બૃહત્પારાશરહોરાશાસ્ત્રમ્ · અધ્યાય 77

અથ સત્ત્વાદિગુણફલાધ્યાયઃ

અથો ગુણવશેનાહં કથયામિ ફલં દ્વિજ ।
સત્ત્વગ્રહોદયે જાતો ભવેત્સત્ત્વાધિકઃ સુધીઃ

રજઃખેટોદયે વિજ્ઞો રજોગુણસમન્વિતઃ ।
તમઃખેટોદયે મૂર્ખો ભવેજ્જાતસ્તમોઽધિકઃ

ગુણસામ્યયુતો જાતો ગુણસામ્યખગોદયે ।
એવં ચતુર્વિધા વિપ્ર જાયન્તો જન્તવો ભુવિ

ઉત્તમો મધ્યમો નીચ ઉદાસીન ઇતિ ક્રમાત્ ।
તેષાં ગુણાનહં વક્ષ્યે નારદારિપ્રભાષિતાન્

શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ ।
અલોભઃ સત્યવાદિત્વં જને સત્ત્વાધિકે ગુણાઃ

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાઽપ્યપલાયનમ્ ।
સાધૂનાં રક્ષણં ચેતિ ગુણા જ્ઞેયા રજોઽધિકે

લોભશ્ચાસત્યવાદિત્વં જાડ્યમાલસ્યમેવ ચ ।
સેવાકર્મપટુત્વંચ ગુણા એતે તમોઽધિકે

કૃષિકર્મણિ વાણિજ્યે પટુત્વં પશુપાલને ।
સત્યાસત્યપ્રભાષિત્વં ગુણસામ્યે ગુણા ઇમે

ગતૈશ્ચ લક્ષણૈર્લક્ષ્ય ઉત્તમો મધ્યમોઽધમઃ ।
ઉદાસીનશ્ચ વિપ્રેન્દ તં તત્કર્મણિ યોજયેત્

દ્વાભ્યામેકોઽધિકો યશ્ચ તસ્યાધિક્યં નિગદ્યતે ।
અન્યથા ગુણસામ્યં ચ વિજ્ઞેયં દ્વિજસત્તમ

સેવ્યસેવકયોરેવં કન્યકાવરયોરપિ ।
ગુણૈઃ સદૃશયોરેવ પ્રીતિર્ભવતિ નિશ્ચલા

ઉદાસીનોઽધમસ્યૈવમુદાસીનસ્ય મધ્યમઃ ।
મધ્યમસ્યોત્તમો વિપ્ર પ્રભવત્યાશ્રયો મુદે

અતોઽવરા વરાત્ કન્ય સેવ્યતઃ સેવકોઽવરઃ ।
ગુણૈસ્તતઃ સુખોત્પત્તિરન્યથા હાનિરેવ હિ

વીર્યં ક્ષેત્રં પ્રસૂતેશ્ચ સમયઃ સઙ્ગતિસ્તથા ।
ઉત્તમાદિગુણે હેતુર્બલવાનુત્તરોત્તરમ્

અતઃ પ્રસૂતિકાલસ્ય સદૃશો જાતકે ગુણઃ ।
જાયતે તં પરીક્ષ્યૈવ ફલં વાચ્યં વિચક્ષણૈઃ

કાલઃ સૃજતિ ભૂતનિ પાત્યથો સંહરત્યપિ ।
ઇશ્વરઃ સર્વલોકાનામવ્યયો ભગવાન્ વિભુ

તચ્છક્તિઃ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા મુનિભિસ્ત્રિગુણાત્મિકા ।
તથા વિભક્તોઽવ્યક્તોઽપિ વ્યક્તો ભવતિ દેહિનામ્

ચતુર્ધાઽવયવાસ્તસ્ય સ્વગુણૈશ્ચ ચતુર્વિધઃ ।
જાયન્તે હ્યુત્તમો મધ્યે ઉદાસીનોઽધમઃ ક્રમાત્

ઉત્તમે તૂત્તમો જન્તુર્મધ્યેઽઙ્ગે ચ મધ્યમઃ ।
ઉદાસીને હ્યદાસીનો જાયતે ચાઽધમેઽધમઃ

ઉત્તમાઙ્ગં શરિસ્તસ્ય મધ્યમાઙ્ગમુરઃસ્થલમ્ ।
જંઘાદ્વયૌદાસીનમધમં પદમુચ્યતે

એવં ગુણવશાદેવ કાલભેદઃ પ્રજાયતે ।
જાતિભેદસ્તુ તદ્ભેદાજ્જાયતેઽત્ર ચરાચરે

એવં ભગવતા સૃષ્ટં વિભુના સ્વગુણૈઃ સમમ્ ।
ચતુર્વિધેન કાલેન જગદેતચ્ચતુર્વિધમ્