શ્વા^અરણ્ય^સંસ્થો મૃગવદ્ વિચિન્ત્યઃ॥

વૃક્ષ^ઉપગે ક્રોશતિ તોય^પાતઃ
સ્યાદ્ ઇન્દ્રકીલે સચિવસ્ય પીડા।
વાયોર્ ગૃહે સસ્ય^ભયં ગૃહ^અન્તઃ
પીડા પુરસ્ય^એવ ચ ગોપુર^સ્થે॥

ભયં ચ શય્યાસુ તદ્^ઈશ્વરાણાં
યાને ભષન્તો ભયદાશ્ ચ પશ્ચાત્।
અથ^અપસવ્યા જન^સન્નિવેશે
ભયં ભષન્તઃ કથયન્ત્ય્ અરીણામ્॥
89 શિવારુતાધ્યાયઃ