બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 50

દૈવજ્ઞેન શુભ^અશુભં દિગ્^ઉદિત^સ્થાન^આહૃતાન્ ઈક્ષતા
વાચ્યં પ્રષ્ટૃ^નિજ^અપર^અઙ્ગ^ઘટનાં ચ^આલોક્ય કાલં ધિયા।
સર્વજ્ઞો હિ ચર^અચર^આત્મકતયા^અસૌ સર્વદર્શો વિભુશ્
ચેષ્ટા^વ્યાહૃતિભિઃ શુભ^અશુભ^ફલં સન્દર્શયત્ય્ અર્થિનામ્॥

સ્થાનં પુષ્પ^સુહાસિ^ભૂરિ^ફલભૃત્^સુસ્નિગ્ધ^કૃત્તિ^ચ્છદ^
અસત્પક્ષિ^ચ્યુત^શસ્તસંજ્ઞિત^તરુ^ચ્છાય^ઉપગૂઢં સમમ્।
દેવ^ઋષિ^દ્વિજ^સાધુ^સિદ્ધ^નિલયં સત્પુષ્પ^સસ્ય^ઉક્ષિતમ્
સત્સ્વાદુ^ઉદક^નિર્મલત્વ^જનિત^આહ્લાદં ચ *સચ્છાદ્વલમ્[ક્.સચ્છાડ્વલમ્]॥

છિન્ન^ભિન્ન^કૃમિ^ખાત^કણ્ટકિ^પ્લુષ્ટ^રૂક્ષ^કુટિલૈર્ ન સત્ કુજૈઃ।
ક્રૂર^પક્ષિ^યુત^નિન્દ્યનામભિઃ શુષ્ક^શીર્ણ^બહુ^પર્ણ^*ચર્મભિઃ[ક્.વર્મભિઃ]॥

શ્મશાન^શૂન્યાયતનં ચતુષ્પથં
તથા^+અમનોજ્ઞં વિષમં સદ^ઊષરમ્।
અવસ્કર^અઙ્ગાર^કપાલ^ભસ્મભિશ્
ચિતં તુષૈઃ શુષ્કતૃણૈર્ નશોભનમ્॥

પ્રવ્રજિત^નગ્ન^નાપિત^રિપુ^બન્ધન^*સૌનિકૈસ્[ક્.સૂનિકૈસ્] તથા શ્વપચૈઃ।
કિતવ^યતિ^પીડિતૈર્ યુતમ્ આયુધ^માધ્વીક^વિક્રયૈર્ ન શુભમ્॥

પ્રાગ્^ઉત્તર^ઈશાશ્ ચ દિશઃ પ્રશસ્તાઃ
પ્રષ્ટુર્ ન વાય્વ્^અમ્બુ^યમાગ્નિ^રક્ષઃ।
પૂર્વાહ્નકાલે +અસ્તિ શુભં ન રાત્રૌ
સન્ધ્યાદ્વયે પ્રશ્નકૃતો +અપરાહ્ણે॥

યાત્રાવિધાને હિ શુભ^અશુભં યત્
પ્રોક્તં નિમિત્તં તદ્ ઇહાપિ વાચ્યમ્।
દૃષ્ટ્વા પુરો વા જનતાહૃતં વા
પ્રષ્ટુઃ સ્થિતં પાણિતલે +અથ વસ્ત્રે॥

અથ^અઙ્ગાન્ય્ ઊરૂ^ઓષ્ઠ^સ્તન^વૃષણ^પાદં ચ દશના
ભુજૌ હસ્તૌ ગણ્ડૌ કચ^ગલ^નખ^અઙ્ગુષ્ઠમ્ અપિ યત્।
સ^શઙ્ખં *કક્ષ^અંસં શ્રવણ[ક્.કષાંસશ્રવણ]^ગુદ^સન્ધિ^ઇતિ પુરુષે
સ્ત્રિયાં ભ્રૂ^નાસા^સ્ફિગ્^વલિ^કટિ^સુલેખા^અઙ્ગુલિચયમ્॥

જિહ્વા ગ્રીવા પિણ્ડિકે પાર્ષ્ણિયુગ્મં
જઙ્ઘે નાભિઃ કર્ણપાલી કૃકાટી।
વક્ત્રં પૃષ્ઠં જત્રુ^જાનુ^અસ્થિ^પાર્શ્વં
હૃત્^તાલુ^અક્ષી મેહન^ઉરસ્^ત્રિકં ચ॥

