બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.2

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.14 સા હ વાક્પ્રથમં બલિદાનાય પ્રવૃત્તા હ કિલોવાચોક્તવતી યદ્વા અહં વસિષ્ઠાસ્મિ યન્મમ વસિષ્ઠત્વં તત્તવૈવ તેન વસિષ્ઠગુણેન ત્વં તદ્વસિષ્ઠો ઽસીતિ ।
યદ્વા અહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠો ઽસિ યા મમ પ્રતિષ્ઠા સા ત્વમસીતિ ।
ચક્ષુઃ ।
સમાનમન્યત્ ।
સમ્પદાયતનપ્રજાતિત્વગિણાન્ક્રમેણ સમર્પિતવન્તઃ ।
યદ્યેવં સાધુ બલિં દત્તવન્તો ભવન્તો બ્રૂત તસ્ય ઉ મ એવઙ્ગુણવિશિષ્ટસ્ય કિમન્નં કિં વાસ ઇતિ ।
આહુરિતરે-યદિદં લોકે કિઞ્ચ કિઞ્ચિદન્નં નામાપ્યા શ્વભ્ય આ કૃમિભ્ય આ કીટપતઙ્ગેભ્યઃ ।
યચ્ચ શ્વાન્નં કૃભ્યન્નં કીટપતઙ્ગાન્નં ચ તેન સહ સર્વમેવ યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણિભિરદ્યમાનમન્નં તત્સર્વં તવાન્નં સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિતિ દૃષ્ટિરત્ર વિધીયતે ।
કેચિતુ સર્વભક્ષણે દોષાભાવં વદન્તિ પ્રાણાન્નવિદઃ ।
તદસત્ ।
શાસ્રાન્તરેણ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
તેનાસ્ય વિકલ્પ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિધાયકત્વાત્ ।
ન હ વા અસ્યાનન્નં જગ્ધં ભવતીતિ સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યેતસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય વિહિતસ્ય સ્તુત્યર્થમેતત્ ।
તેનૈકવાક્યતાપત્તેઃ ।
ન તુ શાસ્રાન્તરવિહિતસ્ય બાધને સામર્થ્યમન્યપરત્વાદસ્ય ।
પ્રાણમાત્રસ્ય સર્વમન્નમિત્યેતદ્દર્શનમિહિ વિધિત્સિતં ન તુ સર્વં ભક્ષયેદિતિ ।
યત્તુ સર્વભક્ષણે દોષાભાવજ્ઞાનં સન્મિથ્યૈવ પ્રમાણાભાવાત્ ।
વિદુષઃ પ્રાણત્વાત્સર્વાન્નોપપત્તેઃ સામર્થ્યાદદોષ એવેતિ ચેત્ ।
ન ।
અશેષાન્નત્વાનુપપત્તેઃ ।
સત્યં યદ્યપિ વિદ્વાન્પ્રાણો યેન કાર્યતકરણસંઘાતેન વિશિષ્ટસ્ય વિદ્વત્તા તેન કાર્યકરણસંઘાતેન કૃમિકીટદેવાદ્યશેષાન્નભક્ષણં નોપપદ્યતે ।
તેન તત્રાશેષાન્નભક્ષણે દોષાભાવજ્ઞાપનમનર્થકમ્ ।
અપ્રાપ્તત્વાદશેષાન્નભક્ષણદોષસ્ય ।
નનુ પ્રાણઃ સન્ભક્ષયત્યેવ કૃમિકીટાદ્યન્નમપિ ।
બાઢમ્ ।
કિન્તુ ન તદ્વિષયઃ પ્રતિષેધો ઽસ્તિ ।
તસ્માદ્દૈવરક્તં કિંશુકં તત્ર દોષાભાવઃ ।
અતસ્તદ્રૂપેણ દોષાભાવજ્ઞાપનમનર્થકમ્ ।
અપ્રાપ્તત્વાદશેષાન્નભક્ષણદેષસ્ય ।
