બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 54

પ્રાન્ત^ચ્છાયા^વિનિર્મુક્તા ન મનોજ્ઞા જલાશયાઃ।
યસ્માદ્ અતો જલ^પ્રાન્તેષ્વ્ આરામાન્ વિનિવેશયેત્॥

મૃદ્વી ભૂઃ સર્વવૃક્ષાણાં હિતા તસ્યામ્ તિલાન્ વપેત્।
પુષ્પિતાંસ્ તાંશ્ ચ મૃદ્નીયાત્[ક્.ગૃહ્ણીયાત્] કર્મ^એતત્ પ્રથમં ભુવઃ[ક્.ભુવિ]॥

અરિષ્ટ^અશોક^પુન્નાગ^શિરીષાઃ સપ્રિયઙ્ગવઃ।
મઙ્ગલ્યાઃ પૂર્વમ્ આરામે રોપણીયા ગૃહેષુ વા॥

પનસ^અશોક^કદલી^જમ્બૂ^લકુચ^દાડિમાઃ।
દ્રાક્ષા^પાલીવતાશ્ ચ^એવ બીજપૂર^અતિમુક્તકાઃ॥

એતે દ્રુમાઃ કાણ્ડરોપ્યા[ક્.કાણ્ડારોપ્યા] ગોમયેન પ્રલેપિતાઃ।
મૂલોચ્છેદે +અથ વા સ્કન્ધે રોપણીયાઃ *પરં તતઃ[ક્.પ્રયત્નતઃ]॥

અજાતશાખાન્ શિશિરે જાતશાખાન્ હિમાગમે।
વર્ષાગમે ચ સુસ્કન્ધાન્ *યથાદિક્સ્થાન્ પ્રરોપયેત્[ક્.યથાદિક્ પ્રતિરોપયેત્]॥

ઘૃત^ઉશીર^તિલ^ક્ષૌદ્ર^વિડઙ્ગ^ક્ષીર^ગોમયૈઃ।
આમૂલ^સ્કન્ધ^લિપ્તાનાં સંક્રામણ^વિરોપણમ્॥

શુચિર્ ભૂત્વા તરોઃ પૂજાં કૃત્વા સ્નાન^અનુલેપનૈઃ।
રોપયેદ્ રોપિતશ્ ચ^એવ પત્રૈસ્ તૈર્ એવ જાયતે॥

સાયં પ્રાતશ્ ચ ઘર્મ^ઋતૌ[ક્.ઘર્માન્તે] શીતકાલે દિન^અન્તરે।
વર્ષાસુ ચ ભુવઃ શોષે સેક્તવ્યા રોપિતા દ્રુમાઃ॥

જમ્બૂ^વેતસ^વાનીર^કદમ્બ^ઉદુમ્બર^અર્જુનાઃ।
બીજપૂરક^મૃદ્વીકા^લકુચાશ્ ચ સદાડિમાઃ॥

વઞ્જુલો નક્તમાલશ્ ચ તિલકઃ પનસસ્ તથા।
તિમિરો +અમ્રાતકશ્ ચ^ઇતિ[ક્.ચ^એવ] ષોડશ^અનૂપજાઃ સ્મૃતાઃ॥

ઉત્તમં વિંશતિર્ હસ્તા મધ્યમં ષોડશાન્તરમ્।
સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરં કાર્યં વૃક્ષાણાં દ્વાદશ^અવરમ્॥

અભ્યાસજાતાસ્ તરવઃ સમ્સ્પૃશન્તઃ પરસ્પરમ્।
મિશ્રૈર્ મૂલૈશ્ ચ ન ફલં સમ્યગ્ યચ્છન્તિ પીડિતાઃ॥

શીત^વાત^આતપૈ રોગો જાયતે પાણ્ડુ^પત્રતા।
અવૃદ્ધિશ્ ચ પ્રવાલાનાં[ઉ.પ્રબાલાનામ્] શાખાશોષો રસસ્રુતિઃ॥

ચિકિત્સિતમ્ અથ^એતેષાં શસ્ત્રેણ^આદૌ વિશોધનમ્।
વિડઙ્ગ^ઘૃત^પઙ્ક^અક્તાન્ સેચયેત્ ક્ષીરવારિણા॥

ફલ^નાશે કુલત્થૈશ્ ચ માષૈર્ મુદ્ગૈસ્ તિલૈર્ યવૈઃ।
શૃત^શીત^પયઃ^સેકઃ ફલ^પુષ્પ^સમૃદ્ધયે[ક્.અભિવૃદ્ધયે]॥

અવિકા^અજ^શકૃચ્^ચૂર્ણસ્ય^આઢકે દ્વે તિલ^આઢકમ્।
સક્તુ^પ્રસ્થો જલ^દ્રોણો ગોમાંસ^તુલયા સહ॥

