બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 2

ન પ્રતિબદ્ધં ગમયતિ વક્તિ ન ચ પ્રશ્નમ્ એકમ્ અપિ પૃષ્ટઃ।
નિગદતિ ન ચ શિષ્યેભ્યઃ સ કથં શાસ્ત્ર^અર્થવિજ્ જ્ઞેયઃ॥

ગ્રન્થો +અન્યથા^અન્યથા^*અર્થં[ક્.અર્થઃ] કરણં યશ્ ચ^અન્યથા કરોત્ય્ અબુધઃ।
સ પિતામહમ્ ઉપગમ્ય સ્તૌતિ નરો વૈશિકેન^આર્યામ્॥

તન્ત્રે સુપરિજ્ઞાતે લગ્ને છાયા^અમ્બુયન્ત્ર^સંવિદિતે।
હોરા^અર્થે ચ સુરૂઢે ન^આદેષ્ટુર્ ભારતી વન્ધ્યા॥
ઉક્તન્ ચાર્ય^વિષ્ણુ^ગુપ્તેન

અપ્ય્ અર્ણવસ્ય પુરુષઃ પ્રતરન્ કદા ચિદ્
આસાદયેદ્ અનિલ^વેગ^વશેન પારમ્।
ન ત્વ્ અસ્ય કાલપુરુષ^આખ્ય^મહા^અર્ણવસ્ય
ગચ્છેત્ કદા ચિદ્ અનૃષિર્ મનસા^અપિ પારમ્॥
2.(13) હોરાશાસ્ત્રે +અપિ [ક્.ચ] રાશિ^હોરા^દ્રેષ્કાણ^નવાંશક^દ્વાદશભાગ^ત્રિંશદ્ભાગ^બલ^અબલ^પરિગ્રહો ગ્રહાણાં દિક્^સ્થાન^કાલ^ચેષ્ટાભિર્ અનેક^પ્રકાર^બલ^નિર્ધારણં પ્રકૃતિ^ધાતુ^દ્રવ્ય^જાતિ^ચેષ્ટા^આદિ^પરિગ્રહો નિષેક^જન્મ^કાલ^વિસ્માપન^પ્રત્યય^આદેશ^સદ્યોમરણ^આયુર્દાય^દશા^અન્તર્દશા^અષ્ટક^વર્ગ^રાજયોગ^ચન્દ્રયોગ^દ્વિગ્રહ^આદિયોગાનાં નાભસ^આદીનામ્
ચ યોગાનામ્ ફલાન્ય્ આશ્રય^ભાવ^અવલોકન^નિર્યાણ^ગત્ય્^અનૂકાનિ *તત્કાલ[ક્.તાત્કાલિક]પ્રશ્ન^શુભ^અશુભ^નિમિત્તાનિ વિવાહ^આદીનામ્ ચ કર્મનાં કરણમ્।
2.(14) યાત્રાયાં તુ [ક્.ચ] તિથિ^દિવસ^કરણ^નક્ષત્ર^મુહૂર્ત^વિલગ્ન^યોગ^દેહ^સ્પન્દન^સ્વપ્ન^વિજય^સ્નાન^ગ્રહયજ્ઞ^ગણ^યાગ^અગ્નિલિઙ્ગ^હસ્ત્ય્^અશ્વ^ઇઙ્ગિત^સેના^પ્રવાદ^ચેષ્ટા^આદિ^ગ્રહ^ષાડ્ગુણ્ય^ઉપાય^મઙ્ગલ^અમઙ્ગલ^શકુન^સૈન્ય^નિવેશ^ભૂમયો +અગ્નિવર્ણા મન્ત્રિ^ચર^દૂત^આટવિકાનાં યથાકાલં પ્રયોગાઃ પરદુર્ગ^ઉપલમ્ભ^ઉપાયશ્ ચ^ઇત્ય્ ઉક્તં ચ^આચાર્યૈઃ।