યેન તુ કાર્યકરણસંઘાતસમ્બન્ધેન પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે તત્સમ્બન્ધેન ત્વિહ નૈવ પ્રતિપ્રસવો ઽસ્તિ ।
તસ્માત્તત્પ્રતિષેધાતિક્રમે દોષ એવ સ્યાદન્યવિષયત્વાન્ન હ વા ઇત્યાદેઃ ।
ન ચ બ્રાહ્મણાદિશરીરસ્ય સર્વાન્નત્વદર્શનમિહ વિધીયતે કિન્તુ પ્રાણમાત્રસ્યૈવ ।
યથા ચ સામાન્યેન સર્વાન્નસ્ય પ્રાણસ્ય કિઞ્ચિદન્નજાતં કસ્યચિજ્જીવનહેતુઃ ।
યથા વિષં વિષજસ્ય ક્રિમેસ્તદેવાન્યસ્ય પ્રાણાન્નમપિ સદ્દૃષ્ટમેવ દોષમુત્પાદયતિ મરણાદિલક્ષણમ્ ।
તથા સર્વાન્નસ્યાપિ પ્રાણસ્ય પ્રતિષિદ્ધાન્નભક્ષણે બ્રાહ્મણત્વાદિદેહસંબન્ધાદ્દોષ એવ સ્યાત્ ।
તસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનમેવાભક્ષ્યભક્ષણે દોષાભાવજ્ઞાનમ્ ।
આપો વાસ ઇત્યાપો ભક્ષમાણા વાસઃસ્થાનીયાસ્તવ ।
અત્ર ચ પ્રાણસ્યાઽપો વાસ ઇત્યેતદ્દર્શનં વિધીયતે ।
ન તુ વાસઃકાર્યે આપો વિનિયોક્તું શક્યાઃ ।
તસ્માદ્યથાપ્રાપ્તે ઽબ્ભક્ષણે દર્શનમાત્રં કર્તવ્યમ્ ।
ન હ વા અસ્ય સર્વં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યેવંવિદો ઽનન્નમનદનીયં જગ્ધં ભુક્તં ન ભવતિ હ ।
યદ્યપ્યનેનાનદનીયં ભુક્તમદનીયમેવ ભુક્તં સ્યાન્ન તુ તત્કૃતદોષેણ લિપ્યત ઇત્યેતદ્વિદ્યાસ્તુતિરિત્યવોચામ ।
તથા નાનન્નં પ્રતિગૃહીતં યદ્યપ્યપ્રતિઘ્રાહ્યં હસ્ત્યાદિ પ્રતિગૃહીતં સ્યાત્તદપ્યન્નમેવ પ્રતિગ્રાહ્યં સ્યાત્તત્રાપ્યપ્રતિગ્રાહ્યપ્રતિગ્રહદોષેણ ન લિપ્યત ઇતિ સ્તુત્યર્થમેવ ય એવમેતદનસ્ય પ્રાણસ્યાન્નં વેદ ।
ફલં તુ પ્રાણાત્મભાવ એવ ન ત્વેતત્ફલાભિપ્રાયેણ કિં તર્હિ સ્તુત્યભિપ્રાયેણેતિ ।
નન્વેતદેવ ફલં કસ્માન્ન ભવતિ ।
ન પ્રાણાત્મદર્શિનઃ પ્રાણાત્મભાવ એવ ફલમ્ ।
તત્ર ચ પ્રાણાત્મભૂતસ્ય સર્વાત્મનો ઽનદનીયમપ્યાદ્યમેવ ।
તથાપ્રતિગ્રાહ્યમપિ પ્રતિગ્રાહ્યમેવેતિ યથાપ્રાપ્તમેવોપાદાય વિદ્યા સ્તૂયતે ।
અતો નૈવ ફલવિધિસરૂપતા વાક્યસ્ય ।
યસ્માદાપો વાસઃ પ્રાણસ્ય તસ્માદ્વિદ્વાંસો બ્રાહ્મણાઃ શ્રોત્રિયા અધીતવેદા અશિષ્યન્તો ભોક્ષ્યમાણા આચામન્ત્યપો ઽશિત્વાઽચામન્તિ ભુક્ત્યા ચોત્તરકાલમપો ભક્ષયન્તિ ।
તત્ર તેષામાચામતાં કો ઽભિપ્રાય ઇત્યાહ-એતમેવાનં પ્રાણમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તે ।
અસ્તિ ચૈતદ્યોયસ્મૈ વાસો દદાતિ સ તમનગ્નં કરોમીતિ હિ મન્યતે ।
પ્રાણસ્ય ચાઽપો વાસ ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
