બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 78

સર્વસ્ય સર્વકાલં યસ્માદ્ ઉપયોગમ્ એતિ શાસ્ત્રમ્ ઇદમ્।
રાજ્ઞાં વિશેષતો +અતઃ શયન^આસન^લક્ષણં વક્ષ્યે॥

અસન^સ્પન્દન^ચન્દન^હરિદ્ર^સુરદારુ^તિન્દુકી^શાલાઃ।
કાશ્મર્ય્^અઞ્જન^પદ્મક^શાકા વા શિંશપા ચ શુભાઃ॥

અશનિ^જલ^અનિલ^હસ્તિ^પ્રપાતિતા મધુ^વિહઙ્ગ^કૃત^નિલયાઃ।
ચૈત્ય^શ્મશાન^પથિજ^ઊર્ધ્વશુષ્ક^વલ્લી^નિબદ્ધાશ્ ચ॥

કણ્ટકિનો *યે ચ[ક્.વા યે] સ્યુર્ મહાનદી^સઙ્ગમ^ઉદ્ભવા યે ચ।
સુરભવનજાશ્ ચ ન શુભા યે ચ^અપર^યામ્ય^દિક્^પતિતાઃ॥

પ્રતિષિદ્ધ^વૃક્ષ^નિર્મિત^શયન^આસન^સેવનાત્ કુલ^વિનાશઃ।
વ્યાધિ^ભય^વ્યય^કલહા ભવન્ત્ય્ અનર્થા[ક્.અનર્થાશ્ ચ] અનેકવિધાઃ॥

પૂર્વચ્છિન્નં યદિ વા દારુ ભવેત્ તત્ પરીક્ષ્યમ્ આરમ્ભે।
યદ્ય્ આરોહેત્ તસ્મિન્ કુમારકઃ પુત્ર^પશુ^દં તત્॥

સિતકુસુમ^મત્ત^વારણ^દધ્ય્^અક્ષત^પૂર્ણકુમ્ભ^રત્નાનિ।
મઙ્ગલ્યાન્ય્ અન્યાનિ ચ દૃષ્ટ્વા^આરમ્ભે શુભં જ્ઞેયમ્॥

કર્માઙ્ગુલં યવ^અષ્ટકમ્ ઉદર^આસક્તં તુષૈઃ પરિત્યક્તમ્।
અઙ્ગુલશતં નૃપાણાં મહતી શય્યા જયાય કૃતા॥

નવતિઃ સૈવ ષડૂના દ્વાદશહીના ત્રિષટ્કહીના ચ।
નૃપ^પુત્ર^મન્ત્રિ^બલપતિ^પુરોધસાં સ્યુર્ યથા^સઙ્ખ્યમ્॥

અર્ધમ્ અતો +અષ્ટાંશોનં વિષ્કમ્ભો વિશ્વકર્મણા પ્રોક્તઃ।
આયામ^ત્ર્યંશ^સમઃ પાદ^ઉચ્છ્રાયઃ સકુક્ષ્ય[ક્.સકુક્ષિ]શિરાઃ॥

યઃ સર્વઃ શ્રીપર્ણ્યા પર્યઙ્કો નિર્મિતઃ સ ધનદાતા।
અસનકૃતો રોગહરસ્ તિન્દુકસારેણ વિત્તકરઃ॥

યઃ કેવલશિંશપયા વિનિર્મિતો બહુવિધં સ વૃદ્ધિકરઃ।
ચન્દનમયો રિપુઘ્નો ધર્મ^યશો^દીર્ઘ^જીવિત^કૃત્॥

યઃ પદ્મક^પર્યઙ્કઃ સ દીર્ઘમ્ આયુઃ શ્રિયં શ્રુતં વિત્તમ્।
કુરુતે શાલેન કૃતઃ કલ્યાણં શાકરચિતશ્ ચ॥

