બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 46

દિવ્ય^આન્તરિક્ષ^આશ્રયમ્ ઉક્તમ્ આદૌ મયા ફલં શસ્તમ્ અશોભનં ચ।
પ્રાયેણ ચારેષુ સમાગમેષુ યુદ્ધેષુ માર્ગ^આદિષુ વિસ્તરેણ॥

ભૂયો વરાહમિહિરસ્ય ન યુક્તમ્ એતત્
કર્તું સમાસકૃદ્ અસવ્ ઇતિ તસ્ય દોષઃ।
તજ્જ્ઞૈર્ ન વાચ્યમ્ ઇદમ્ ઉક્તફલ^અનુગીતિ
યદ્ *બર્હિ[ક્.વર્હિ]ચિત્રકમ્ ઇતિ પ્રથિતં વરાઙ્ગમ્॥

સ્વરૂપમ્ એવ તસ્ય તત્^પ્રકીર્તિત^અનુકીર્તનમ્।
બ્રવીમ્ય્ અહં ન ચેદ્ ઇદં તથા +અપિ મે +અત્ર વાચ્યતા॥

ઉત્તરવીથિ^ગતા દ્યુતિમન્તઃ ક્ષેમ^*શુભિક્ષ[ઉ.સુભિક્ષ]^શિવાય સમસ્તાઃ।
દક્ષિણ^માર્ગ^ગતા દ્યુતિહીનાઃ ક્ષુદ્ભય^તસ્કર^મૃત્યુ^કરાસ્ તે॥

કોષ્ઠાગાર^ગતે ભૃગુ^પુત્રે પુષ્યસ્થે ચ ગિરામ્ પ્રભવિષ્ણૌ।
નિર્વૈરાઃ ક્ષિતિપાઃ સુખભાજઃ સંહૃષ્ટાશ્ ચ જના ગતરોગાઃ॥

પીડયન્તિ યદિ કૃત્તિકાં મઘાં રોહિણીં શ્રવમ્ ઐન્દ્રમ્ એવ વા।
પ્રોજ્ઝ્ય સૂર્યમ્ અપરે ગ્રહાસ્ તદા પશ્ચિમા દિગ્ અનયેન પીડ્યતે॥

પ્રાચ્યાં ચેદ્ ધ્વજવદ્ અવસ્થિતા દિનાન્તે
પ્રાચ્યાનાં ભવતિ હિ વિગ્રહો નૃપાણામ્।
મધ્યે ચેદ્ ભવતિ હિ મધ્યદેશ^*પીઠા[ક્.ઊ.પીડા]
રૂક્ષૈસ્ તૈર્ ન તુ *રુચિમન્[ક્.રુચિરૈર્] મયૂખવદ્ભિઃ॥

દક્ષિણાં કકુભમ્ *આશ્રિતસ્[ક્.આશ્રિતૈસ્] તુ તૈર્ દક્ષિણાપથપયોમુચાં ક્ષયઃ।
હીન^રૂક્ષ^તનુભિશ્ ચ વિગ્રહઃ સ્થૂલ^દેહ^કિરણ^અન્વિતૈઃ શુભમ્॥

ઉત્તરમાર્ગે સ્પષ્ટ^મયૂખાઃ શાન્તિકરાસ્ તે તન્ નૃપતીનામ્।
હ્રસ્વ^શરીરા ભસ્મ^સવર્ણા દોષકરાઃ સ્યુર્ દેશ^નૃપાણામ્॥

નક્ષત્રાણાં તારકાઃ સગ્રહાણામ્
ધૂમજ્વાલાવિસ્ફુલિઙ્ગાન્વિતાશ્ ચેત્।
આલોકં વા નિર્નિમિત્તં ન યાન્તિ
યાતિ ધ્વંસં સર્વલોકઃ સભૂપઃ॥

દિવિ ભાતિ યદા તુહિનાંશુયુગં
દ્વિજ^વૃદ્ધિર્ અતીવ તદાશુ શુભા।
તદનન્તરવર્ણરણો +અર્કયુગે
જગતઃ પ્રલયસ્ ત્રિચતુષ્પ્રભૃતિ॥

મુનીન્ અભિજિતં ધ્રુવં મઘવતશ્ ચ ભં સંસ્પૃશન્
શિખી ઘનવિનાશકૃત્ કુશલકર્મહા શોકદઃ।
*ભુજઙ્ગમ્[ક્.ભુજઙ્ગભમ્] અથ સંસ્પૃશેદ્ ભવતિ વૃષ્ટિનાશો ધ્રુવં
ક્ષયં વ્રજતિ વિદ્રુતો જનપદશ્ ચ બાલાકુલઃ॥

પ્રાગ્દ્વારેષુ ચરન્ રવિપુત્રો નક્ષત્રેષુ કરોતિ ચ વક્રમ્।
દુર્ભિક્ષં કુરુતે *મહદુગ્રં[ક્.ભયમ્ ઉગ્રં] મિત્રાણાં ચ વિરોધમ્ અવૃષ્ટિમ્॥

રોહિણીશકટમ્ અર્કનન્દનો યદિ ભિનત્તિ રુધિરો +અથ વા શિખી।
કિં વદામિ યદ્ અનિષ્ટસાગરે જગદ્ અશેષમ્ ઉપયાતિ સંક્ષયમ્॥