યદપઃ પિબામિ તત્પ્રાણસ્ય વાસો દદામીતિ વિજ્ઞાનં કર્તવ્યમિત્યેવમર્થમેતત્ ।
નનુ ભોક્ષ્યમાણો ભુક્તવાંશ્ચ પ્રયતો ભવિષ્યામીત્યાચામતિ ।
તત્ર ચ પ્રાણસ્યાનગ્નતાકરણાર્થત્વે ચ દ્વિકાર્યતાઽચમનસ્ય સ્યાત્ ।
ન ચ કાર્યદ્વયમાચમનસ્યૈકસ્ય યુક્તમ્ ।
યદિ પ્રાયત્યાર્થં નાનગ્નતાર્થમથાનગ્નતાર્થં ન પ્રાયત્યાર્થમ્ ।
યસ્માદેવં તસ્માદ્દ્વિતીયમાચમનાન્તરં પ્રાણસ્યાનગ્નતાકરણાય ભવતુ ।
ન ।
ક્રિયાદ્વિત્વોપપત્તેઃ ।
દ્વે હ્યેતે ક્રિયે ભોત્ર્યમાણસ્ય ભુક્તવતશ્ચ યદાચમનં સ્મૃતિવિહિતં તત્પ્રાયત્યાર્થં ભવતિ ।
ક્રિયામાત્રમેવ ન તુ તત્ર પ્રાયત્યં દર્શનાદ્યપેક્ષતે ।
તત્ર ચાઽચમનાઙ્ગભૂતાસ્વપ્સુ વાસોવિજ્ઞાનં પ્રાણસ્યેતિકર્તવ્યતયા ચોદ્યતે ન તુ તસ્મિન્ક્રિયમાણ આચમનસ્ય પ્રાયત્યર્થતા વાધ્યતે ક્રિયાન્તરત્વાદાચમનસ્ય ।
તસ્માદ્ભોક્ષ્યમાણસ્ય ભુક્તવતશ્ચ યદાચમનં તત્રા ।
આપો વાસઃ પ્રાણસ્યેતિ દર્શનમાત્રં વિધીયતે ।
અપ્રાપ્તત્વાદન્યતઃ ॥14॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.1
શ્વેતકેતુર્ વા આરુણેયઃ પન્ચાલાનાં પરિષદમ્ આજગામ ।
સ આજગામ જૈવલિં પ્રવાહણં પરિચારયમાણમ્ ।
તમ્ ઉદીક્ષ્યાભ્યુવાદ કુમારા3 ઇતિ ।
સ ભો3 ઇતિ પ્રતિશુશ્રાવ ।
અનુશિષ્ટો ન્વ્ અસિ પિત્રેતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.1 શ્વેતકેતુર્હ વા આરુણેયઃ ઇત્યસ્ય સંબન્ધઃ ।
ખિલાધિકારો ઽયં તત્ર યદનુક્તં તદુચ્યતે ।
સપ્તમાધ્યાયાન્તે જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયકારિણાગ્નેર્માર્ગયાચનં કૃતમ્-અગ્ને નય સુપથેતિ ।
તત્રાનેકેષાં પથાં સદ્ભાવો મન્ત્રેણ સામર્થ્યાત્પ્રદર્શિતઃ ।
સુપથેતિ વિશેષણાત્ ।
પન્થાનશ્ચ કૃતવિપાકપ્રતિપત્તિમાર્ગાઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ યત્કૃત્વેત્યાદિ ।
તત્ર ચ કતિ કર્મવિપાકપ્રતિપત્તિમાર્ગા ઇતિ સર્વસંસારગત્યુપસંહારાર્થો ઽયમારમ્ભઃ ।
એતાવતી હિ સંસારગતિઃ ।
એતાવાન્કર્મણો વિપાકઃ સ્વાભાવિકસ્ય શાસ્રીયસ્ય ચ સવિજ્ઞાનસ્યેતિ ।
યદ્યપિ દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા ઇત્યત્ર સ્વાભાવિકઃ પાપ્મા સૂચિતઃ ।
ન ચ તસ્યેદં કાર્યમિતિ વિપાકઃ પ્રદર્શિતઃ ।
શાસ્રીયસ્યૈવ તુ વિપાકઃ પ્રદર્શિતસ્ત્ર્યન્નાત્મપ્રતિપત્ત્યન્તેન ।