નપુંસક^આખ્યં ચ શિરો લલાટમ્ આશ્વ્ આદ્ય^સંજ્ઞૈર્ અપરૈશ્ ચિરેણ।
સિદ્ધિર્ ભવેજ્ જાતુ નપુંસકૈર્ નો રૂક્ષ^ક્ષતૈર્ ભગ્ન^કૃશૈશ્ ચ પૂર્વૈઃ॥

સ્પૃષ્ટે વા ચાલિતે વા^અપિ પાદ^અઙ્ગુષ્ઠે +અક્ષિ^રુગ્ ભવેત્।
અઙ્ગુલ્યાં દુહિતુઃ શોકં શિરોઘાતે નૃપાદ્ ભયમ્॥

વિપ્રયોગમ્ ઉરસિ સ્વગાત્રતઃ કર્પટાહૃતિર્ અનર્થદા ભવેત્।
સ્યાત્ પ્રિયાપ્તિર્ અભિગૃહ્ય કર્પટં પૃચ્છતશ્ ચરણપાદયોજિતુઃ॥

પાદ^અઙ્ગુષ્ઠેન વિલિખેદ્ ભૂમિં ક્ષેત્ર^ઉત્થચિન્તયા।
હસ્તેન પાદૌ કણ્ડૂયેત્ તસ્ય *દાસીમયી[ક્.દાસીમયા] ચ સા॥

તાલ^ભૂર્જ^પટ^દર્શને +અંશુકં ચિન્તયેત્ કચ^તુષ^અસ્થિ^ભસ્મગમ્।
વ્યાધિર્ આશ્રયતિ રજ્જુ^જાલકં વલ્કલં ચ સમવેક્ષ્ય બન્ધનમ્॥

પિપ્પલી^મરિચ^શુણ્ઠિ^વારિદૈ રોધ્ર^કુષ્ઠ^વસન^અમ્બુ^જીરકૈઃ।
ગન્ધ^માંસિ^શતપુષ્પયા વદેત્ પૃચ્છતસ્ તગરકેણ *ચિન્તયેત્[ક્.ચિન્તનમ્]॥

સ્ત્રી^પુરુષ^દોષ^પીડિત^સર્વ^*અર્થ[ક્.અધ્વ]^સુત^અર્થ^ધાન્ય^તનયાનામ્।
દ્વિચતુષ્પદ^ક્ષિતીનાં વિનાશતઃ કીર્તિતૈર્ દૃષ્ટૈઃ॥

ન્યગ્રોધ^મધુક^તિન્દુક^જમ્બૂ^પ્લક્ષ^આમ્ર^*બદર[ક્.બદરિ]^જાતિફલૈઃ।
ધન^કનક^પુરુષ^લોહ^અંશુક^રૂપ્ય^*ઔદુમ્બર^આપ્તિર્[ક્.ઉદુમ્બરાપ્તિર્] અપિ કરગૈઃ॥

ધાન્ય^પરિપૂર્ણ^પાત્રં કુમ્ભઃ પૂર્ણઃ કુટુમ્બ^વૃદ્ધિકરૌ।
ગજ^ગો^શુનાં પુરીષં ધન^યુવતિ^સુહૃદ્^વિનાશકરમ્॥

પશુ^હસ્તિ^મહિષ^પઙ્કજ^રજત^વ્યાઘ્રૈર્ લભેત સન્દૃષ્ટૈઃ।
અવિ^ધન^નિવસન^મલયજ^કૌશેય^આભરણ^સઙ્ઘાતમ્॥

પૃચ્છા વૃદ્ધ^શ્રાવક^સુપરિવ્રાડ્^દર્શને નૃભિર્ વિહિતા।
મિત્ર^દ્યૂતાર્થ^ભવા ગણિકા^નૃપ^સૂતિકા^અર્થકૃતા॥

શાક્ય^ઉપાધ્યાય^*અર્હત્[ક્.આર્હત]^*નિર્ગ્રન્થિ[ક્.નિર્ગ્રન્થ]^નિમિત્ત^નિગમ^કૈવર્તૈઃ।
ચૌર^ચમૂપતિ^વણિજાં દાસી^યોધ^આપણસ્થ^વધ્યાનામ્॥