કેવલ^ચન્દન^રચિતં કાઞ્ચન^ગુપ્તં વિચિત્ર^રત્ન^યુતમ્।
અધ્યાસન્ પર્યઙ્કં વિબુધૈર્ અપિ પૂજ્યતે નૃપતિઃ॥

અન્યેન સમાયુક્તા ન તિન્દુકી શિંશપા ચ શુભફલદા।
ન *શ્રીપર્ણેન[ક્.શ્રીપર્ણી ન] ચ દેવદારુવૃક્ષો ન ચ^અપ્ય્ અસનઃ॥

શુભદૌ તુ શાલ^શાકૌ[ક્.શાકશાલૌ] પરસ્પરં સંયુતૌ પૃથક્ ચ^એવ।
તદ્વત્ પૃથક્ પ્રશસ્તૌ સહિતૌ ચ હરિદ્રક^કદમ્બૌ॥

સર્વઃ સ્પન્દન^રચિતો ન શુભઃ પ્રાણાન્ હિનસ્તિ ચ^અમ્બકૃતઃ।
અસનો +અન્ય^દારુ^સહિતઃ ક્ષિપ્રં દોષાન્ કરોતિ બહૂન્॥

અમ્બ^સ્પન્દન^ચન્દન^વૃક્ષાણાં સ્પન્દનાત્^શુભાઃ પાદાઃ।
ફલ^તરુણા શયનાસનમ્ ઇષ્ટફલં ભવતિ સર્વેણ॥

ગજ^દન્તઃ સર્વેષાં પ્રોક્ત^તરૂણાં પ્રશસ્યતે યોગે।
કાર્યો +અલઙ્કારવિધિર્ ગજ^દન્તેન પ્રશસ્તેન॥

દન્તસ્ય મૂલપરિધિં દ્વિરાયતં પ્રોહ્ય કલ્પયેત્^શેષમ્।
અધિકમ્ અનૂપચરાણાં ન્યૂનં ગિરિચારિણાં કિઞ્ ચિત્॥

*શ્રીવૃક્ષ[ક્.શ્રીવત્સ]^વર્ધમાન^ચ્છત્ર^ધ્વજ^ચામર^અનુરૂપેષુ।
છેદે દૃષ્ટેષ્વ્ આરોગ્ય[ક્.અરોગ્ય]^વિજય^ધન^વૃદ્ધિ^સૌખ્યાનિ॥

પ્રહરણ^સદૃશેષુ જયો નન્દ્યાવર્તે પ્રનષ્ટ^દેશ^આપ્તિઃ।
લોષ્ઠે[ક્.ઊ.લોષ્ટે] તુ લબ્ધપૂર્વસ્ય ભવતિ દેશસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ॥

સ્ત્રીરૂપે ધનનાશો[ક્.સ્વવિનાશો] ભૃઙ્ગારે +અભ્યુત્થિતે સુત^ઉત્પત્તિઃ।
કુમ્ભેન નિધિપ્રાપ્તિર્ યાત્રાવિઘ્નં ચ દણ્ડેન॥

કૃકલાસ^કપિ^ભુજઙ્ગેષ્વ્ અસુભિક્ષ^વ્યાધયો રિપુ^*વશિત્વમ્[ક્.વશત્વમ્]।
ગૃધ્ર^ઉલૂક^ધ્વાઙ્ક્ષ^શ્યેન^આકારેષુ જનમરકઃ॥

પાશે +અથ વા કબન્ધે નૃપ^મૃત્યુર્ જનવિપત્ સ્રુતે રક્તે।
કૃષ્ણે શ્યાવે રૂક્ષે દુર્ગન્ધે ચાશુભં ભવતિ॥

શુક્લઃ સમઃ સુગન્ધિઃ સ્નિગ્ધશ્ ચ શુભાવહો ભવેચ્ છેદઃ।
અશુભ^શુભચ્છેદા યે શયનેષ્વ્ અપિ તે તથા ફલદાઃ॥