ઉદયતિ સતતં યદા શિખી ચરતિ ભચક્રમ્ અશેષમ્ એવ વા।
અનુભવતિ પુરાકૃતં તદા ફલમ્ અશુભં સચર^અચરં જગત્॥

ધનુઃસ્થાયી રૂક્ષો રુધિરસદૃશઃ ક્ષુદ્ભયકરો
બલોદ્યોગં *ચન્દ્રઃ[ક્.ચેન્દુઃ] કથયતિ જયં જ્યા +અસ્ય ચ યતઃ।
ગવાં{અવાક્] શૃઙ્ગો ગોઘ્નો નિધનમ્ અપિ સસ્યસ્ય કુરુતે
જ્વલન્ ધૂમાયન્ વા નૃપતિમરણાયૈવ ભવતિ॥

સ્નિગ્ધઃ સ્થૂલઃ સમશૃઙ્ગો વિશાલસ્ તુઙ્ગશ્ ચ^ઉદગ્વિચરન્ નાગવીથ્યામ્।
દૃષ્ટઃ સૌમ્યૈર્ અશુભૈર્ વિપ્રયુક્તો લોકાનન્દં કુરુતે +અતીવ ચન્દ્રઃ॥

પિત્ર્ય^મૈત્ર^પુરુહૂત^વિશાખા^ત્વાષ્ટ્રમ્ એત્ય ચ યુનક્તિ શશાઙ્કઃ।
દક્ષિણેન ન *શુભઃ શુભકૃત્[ક્.શુભો હિતકૃત્] સ્યાદ્ યદ્ય્ ઉદક્ ચરતિ મધ્યગતો વા॥

પરિઘ ઇતિ મેઘરેખા યા તિર્યગ્ભાસ્કરોદયે +અસ્તે વા।
પરિધિસ્ તુ પ્રતિસૂર્યો દણ્ડસ્ ત્વ્ ઋજુર્ ઇન્દ્રચાપનિભઃ॥

ઉદયે +અસ્તે વા ભાનોર્ યે દીર્ઘા રશ્મયસ્ ત્વ્ અમોઘાસ્ તે।
સુરચાપખણ્ડમ્ ઋજુ યદ્ રોહિતમ્ ઐરાવતં દીર્ઘમ્॥

અર્ધ^અસ્તમયાત્ સન્ધ્યા વ્યક્તીભૂતા ન તારકા યાવત્।
તેજઃપરિહાનિ મુખાદ્ ભાનોર્ અર્ધ^ઉદયો યાવત્॥

તસ્મિન્ સન્ધ્યા^કાલે ચિહ્નૈર્ એતૈઃ શુભ^અશુભં વાચ્યમ્।
સર્વૈર્ એતૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સદ્યો વર્ષં ભયં રૂક્ષૈઃ॥

અચ્છિન્નઃ પરિઘો વિયચ્ ચ વિમલં શ્યામા મયૂખા રવેઃ
સ્નિગ્ધા દીધિતયઃ *મિતં[ક્.ઊ.સિતં] સુરધનુર્વિદ્યુચ્ ચ પૂર્વોત્તરા।
સ્નિગ્ધો મેઘતરુર્ દિવાકરકરૈર્ આલિઙ્ગતો વા યદા
વૃષ્ટિઃ સ્યાદ્ યદિ વા +અર્કમ્ અસ્તસમયે મેઘો મહાન્ છાદયેત્॥

ખણ્ડો વક્રઃ કૃષ્ણો હ્રસ્વઃ કાક^આદ્યૈર્ વા ચિહ્નૈર્ વિદ્ધઃ।
યસ્મિન્ દેશે રૂક્ષશ્ ચાર્કસ્ તત્રાભાવઃ પ્રાયો રાજ્ઞઃ॥

વાહિનીં સમુપયાતિ પૃષ્ઠતો માંસભુક્ ખગગણો યુયુત્સતઃ।
યસ્ય તસ્ય બલવિદ્રવો મહાન્ અગ્રૈસ્ તુ વિજયો વિહઙ્ગમૈઃ॥

ભાનોર્ ઉદયે યદિ વાસ્તમયે ગન્ધર્વપુરપ્રતિમા ધ્વજની।
વિમ્બં નિરુણદ્ધિ તદા નૃપતેઃ પ્રાપ્તં સમરં સભયં પ્રવદેત્॥

શસ્તા શાન્તિદ્વિજમૃગઘુષ્ટા સન્ધ્યા સ્નિગ્ધા મૃદુપવના ચ।
પાંશુધ્વસ્તા જનપદનાશં ધત્તે રૂક્ષા રુધિરનિભા વા॥

યદ્વિસ્તરેણ કથિતં મુનિભિસ્ તદ્ અસ્મિન્
સર્વં મયા નિગદિતં પુનરુક્તવર્જમ્।
શ્રુત્વા +અપિ કોકિલ^રુતં બલિભુગ્ વિરૌતિ
યત્^તત્ સ્વભાવકૃતમ્ અસ્ય પિકં ન જેતુમ્॥
47 પુષ્યસ્નાનાધ્યાયઃ