તાપસે શૌણ્ડિકે દૃષ્ટે પ્રોષિતં પશુપાલનમ્।
હૃદ્ગતં *પ્રચ્છકસ્ય[ક્.પૃચ્છકસ્ય] સ્યાદ્ ઉઞ્છવૃટૌ વિપન્નતા॥

ઇચ્છામિ પ્રષ્ટું ભણ પશ્યત્વ્ આર્યઃ સમાદિશ^ઇત્ય્ ઉક્તે॥
સંયોગ^કુટુમ્બ^ઉત્થા લાભ^ઐશ્વર્ય^ઉદ્ગતા ચિન્તા॥

નિર્દિશ^ઇતિ ગદિતે *જય^અધ્વજા[ક્.જયાધ્વગા]
પ્રત્યવેક્ષ્ય મમ ચિન્તિતં વદ।
આશુ સર્વજનમધ્યગં ત્વયા
દૃશ્યતામ્ ઇતિ ચ બન્ધુ^ચૌરજા॥

અન્તઃસ્થે +અઙ્ગે સ્વજન ઉદિતો બાહ્યજે બાહ્ય *એવ[ક્.એવમ્]
પાદ^અઙ્ગુષ્ઠ^અઙ્ગુલિકલનયા દાસદાસીજનઃ સ્યાત્।
જઙ્ઘે પ્રેષ્યો ભવતિ ભગિની નાભિતો હૃત્સ્વભાર્યા
પાણ્યઙ્ગુષ્ઠ^અઙ્ગુલિચય^કૃતસ્પર્શને પુત્રકન્યે॥

માતરં જઠરે મૂર્ધ્નિ ગુરું દક્ષિણવામકૌ।
બાહૂ ભ્રાતા^અથ તત્પત્ની સ્પૃષ્ટ્વા^એવં ચૌરમ્ આદિશેત્॥

અન્તર્^અઙ્ગમ્ અવમુચ્ય બાહ્ય^ગ^સ્પર્શનં યદિ કરોતિ પૃચ્છકઃ।
શ્લેષ્મ^મૂત્ર^શકૃતસ્ *ત્યજન્ત્ય્ અથો[ક્.ત્યજન્નધઃ] પાતયેત્ કર^તલ^સ્થ^વસ્તુ ચેત્॥

ભૃશમ્ અવનામિત^અઙ્ગ^પરિમોટનતો +અપ્ય્ અથ વા
જન^ધૃત^રિક્ત^ભાણ્ડમ્ અવલોક્ય ચ ચૌરજનમ્।
હૃત^પતિત^ક્ષત^અસ્મૃત^વિનષ્ટ^ભગ્ન^ગત^
ઉન્મુષિત^મૃત^આદ્ય્^અનિષ્ટ^રવતો લભતે ન હૃતમ્॥

નિગદિતમ્ ઇદં યત્^તત્ સર્વં તુષ^અસ્થિ^વિષ^આદિકૈઃ
સહ મૃતિકરં પીડા^અર્તાનાં સમં રુદિત^*ક્ષતૈઃ[ક્.ક્ષુતૈઃ]।
અવયવમ્ અપિ સ્પૃષ્ટ્વા^અન્તઃસ્થં દૃઢં મરુદ્ આહરેદ્
અતિબહુ તદા ભુક્ત્વા^અન્નં સંસ્થિતઃ સુહિતો વદેત્॥

લલાટસ્પર્શનાત્^શૂકદર્શનાત્^શાલિજૌદનમ્।
ઉરઃસ્પર્શાત્ ષષ્ટિક^*આખ્યં[ક્.અન્નમ્] ગ્રીવા^સ્પર્શે ચ યાવકમ્॥

કુક્ષિ^કુચ^જઠર^જાનુ^સ્પર્શે માષાઃ પયસ્^તિલ^યવાગ્વઃ।
*આસ્વાદયતે[ક્.આસ્વાદયતશ્] ચ^ઓષ્ઠૌ લિહતે મધુરં રસં જ્ઞેયમ્॥

*વિસૃક્કે[ક્.વિસ્પૃક્કે] સ્ફોટયેજ્ જિહ્વામ્ આમ્લે વક્ત્રં વિકૂણયેત્।
*કટુકે +અથ કષાયે +અથ[ક્.કટુતિક્તકષાયોષ્ણૈર્] હિક્કેત્ ષ્ઠીવેચ્ ચ સૈન્ધવે॥

