બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 55

કૃત્વા પ્રભૂતં સલિલમ્ આરામાન્ વિનિવેશ્ય ચ।
દેવતા^આયતનં કુર્યાદ્ યશો^ધર્મ^અભિવૃદ્ધયે॥

ઇષ્ટા^પૂર્તેન લભ્યન્તે યે લોકાસ્ તાન્ બુભૂષતા।
દેવાનામ્ આલયઃ કાર્યો દ્વયમ્ અપિ અત્ર દૃશ્યતે॥

સલિલ^ઉદ્યાન^યુક્તેષુ કૃતેષ્વ્ અકૃતેષુ ચ।
સ્થાનેષ્વ્ એતેષુ સાન્નિધ્યમ્ ઉપગચ્છન્તિ દેવતાઃ॥

સરઃસુ નલિની^છત્ર^નિરસ્ત^રવિરશ્મિષુ।
હંસ^અંસ^આક્ષિપ્ત^કહ્લાર^વીથી[ક્.વીચી, ક્ઽસ્ ત્ર્. વીથી]^વિમલ^વારિષુ॥

હંસ^કારણ્ડવ^ક્રૌઞ્ચ^ચક્રવાક^વિરાવિષુ।
પર્યન્ત^નિચુલ^ચ્છાયા^વિશ્રાન્ત^જલચારિષુ॥

ક્રૌઞ્ચ^કાઞ્ચીકલાપાશ્ ચ કલહંસ^કલ^સ્વરાઃ[ક્.સ્વનાઃ]।
નદ્યસ્ તોય^અંશુકા યત્ર શફરી^કૃત^મેખલાઃ॥

ફુલ્લ^તીર^દ્રુમ^ઉત્તંસાઃ સઙ્ગમ^શ્રોણિ^મણ્ડલાઃ।
પુલિન^અભ્યુન્નત^ઉરસ્યા હંસ^વાસાશ્[ક્.હંસહાસાશ્] ચ નિમ્નગાઃ॥

વન^ઉપાન્ત^નદી^શૈલ^નિર્ઝર^ઉપાન્ત^ભૂમિષુ।
રમન્તે દેવતા નિત્યં પુરેષુ^ઉદ્યાનવત્સુ ચ॥

ભૂમયો બ્રાહ્મણાદીનાં યાઃ પ્રોક્તા વાસ્તુકર્મણિ।
તા એવ તેષાં શસ્યન્તે દેવતા^આયતનેષ્વ્ અપિ॥

ચતુઃષષ્ટિ^પદં કાર્યં દેવતા^આયતનં સદા।
દ્વારં ચ મધ્યમં તસ્મિન્[ક્.તત્ર] સમદિક્સ્થં પ્રશસ્યતે॥

યો વિસ્તારો ભવેદ્ યસ્ય દ્વિગુણા તત્સમુન્નતિઃ।
ઉચ્છ્રાયાદ્ યસ્ તૃતીયાંશસ્ તેન તુલ્યા *કટિઃ સ્મૃતા[ક્.કટિર્ ભવેત્]॥

વિસ્તાર^અર્ધં ભવેદ્ ગર્ભો ભિત્તયો +અન્યાઃ સમન્તતઃ।
ગર્ભ^પાદેન વિસ્તીર્ણં દ્વારં દ્વિગુણમ્ ઉચ્છ્રિતમ્॥

ઉચ્છ્રાયાત્ પાદ^વિસ્તીર્ણા શાખા તદ્વદ્ ઉદુમ્બરઃ।
વિસ્તાર^પાદ^પ્રતિમં બાહુલ્યં શાખયોઃ સ્મૃતમ્॥

ત્રિ^પઞ્ચ^સપ્ત^નવભિઃ શાખાભિસ્ તત્ પ્રશસ્યતે।
અધઃ શાખા^ચતુર્ભાગે પ્રતીહારૌ નિવેશયેત્॥।

શેષં મઙ્ગલ્ય^વિહગૈઃ *શ્રીવૃક્ષૈઃ સ્વસ્તિકૈર્[ક્.શ્રીવૃક્ષસ્વસ્તિકૈર્] ઘટૈઃ।
મિથુનૈઃ પત્ર^વલ્લીભિઃ પ્રમથૈશ્ ચ^ઉપશોભયેત્॥

દ્વાર^માન^અષ્ટ^ભાગ^ઊના પ્રતિમા સ્યાત્ સપિણ્ડિકા।
દ્વૌ ભાગૌ પ્રતિમા તત્ર તૃતીયાંશશ્ ચ પિણ્ડિકા॥