જગતિ પ્રસારિતમ્ ઇવ^આલિખિતમ્ ઇવ મતૌ નિષિક્તમ્ ઇવ હૃદયે।
શાસ્ત્રં યસ્ય સભગણં ન^આદેશા *નિષ્ફલાસ્[ક્.નિઃફલાસ્] તસ્ય॥
2.(15) સંહિતા^પારગશ્ ચ દૈવ^ચિન્તકો ભવતિ।
2.(16) યત્ર +એતે સંહિતા^પદાર્થાઃ।
2.(17.1) દિન^કર^આદીનામ્ ગ્રહાણાં ચારાસ્ તેષુ ચ તેષાં પ્રકૃતિ^વિકૃતિ^પ્રમાણ^વર્ણ^કિરણ^દ્યુતિ^સંસ્થાન^અસ્તમન^ઉદય^માર્ગ^માર્ગાન્તર^વક્ર^અનુવક્ર^ઋક્ષ^ગ્રહ^સમાગમ^ચાર^આદિભિઃ ફલાનિ નક્ષત્ર^કૂર્મ^વિભાગેન દેશેષ્વ્ *અગસ્ત્ય^ચારઃ[ક્.અગસ્તિચારઃ]। સપ્તર્ષિ^ચારઃ ।ગ્રહ^ભક્તયો
નક્ષત્ર^વ્યૂહ^ગ્રહ^શૃઙ્ગાટક^ગ્રહ^યુદ્ધ^ગ્રહ^સમાગમ^ગ્રહ^વર્ષ^ફલ^ગર્ભ^લક્ષણ^રોહિણી^સ્વાત્ય્^આષાઢીયોગાઃ
સદ્યોવર્ષ^કુસુમલતા^પરિધિ^પરિવેષ^પરિઘ^પવન^ઉલ્કા^દિગ્દાહ^ક્ષિતિચલન^સન્ધ્યા^રાગ^ગન્ધર્વનગર^રજો^નિર્ઘાત^અર્ઘ^કાણ્ડ^સસ્યજન્મ^ઇન્દ્રધ્વજ^ઇન્દ્રચાપ^વાસ્તુવિદ્યા^અઙ્ગવિદ્યા^વાયસવિદ્યા^અન્તરચક્ર^મૃગચક્ર^શ્વચક્ર^વાતચક્ર^પ્રાસાદલક્ષણ^પ્રતિમાલક્ષણ^પ્રતિષ્ઠાપન^વૃક્ષાયુર્વેદ^ઉદગાર્ગલ^નીરાજન^*ખઞ્જનક[ક્.ખઞ્જન]^ઉત્પાતશાન્તિ^
મયૂરચિત્રક^ઘૃત^કમ્બલ^ખડ્ગ^પટ્ટ^કૃકવાકુ^કૂર્મ^ગો^અજ^અશ્વ^ઇભ^પુરૂષ[ક્.ઊ.પુરુષ]^સ્ત્રી^લક્ષણાન્ય્
2.(17.2) અન્તઃપુર^ચિન્તા^પિટકલક્ષણ^ઉપાનચ્છેદ^વસ્ત્રચ્છેદ^ચામર^દણ્ડ^*શયન[ક્.શય્યા]^આસનલક્ષણ^રત્નપરીક્ષા દીપલક્ષણં દન્તકાષ્ઠ^આદ્ય્^આશ્રિતાનિ શુભ^અશુભાનિ નિમિત્તાનિ સામાન્યાનિ ચ જગતઃ પ્રતિપુરુષં પાર્થિવે ચ પ્રતિક્ષણમ્ અનન્યકર્મ^અભિયુક્તેન દૈવજ્ઞેન ચિન્તયિતવ્યાનિ। ન ચ^એકાકિના શક્યન્તે +અહર્નિશમ્ અવધારયિતું નિમિત્તાનિ। તસ્માત્
સુભૃતેન^એવ દૈવજ્ઞેન અન્યે *+અપિ[ક્.ઓમિત્તેદ્] તદ્વિદશ્ ચત્વારઃ *કર્તવ્યાઃ[ક્.ભર્તવ્યાઃ]।તત્ર^એકેન^ઐન્દ્રી ચ^આગ્નેયી ચ દિગ્ અવલોકયિતવ્યા। યામ્યા નૈરૃતી ચ^અન્યેન^એવં વારુણી વાયવ્યા ચ^ઉત્તરા ચ^ઐશાનિ ચ^ઇતિ। યસ્માદ્ *ઉલ્કા^પાત^આદીનિ[ક્.નિમિત્તાનિ] શીઘ્રમ્ *અપગચ્છતિ[ક્.ઉપગચ્છતિ]^ઇતિ। *તસ્યાશ્[ક્.તેષાં]
ચ^આકાર^વર્ણ^સ્નેહ^પ્રમાન^આદિ^ગ્રહ^ઋક્ષ^ઉપઘાત^આદિભિઃ ફલાનિ ભવન્તિ।
ઉક્તં ચ ગર્ગેણ મહર્ષિણા

કૃત્સ્ન^અઙ્ગ^ઉપાઙ્ગ^કુશલં હોરા^ગણિત^નૈષ્ઠિકમ્।
યો ન પૂજયતે રાજા સ નાશમ્ ઉપાગચ્છતિ॥

વનં સમાશ્રિતા યે +અપિ નિર્મમા નિષ્પરિગ્રહાઃ।
અપિ તે પરિપૃચ્છન્તિ જ્યોતિષાં ગતિકોવિદમ્॥