સપ્ત^રાત્ર^ઉષિતૈર્ એતૈઃ સેકઃ કાર્યો વનસ્પતેઃ।
વલ્મી^ગુલ્મ^લતાનાં ચ ફલ^પુષ્પાય સર્વદા॥

વાસરાણિ દશ દુગ્ધ^ભાવિતં
બીજમ્ આજ્ય^યુત^હસ્ત^યોજિતમ્।
ગોમયેન બહુશો વિરૂક્ષિતં
ક્રૌડ^માર્ગ^પિશિતૈશ્ ચ ધૂપિતમ્॥

માંસ[ક્.મત્સ્ય]^સૂકર^વસા^સમન્વિતં રોપિતં ચ પરિકર્મિત^અવનૌ।
ક્ષીર^સંયુત^જલ^અવસેચિતં જાયતે કુસુમ^યુક્તમ્ એવ તત્॥

તિન્તિડી^ઇત્ય્ અપિ કરોતિ વલ્લરીં વ્રીહિ^માષ^તિલ^ચૂર્ણ^સક્તુભિઃ।
પૂતિમાંસ^સહિતૈશ્ ચ સેચિતા ધૂપિતા ચ સતતં હરિદ્રયા॥

કપિત્થ^વલ્લી^કરણાય મૂલાન્ય્
આસ્ફોત^ધાત્રી^ધવ^વાસિકાનામ્।
પલાશિની વેતસ^સૂર્યબલ્લી[ક્.ઊ.વલ્લી]
શ્યામ^અતિમુક્તૈઃ સહિત^અષ્ટમૂલી॥

ક્ષીરે શૃતે ચ^અપ્ય્ અનયા સુશીતે
તાલા[ક્.નાલા] શતં સ્થાપ્ય કપિત્થબીજમ્।
દિને દિને શોષિતમ્ અર્કપાદૈર્
માસં વિધિસ્ ત્વ્ એષ તતો +અધિરોપ્યમ્॥

હસ્ત^આયતં તદ્દ્વિગુણં ગભીરં
ખાત્વા^અવટં પ્રોક્ત^જલ^અવપૂર્ણમ્।
શુષ્કં પ્રદગ્ધં મધુ^સર્પિષા તત્
પ્રલેપયેદ્ ભસ્મ^સમન્વિતન[ક્.ઊ.સમન્વિતેન]॥

ચૂર્ણીકૃતૈર્ માષ^તિલૈર્ યવૈશ્ ચ
પ્રપૂરયેદ્ મૃત્તિકયા^અન્તરસ્થૈઃ।
મત્સ્યામિષ^અમ્ભસ્[ક્.અમ્ભઃ]^સહિતં ચ હન્યાદ્
યાવદ્ ઘનત્વં સમુપાગતં તત્॥

ઉપ્તં ચ બીજં ચતુર્^અઙ્ગુલ^અધો
મત્સ્ય^અમ્ભસા માંસ^જલૈશ્ ચ સિક્તમ્।
વલ્લી ભવત્ય્ આશુ શુભ^પ્રવાલા
વિસ્માપની મણ્ડપમ્ આવૃણોતિ॥

શતશો +અઙ્કોલ[ક્.અઙ્કોલ્લ]^સમ્ભૂત^ફલ^કલ્કેન ભાવિતમ્।
એતત્ તૈલેન વા બીજં શ્લૈષ્માતક[ક્.ઊ.શ્લેષ્માતક]^ફલેન વા॥

વાપિતં કરક^ઉન્મિશ્ર^મૃદિ તત્ક્ષણ^જન્મકમ્।
ફલ^ભાર^અન્વિતા શાખા ભવતિ^ઇતિ કિમ્ અદ્ભુતમ્॥

શ્લેષ્માતકસ્ય બીજાનિ નિષ્કુલી^કૃત્ય ભાવયેત્ પ્રાજ્ઞઃ।
અઙ્કોલ[ક્.અઙ્કોલ્લ]^વિજ્જલા^અદ્ભિશ્ છાયાયાં સપ્તકૃત્વ[ક્.સપ્તકૃત્વ્]^એવમ્॥

માહિષ^ગોમય^ઘૃષ્ટાન્ય્ અસ્ય કરીષે ચ તાનિ નિક્ષિપ્ય।
કરકા^જલ^મૃદ્^યોગે ન્યુપ્તાન્ય્ અહ્ના ફલ^કરાણિ॥

ધ્રુવ^મૃદુ^મૂલ^વિશાખા ગુરુભં શ્રવણસ્ તથા^અશ્વિની હસ્તઃ[ક્.હસ્તં]।
ઉક્તાનિ દિવ્ય^દૃગ્ભિઃ પાદપ^સંરોપણે ભાનિ॥
55 પ્રાસાદલક્ષણાધ્યાયઃ