બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 16

પ્રાઙ્ નર્મદાર્ધ^શોણ^ઉડ્ર^વઙ્ગ^સુહ્માઃ કલિઙ્ગ^બાહ્લીકાઃ।
શક^યવન^મગધ^શબર^પ્રાગ્જ્યોતિષ^ચીન^કામ્બોજાઃ॥

મેકલ^કિરાત^વિટકા બહિર્^અન્તઃ^શૈલજાઃ પુલિન્દાશ્ ચ।
દ્રવિડાનાં પ્રાગર્ધં દક્ષિણકૂલં ચ યમુનાયાઃ॥

ચમ્પ^ઉદુમ્બર^કૌશામ્બિ^ચેદિ^વિન્ધ્યાટવી^કલિઙ્ગાશ્ ચ।
પુણ્ડ્રા ગોલાઙ્ગૂલ^શ્રીપર્વત^*વર્ધમાનાનિ[ક્.વર્ધમાનાશ્ ચ]॥

ઇક્ષુમતી^ઇત્ય્ અથ તસ્કર^પારત^કાન્તાર^ગોપ^બીજાનામ્।
તુષધાન્ય^કટુક^તરુ^કનક^દહન^વિષ^સમરશૂરાણામ્॥

ભેષજ^ભિષક્^ચતુષ્પદ^કૃષિકર^નૃપ^હિંસ્ર^યાયિ^ચૌરાણામ્।
વ્યાલ^અરણ્ય^યશોયુત^તીક્ષ્ણાણાં ભાસ્કરઃ સ્વામી॥

ગિરિ^સલિલ^દુર્ગ^કોશલ^ભરુકચ્છ^સમુદ્ર^રોમક^*તુષારાઃ[ક્.તુખારાઃ]।
વનવાસિ^તઙ્ગણ^હલ^સ્ત્રીરાજ્ય^મહાર્ણવદ્વીપાઃ॥

મધુરરસ^કુસુમ^ફલ^સલિલ^લવણ^મણિ^શઙ્ખ^મૌક્તિક^અબ્જાનામ્।
શાલિ^યવ^ઔષધિ^ગોધૂમ^સોમપ^આક્રન્દ^વિપ્રાણામ્॥

સિત^સુભગ^તુરગ^રતિકર^યુવતિ^ચમૂનાથ^ભોજ્ય^વસ્ત્રાણામ્।
શૃઙ્ગિ^નિશાચર^કાર્ષક^યજ્ઞવિદાં ચ^અધિપશ્ ચન્દ્રઃ॥

શોણસ્ય નર્મદાયા ભીમરથાયાશ્ ચ પશ્ચિમાર્ધસ્થાઃ।
નિર્વિન્ધ્યા વેત્રવતી સિપ્રા ગોદાવરી વેણા॥

મન્દાકિની પયોષ્ણી મહાનદી સિન્ધુ^માલતી^પારાઃ।
ઉત્તરપાણ્ડ્ય^મહેન્દ્રાદ્રિ^વિન્ધ્ય^મલય^ઉપગાશ્ ચોલાઃ॥

દ્રવિડ^વિદેહ^અન્ધ્ર^અશ્મક^*ભાસાપર[ક્.ભાસાપુર]^કૌઙ્કણાઃ સમન્ત્રિષિકાઃ।
કુન્તલ^કેરલ^દણ્ડક^કાન્તિપુર^મ્લેચ્છ^*સઙ્કરિણઃ[ક્.સઙ્કરજાઃ]॥
[ક્.16.12અબ્। નાસિક્યભોગવર્ધનવિરાટવિન્ધ્યાદ્રિપાર્શ્વગા દેશાઃ।
ક્.16.12ચ્દ્। યે ચ પિબન્તિ સુતોયાં તાપીં યે ચ અપિ ગોમતીસલિલમ્ ॥]

નાગર^કૃષિકર^પારત^હુતાશનાજીવિ^*શસ્ત્ર^વાર્તાનામ્[ક્.શસ્ત્ર^વાર્ત્તાનામ્]।
આટવિક^દુર્ગ^કર્વટ^*વધિક[ક્.વધક]^નૃશંસ^અવલિપ્તાનામ્॥

નરપતિ^કુમાર^કુઞ્જર^દામ્ભિક^ડિમ્ભાભિઘાત^પશુપાનામ્।
રક્ત^ફલ^કુસુમ^વિદ્રુમ^ચમૂપ^ગુડ^મદ્ય^તીક્ષ્ણાનામ્॥