ઈષાયોગે દારુ પ્રદક્ષિણ^અગ્રં પ્રશસ્તમ્ આચાર્યૈઃ।
અપસવ્ય^એકદિગગ્રે ભવતિ ભયં ભૂત^સઞ્જનિતમ્॥

એકેન^અવાક્શિરસા[ક્.એકેનાવાક્ચ્છિરસા] ભવતિ હિ પાદેન પાદ^વૈકલ્યમ્।
દ્વાભ્યાં ન જીર્યતે +અન્નં ત્રિચતુર્ભિઃ ક્લેશ^વધ^બન્ધાઃ॥

સુષિરે +અથ વા વિવર્ણે ગ્રન્થૌ પાદસ્ય શીર્ષગે વ્યાધિઃ।
પાદે કુમ્ભો યશ્ ચ ગ્રન્થૌ તસ્મિન્ન્ ઉદરરોગઃ॥

કુમ્ભ^અધસ્તાજ્ જઙ્ઘા તત્ર કૃતો જઙ્ઘયોઃ કરોતિ ભયમ્।
તસ્યાશ્ ચ^આધરો +અધઃ ક્ષયકૃદ્ દ્રવ્યસ્ય તત્ર કૃતઃ॥

ખુરદેશે યો ગ્રન્થિઃ ખુરિણાં પીડાકરઃ સ નિર્દિષ્ટઃ।
ઈષા^શીર્ષણ્યોશ્ ચ ત્રિભાગ^સંસ્થો ભવેન્ ન શુભઃ॥

નિષ્કુટમ્ અથ કોલાક્ષં સૂકરનયનં ચ વત્સનાભં ચ।
કાલકમ્ અન્યદ્ ધુન્ધુકમ્ ઇતિ કથિતશ્ છિદ્ર^સંક્ષેપઃ॥

ઘટવત્ સુષિરં મધ્યે સઙ્કટમ્ આસ્યે ચ નિષ્કુટં છિદ્રમ્।
નિષ્પાવ^માષમાત્રં નીલં છિદ્રં ચ કોલાક્ષમ્॥

સૂકરનયનં વિષમં વિવર્ણમ્ અધ્યર્ધ^પર્વ^દીર્ઘમ્ ચ।
વામાવર્તં ભિન્નં પર્વમિતં વત્સનાભ^આખ્યમ્॥

કાલકસંજ્ઞં કૃષ્ણં ધુન્ધુકમ્ ઇતિ યદ્ ભવેદ્ વિનિર્ભિન્નમ્।
દારુસવર્ણં છિદ્રં ન તથા પાપં સમુદ્દિષ્ટમ્॥

નિષ્કુટ^સણ્જ્ઞે દ્રવ્યક્ષયસ્ તુ કોલેક્ષણે કુલ^ધ્વંસઃ।
શસ્ત્ર^ભયં સૂકરકે રોગભયં વત્સનાભાખ્યે॥

કાલક^ધુન્ધુક^સંજ્ઞં કીટૈર્ વિદ્ધં ચ ન શુભદં છિદ્રમ્।
સર્વં ગ્રન્થિપ્રચુરં સર્વત્ર ન શોભનં દારુ॥

એકદ્રુમેણ ધન્યં વૃક્ષ^દ્વય^નિર્મિતં ચ ધન્યતરમ્।
ત્રિભિર્ આત્મજ^વૃદ્ધિકરં ચતુર્ભિર્ અર્થં[ક્.અર્થો] યશશ્ ચાગ્ર્યમ્॥

પઞ્ચ^વનસ્પતિ^રચિતે પઞ્ચત્વં યાતિ તત્ર યઃ શેતે।
ષટ્સપ્તાષ્ટતરૂણાં કાષ્ઠૈર્ ઘટિતે કુલવિનાશઃ॥
79 રત્નપરીક્ષાધ્યાયઃ