અપ્રદીપા યથા રાત્રિર્ અનાદિત્યં યથા નભઃ।
તથા^અસાંવત્સરો રાજા ભ્રમ્યત્ય્ અન્ધ ઇવ^અધ્વનિ॥

*મુહૂર્ત[ક્.મુહૂર્તં]^તિથિ^નક્ષત્રમ્ ઋતવશ્ ચ^અયને તથા।
સર્વાણ્ય્ એવ^અકુલાનિ સ્યુર્ ન સ્યાત્ સાંવત્સરો યદિ॥

તસ્માદ્ રાજ્ઞા^અધિગન્તવ્યો વિદ્વાન્ સાંવત્સરો +અગ્રણીઃ।
જયં યશઃ શ્રિયં ભોગાન્ શ્રેયશ્ ચ સમભીપ્સતા॥

ન^અસાંવત્સરિકે દેશે વસ્તવ્યં ભૂતિમ્ ઇચ્છતા।
ચક્ષુર્^ભૂતો હિ યત્ર^એષ પાપં તત્ર ન વિદ્યતે॥

ન સાંવત્સર^પાઠી ચ નરકેષુ^ઉપપદ્યતે।
બ્રહ્મલોક^પ્રતિષ્ઠાં ચ લભતે દૈવચિન્તકઃ॥

ગ્રન્થતશ્ ચ^અર્થતશ્ ચ^એતત્ કૃત્સ્નં જાનતિ યો દ્વિજઃ।
અગ્રભુક્ સ ભવેત્^શ્રાદ્ધે પૂજિતઃ પઙ્ક્તિ^પાવનઃ।

મ્લેચ્છા હિ યવનાસ્ તેષુ સમ્યક્ શાસ્ત્રમ્ ઇદં સ્થિતમ્।
ઋષિવત્ તે +અપિ પૂજ્યન્તે કિં પુનર્ દૈવવિદ્ દ્વિજઃ॥

કુહક^આવેશ^પિહિતૈઃ કર્ણ^ઉપશ્રુતિ^હેતુભિઃ।
કૃત^આદેશો ન સર્વત્ર પ્રષ્ટવ્યો ન સ દૈવવિત્॥

અવિદિત્વા^એવ *યત્[ક્.યઃ]^શાસ્ત્રં દૈવજ્ઞત્વં પ્રપદ્યતે।
સ પઙ્ક્તિ^દૂષકઃ પાપો જ્ઞેયો નક્ષત્ર^સૂચકઃ॥
[ક્.2.18અબ્। નક્ષત્ર^સૂચક^ઉદ્દિષ્ટમ્ ઉપહાસં કરોતિ યઃ।
ક્.2.18ચ્। સ વ્રજત્ય્ અન્ધતા^મિસ્રં સાર્ધમ્ ઋક્ષવિડમ્બિના॥]

નગર^દ્વાર^લોષ્ટસ્ય યદ્વત્ સ્યાદ્ ઉપયાચિતમ્।
આદેશસ્ તદ્વદ્ અજ્ઞાનાં યઃ સત્યઃ સ વિભાવ્યતે॥

સમ્પત્ત્યા યોજિત^આદેશસ્ તદ્^વિચ્છિન્ન^કથા^પ્રિયઃ।
મત્તઃ શાસ્ત્ર^એકદેશેન ત્યાજ્યસ્ તાદૃગ્^મહીક્ષિતા॥

યસ્ તુ સમ્યગ્ વિજાનાતિ હોરા^ગણિત^સંહિતાઃ।
અભ્યર્ચ્યઃ સ નરેન્દ્રેણ સ્વીકર્તવ્યો જય^એષિણા॥

ન તત્ સહસ્રં કરિણાં વાજિનાં ચ ચતુર્ગુણમ્।
કરોતિ દેશ^કાલજ્ઞો *યથા^એકો[ક્.યદ્ એકો]^દૈવચિન્તકઃ॥

દુઃસ્વપ્ન^દુર્વિચિન્તિત^દુષ્પ્રેક્ષિત^દુષ્કૃતાનિ કર્માણિ।
ક્ષિપ્રં પ્રયાન્તિ નાશમ્ શશિનઃ શ્રુત્વા ભસંવાદમ્॥

ન તથા^ઇચ્છતિ ભૂપતેઃ પિતા જનની વા સ્વજનો +અથ વા સુહૃત્।
સ્વયશો^અભિવિવૃદ્ધયે યથા હિતમ્ આપ્તઃ સબલસ્ય દૈવવિત્॥
3 આદિત્યચારાધ્યાયઃ