કોશ^ભવન^આગ્નિહોત્રિક^ધાત્વાકર^શાક્ય^ભિક્ષુ^ચૌરાણામ્।
શઠ^દીર્ઘવૈર^બહ્વાશિનાં ચ વસુધાસુતો +અધિપતિઃ॥

લોહિત્યઃ સિન્ધુનદઃ સરયૂર્ ગામ્ભીરિકા રથાખ્યા ચ।
ગઙ્ગા^કૌશિક્ય્^આદ્યાઃ સરિતો વૈદેહ^કામ્બોજાઃ॥

મથુરાયાઃ પૂર્વાર્ધં હિમવદ્^ગોમન્ત^ચિત્રકૂટ^સ્થાઃ।
સૌરાષ્ટ્ર^સેતુ^જલમાર્ગ^પણ્ય^બિલ^પર્વત^આશ્રયિણઃ॥

ઉદપાન^યન્ત્ર^ગાન્ધર્વ^લેખ્ય^મણિ^રાગ^ગન્ધ^યુક્તિ^વિદઃ।
આલેખ્ય^શબ્દ^ગણિત^પ્રસાધક^આયુષ્ય^શિલ્પજ્ઞાઃ॥

ચરપુરુષ^કુહકજીવક^શિશુ^કવિ^શઠ^સૂચક^અભિચાર^રતાઃ।
દૂત^નપુંસક^હાસ્યજ્ઞ^ભૂતતન્ત્ર^ઇન્દ્રજાલ^જ્ઞાઃ॥

આરક્ષક^નટ^નર્તક^ઘૃત^તૈલ^સ્નેહ^બીજ^તિક્તાનિ।
વ્રતચારિ^રસાયન^કુશલ^વેસરાશ્ ચન્દ્રપુત્રસ્ય॥

સિન્ધુનદ^પૂર્વભાગો મથુરા^પશ્ચાર્ધ^ભરત^સૌવીરાઃ।
સ્રુઘ્ન^*ઔદીચ્ય[ક્.ઉદીચ્ય]^વિપાશા^સરિત્^શતદ્રૂ રમઠ^*શાલ્વાઃ[ક્.સાલ્વાઃ]॥

ત્રૈગર્ત^*પૌરવ[ક્.પૌરબ]^અમ્બષ્ઠ^પારતા વાટધાન^યૌધેયાઃ।
સારસ્વત^અર્જુનાયન^મત્સ્યાર્ધ^ગ્રામરાષ્ટ્રાણિ॥

હસ્ત્ય્^અશ્વ^પુરોહિત^ભૂપ^મન્ત્રિ^માઙ્ગલ્ય^પૌષ્ટિક^આસક્તાઃ।
કારુણ્ય^સત્ય^શૌચ^વ્રત^વિદ્યા^દાન^ધર્મ^યુતાઃ॥

પૌર^મહાધન^શબ્દ^અર્થ^વેદવિદુષો +અભિચાર^નીતિ^જ્ઞાઃ।
મનુજેશ્વર^ઉપકરણમ્ છત્ર^ધ્વજ^ચામર^આદ્યં ચ॥

શૈલેય^કુષ્ઠ[ક્.કષ્ઠ]^માંસી^તગર^રસ^સૈન્ધવાનિ વલ્લીજમ્।
મધુર^રસ^મધૂચ્છિષ્ટાનિ ચોરકશ્ ચ^ઇતિ જીવસ્ય॥

તક્ષશિલ^*મર્તિકાવત[ક્.ઊ.માર્તિકાવત]^બહુગિરિ^ગાન્ધાર^પુષ્કલાવતકાઃ।
પ્રસ્થલ^માલવ^કૈકય^દાશાર્ણ^ઉશીનરાઃ શિબયઃ॥

યે ચ પિબન્તિ વિતસ્તામ્ ઇરાવતીં ચન્દ્રભાગ^સરિતં ચ।
રથ^રજત^આકર^કુઞ્જર^તુરગ^મહામાત્ર^ધનયુક્તાઃ॥

સુરભિ^કુસુમ^અનુલેપન^મણિ^વજ્ર^વિભૂષણ^અમ્બુરુહ^શય્યાઃ।
વર^તરુણ^યુવતિ^કામ^ઉપકરણ^મૃષ્ટાન્ન^મધુર^ભુજઃ॥