શ્લેષ્મત્યાગે શુષ્ક^તિક્તં તદ્ અલ્પં
શ્રુત્વા ક્રવ્યાદં વા પ્રેક્ષ્ય વા માંસમિશ્રમ્।
ભ્રૂ^ગણ્ડ^ઓષ્ઠ^સ્પર્શને શાકુનં તદ્^
ભુક્તં તેન^ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એતન્ નિમિત્તમ્॥

મૂર્ધ^ગલ^કેશ^હનુ^શઙ્ખ^કર્ણ^જઙ્ઘં વસ્તિં ચ સ્પૃષ્ટ્વા।
ગજ^મહિષ^મેષ^શૂકર^ગો^શશ^મૃગ^*મહિષ[ક્.ઓમિત્તેદ્]^માંસયુગ્ ભુક્તમ્॥

દૃષ્ટે શ્રુતે +અપ્ય્ અશકુને ગોધા^મત્સ્ય^આમિષં વદેદ્ ભુક્તમ્।
ગર્ભિણ્યા ગર્ભસ્ય ચ નિપતનમ્ એવં પ્રકલ્પયેત્ પ્રશ્ને॥

પું^સ્ત્રી^નપુંસક^આખ્યે દૃષ્ટે +અનુમિતે પુરઃસ્થિતે સ્પૃષ્ટે।
તજ્જન્મ ભવતિ પાન^અન્ન^પુષ્પ^ફલ^દર્શને ચ શુભમ્॥

અઙ્ગુષ્ઠેન ભ્રૂ^ઉદરં વા^અઙ્ગુલિં વા
સ્પૃષ્ટ્વા પૃચ્છેદ્ ગર્ભ^ચિન્તા તદા સ્યાત્।
મધ્વ્^આજ્યાદ્યૈર્ હેમ^રત્ન^પ્રવાલૈર્
અગ્રસ્થૈર્ વા માતૃ^ધાત્ર્ય્^આત્મજૈશ્ ચ॥

ગર્ભયુતા જઠરે કરગે સ્યાદ્
દુષ્ટ^નિમિત્ત^વશાત્ તદુદાસઃ।
કર્ષતિ તજ્જઠરં યદિ પીઠ^
ઉત્પીડનતણ્ કરગે ચ કરે +અપિ॥

ઘ્રાણાયા દક્ષિણે દ્વારે સ્પૃષ્ટે માસોત્તરં વદેત્।
વામે *+અબ્દૌ[ક્.દ્વૌ] કર્ણ એવં મા દ્વિચતુર્ઘ્નઃ શ્રુતિસ્તને॥

વેણીમૂલે ત્રીન્ સુતાન્ કન્યકે દ્વે
કર્ણે પુત્રાન્ પઞ્ચ હસ્તે ત્રયં ચ।
અઙ્ગુષ્ઠાન્તે પઞ્ચકં ચાનુપૂર્વ્યા
પાદ^અઙ્ગુષ્ઠે પાર્ષ્ણિયુગ્મે +અપિ કન્યામ્॥

સવ્ય^અસવ્ય^ઊરુસમ્સ્પર્શે સૂતે કન્યા^સુત^દ્વયમ્।
સ્પૃષ્ટે લલાટ^મધ્ય^અન્તે ચતુસ્^ત્રિ^તનયા ભવેત્॥

શિરો^લલાટ^ભ્રૂ^કર્ણ^ગણ્ડં હનુ^રદા ગલમ્
સવ્ય^અપસવ્ય^સ્કન્ધશ્ ચ હસ્તૌ ચિબુક^નાલકમ્॥

ઉરઃ કુચં દક્ષિણમ્ અપ્ય્ અસવ્યં
હૃત્^પાર્શ્વમ્ એવં જઠરં કટિશ્ ચ।
સ્ફિક્^પાયુ^સન્ધિ^ઊરુયુગં ચ જાનૂ
જઙ્ઘે +અથ પાદાવ્ ઇતિ કૃત્તિકા^આદૌ॥

ઇતિ નિગદિતમ્ એતદ્ ગાત્ર^સંસ્પર્શ^લક્ષ્મ
પ્રકટમ્ અભિમતાપ્ત્યૈ વીક્ષ્ય શાસ્ત્રાણિ સમ્યક્।
વિપુલમતિર્ ઉદારો વેત્તિ યઃ સર્વમ્ એતન્
નરપતિજનતાભિઃ પૂજ્યતે +અસૌ સદૈવ॥
51 પિટકલક્ષણાધ્યાયઃ