મેરુ^મન્દર^કૈલાસ^વિમાનચ્છન્દ^નન્દનાઃ।
સમુદ્ગ^પદ્મ^ગરુડ^નન્દિવર્ધન^કુઞ્જરાઃ॥

ગુહરાજો વૃષો હંસઃ સર્વતોભદ્રકો ઘટઃ।
સિંહો વૃત્તશ્ ચતુષ્કોણઃ ષોડશ^અષ્ટાશ્રયસ્ તથા॥

ઇત્ય્ એતે વિંશતિઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાસાદાઃ સંજ્ઞયા મયા।
યથોક્ત^અનુક્રમેણ^એવ લક્ષણાનિ વદામ્ય્ અતઃ॥

તત્ર ષડશ્રિર્ મેરુર્ દ્વાદશ^ભૌમો વિચિત્ર^કુહરશ્ ચ।
દ્વારૈર્ યુતશ્ ચતુર્ભિર્ દ્વાત્રિંશદ્^ધસ્ત^વિસ્તીર્ણઃ॥

ત્રિંશદ્^ધસ્ત^આયામો દશ^ભૌમો મન્દરઃ શિખર^યુક્તઃ।
કૈલાસો +અપિ શિખરવાન્ અષ્ટાવિંશો +અષ્ટ^ભૌમશ્ ચ॥

જાલ^ગવાક્ષક^યુક્તો વિમાનસંજ્ઞસ્ ત્રિ^સપ્તક^આયામઃ।
નન્દન ઇતિ ષડ્^ભૌમો દ્વાત્રિંશઃ ષોડશ^અણ્ડ^યુક્તઃ॥

વૃત્તઃ સમુદ્ગ^નામા પદ્મઃ પદ્મ^આકૃતિઃ શયા અષ્ટૌ[ક્.શયાનાષ્ટૌ]।
શૃઙ્ગેણ^એકેન ભવેદ્ એક^એવ ચ ભૂમિકા તસ્ય॥

ગરુડ^આકૃતિશ્ ચ ગરુડો નન્દી^ઇતિ ચ ષટ્ચતુષ્ક^વિસ્તીર્ણઃ।
કાર્યસ્ તુ[ક્.ચ] સપ્ત^ભૌમો વિભૂષિતો +અણ્ડૈસ્ તુ[ક્.ચ] વિંશત્યા॥

કુઞ્જર ઇતિ ગજ^પૃષ્ઠઃ ષોડશહસ્તઃ સમન્તતો મૂલાત્।
ગુહરાજઃ ષોડશકસ્ ત્રિ^ચન્દ્રશાલા ભવેદ્ વલભી॥

વૃષ એક^ભૂમિ^શૃઙ્ગો દ્વાદશહસ્તઃ સમન્તતો વૃત્તઃ।
હંસો હંસ^આકારો ઘટો +અષ્ટહસ્તઃ કલશ^રૂપઃ॥

દ્વારૈર્ યુતશ્ ચતુર્ભિર્ બહુ^શિખરો ભવતિ સર્વતોભદ્રઃ।
બહુ^રુચિર^ચન્દ્રશાલઃ ષડ્વિંશઃ પઞ્ચ^ભૌમશ્ ચ॥

સિંહઃ સિંહ^આક્રાન્તો દ્વાદશકોણો +અષ્ટહસ્ત^વિસ્તીર્ણઃ।
ચત્વારો +અઞ્જન^રૂપાઃ પઞ્ચ^અણ્ડ^યુતસ્ તુ ચતુરસ્રઃ[ક્.ચતુરશ્રઃ]॥

ભૂમિકા^અઙ્ગુલ^માનેન મયસ્ય^અષ્ટોત્તરં શતમ્।
સાર્ધં હસ્તત્રયં ચ^એવ કથિતં વિશ્વકર્મણા॥

પ્રાહુઃ સ્થપતયશ્ ચ^અત્ર મતમ્ એકં વિપશ્ચિતઃ।
કપોતપાલિ^સંયુક્તા ન્યૂના ગચ્છન્તિ તુલ્યતામ્॥

પ્રાસાદલક્ષણમ્ ઇદમ્ કથિતં સમાસાદ્
ગર્ગેણ યદ્ વિરચિતં તદ્ ઇહ^અસ્તિ સર્વમ્।
મનુ^આદિભિર્ વિરચિતાનિ પૃથૂનિ યાનિ
તત્સંસ્પૃશન્[ક્.તત્સંસ્મૃતિં] પ્રતિ મયા^અત્ર કૃતો +અધિકારઃ॥
56 વજ્રલેપલક્ષણાધ્યાયઃ