ઉદ્યાન^સલિલ^કામુક^યશઃ^સુખ^ઔદાર્ય^રૂપ^સમ્પન્નાઃ।
વિદ્વદ્^અમાત્ય^વણિગ્જન^ઘટકૃચ્^ચિત્રાણ્ડજાસ્ ત્રિફલાઃ॥

કૌશેયપટ્ટ^કમ્બલ^પત્રૌર્ણિક^રોધ્ર^પત્ર^ચોચાનિ।
જાતીફલ^અગુરુ^વચા^પિપ્પલ્યશ્ ચન્દનં ચ ભૃગોઃ॥

આનર્ત^આર્બુદ^પુષ્કર^સૌરાષ્ટ્ર^આભીર^શૂદ્ર^રૈવતકાઃ।
નષ્ટા યસ્મિન્ દેશે સરસ્વતી પશ્ચિમો દેશઃ।

કુરુભૂમિજાઃ પ્રભાસં વિદિશા વેદસ્મૃતી મહીતટજાઃ।
ખલ^મલિન^નીચ^તૈલિક^વિહીનસત્ત્વ^ઉપહત^પુંસ્ત્વાઃ॥

*બાન્ધન[ક્.બન્ધન]^શાકુનિક^અશુચિ^કૈવર્ત^વિરૂપ^વૃદ્ધ^સૌકરિકાઃ।
ગણપૂજ્ય^સ્ખલિત^વ્રત^શબર^પુલિન્દ^અર્થપરિહીનાઃ।

કટુ^તિક્ત^રસાયન^વિધવયોષિતો ભુજગ^તસ્કર^મહિષ્યઃ।
ખર^કરભ^ચણક^*વાતલ[ક્.વાતુલ]^નિષ્પાવાશ્ ચ^અર્કપુત્રસ્ય॥

ગિરિશિખર^કન્દર^દરી^વિનિવિષ્ટા મ્લેચ્છજાતયઃ શૂદ્રાઃ।
ગોમાયુ^ભક્ષ^શૂલિક^વોક્કાણ^અશ્વમુખ^વિકલાઙ્ગાઃ।

કુલપાંસન^હિંસ્ર^કૃતઘ્ન^ચૌર^નિઃસત્ય^શૌચ^દાનાશ્ ચ।
ખર^ચર^નિયુદ્ધવિત્^તીવ્રરોષ^*ગર્ત્તાશ્રયા[ક્.ગર્ભાશયા] નીચાઃ॥

ઉપહત^દામ્ભિક^રાક્ષસ^નિદ્રાબહુલાશ્ ચ જન્તવઃ સર્વે।
ધર્મેણ ચ સંત્યક્તા માષ^તિલાશ્ ચ^અર્કશશિશત્રોઃ॥

ગિરિદુર્ગ^પહ્લવ^શ્વેત^હૂણ^ચોલ^આવગાણ^મરુ^ચીનાઃ।
પ્રત્યન્ત^ધનિ^મહેચ્છ^વ્યવસાય^પરાક્રમોપેતાઃ॥

પરદાર^વિવાદ^રતાઃ પરરન્ધ્ર^કુતૂહલા મદ^ઉત્સિક્તાઃ।
મૂર્ખા^અધાર્મિક^વિજિગીષવશ્ ચ કેતોઃ સમાખ્યાતાઃ॥

ઉદયસમયે યઃ સ્નિગ્ધાંશુર્ મહાન્ પ્રકૃતિસ્થિતો
યદિ ચ ન હતો નિર્ઘાત^ઉલ્કા^રજો^ગ્રહમર્દનૈઃ।
સ્વભવન^ગતઃ સ્વોચ્ચ^પ્રાપ્તઃ શુભગ્રહ^વીક્ષિતઃ
સ ભવતિ શિવસ્ તેષાં યેષાં પ્રભુઃ પરિકીર્તિતઃ॥

અભિહિત^વિપરીત^*લક્ષણે[ક્.લક્ષનૈઃ] ક્ષયમ્ ઉપગચ્છતિ તત્પરિગ્રહઃ।
ડમર^ભય^ગદ^આતુરા જના નરપતયશ્ ચ ભવન્તિ દુઃખિતાઃ॥

યદિ ન રિપુકૃતં ભયં નૃપાણાં સ્વસુત^કૃતં નિયમાદ્ અમાત્યજં વા।
ભવતિ જનપદસ્ય ચ^અપ્ય્ અવૃષ્ટ્યા ગમનમ્ અપૂર્વપુર^અદ્રિ^નિમ્નગાસુ॥
17 ગ્રહયુદ્ધાધ્યાયઃ।