બ્રહ્મવિદ્યારમ્ભે તદ્વૈરાગ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તત્રાપિ કેવલેન કર્મણા પિતૃલોકો વિદ્યયા વિદ્યાસંયુક્તેન ચ કર્મણા દેવલોક ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કેન માર્ગેણ પિતૃલોકં પ્રતિપદ્યતે કેન વા દેવલોકમિતિ નોક્તમ્ ।
તચ્ચેહ ખિલપ્રકરણે ઽશેષતો વક્તવ્યમિત્યત આરભ્યતે ।
અન્તે ચ સર્વોપસંહારઃ શાસ્રસ્યેષ્ટઃ ।
અપિ ચૈતાવદમૃતત્વમિત્યુક્તં ન કર્મણો ઽમૃતત્વાશાસ્તીતિ ચ તત્ર હેતુર્નોક્તસ્તદર્થશ્ચાયમારમ્ભઃ ।
યસ્માદિયં કર્મણો ગતિર્ન નિત્યે ઽમૃતત્વે વ્યાપારો ઽસ્તિ તસ્માદેતાવદેવામૃતત્વસાધનમિતિ સામર્થ્યાદ્ધેતુત્વં સંપદ્યતે ।
અપિ ચોક્તમગ્નિહોત્રે ન ત્વેવૈનયોસ્ત્વમુત્ક્રાતિં ન ગતિં ન પ્રતિષ્ઠાં ન તૃપ્તિં ન પુનરાવૃતિં ન લોકં પ્રત્યુત્થાયિનં વેત્થેતિ ।
તત્ર પ્રતિવચને તે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામત ઇત્યાદિના આહુતેઃ કાર્યમુક્તમ્ ।
તચ્ચૈતત્કર્તુરાહુતિલક્ષણસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ ।
ન હિ કર્તારમનાશ્રિત્યાઽહુતિલક્ષણસ્ય કર્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણોત્ક્રાન્ત્યાદિકાર્યારમ્ભ ઉપપદ્યતે ।
કર્ત્રર્થત્વાત્કર્મણઃ કાર્યારમ્ભસ્ય ।
સાધનાશ્રયત્વાચ્ચ કર્મણઃ ।
તત્રાગ્નિહોત્રસ્તુત્યર્થત્વાદગ્નિહોત્રસ્યૈવ કાર્યમિત્યુક્તં ષટ્ પ્રકારમપિ ।
ઇહ તુ તદેવ કર્તુઃ ફલમિત્યુપદિશ્યતે ।
ષટ્પ્રકારમપિ કર્મફલવિજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તદ્દ્વારેણ ચ પઞ્ચાગ્નિદર્શનમિહોત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિધિત્સિતમ્ ।
એવમશેષસંસારગત્યુપસંહારઃ ।
કર્મકાણ્ડસ્યૈષા નિષ્ઠેત્યેતદ્દ્વયં દિદર્શયિષુરાખ્યાયિકાં પ્રણયતિ ।
શ્વેતકેતુર્નામતો ઽરુણસ્યાપત્યમારુણિસ્તસ્યાપત્યમારુણેયઃ ।
હશબ્દ ઐતિહ્યાર્થઃ ।
વૈ નિશ્ચયાર્થઃ ।
પિત્રાનુશિષ્ટઃ સન્નાત્મનો યશઃપ્રથનાય પઞ્ચાલાનાં પરિષદમાગત્ય જિત્વા રાજ્ઞો ઽપિ પરિષદં જેષ્યામીતિ ગર્વેણ સ આજગામ ।
જીવલસ્યાપત્યં જેવલિં પઞ્ચાલરાજં પ્રવાહણનામાનંસ્વભૃત્યૈઃ પરિચારયમાણમાત્મનઃ પરિચરણં કારયન્તમિત્યેતત્ ।
સ રાજા પૂર્વમેવ તસ્ય વિદ્યાભિમાનગર્વં શ્રુત્વા વિનેતવ્યો ઽયમિતિ મત્વા તમુદીક્ષ્યોત્પ્રેક્ષ્યાઽગતમાત્રમેવાભ્યુવાદાભ્યુક્તવાન્કુમારા3ઇતિ સંબોધ્ય ।
ભર્ત્સનાર્થા પ્લુતિઃ ।
એવમુક્તઃ સ પ્રતિશુશ્રાવ ભો3ઇતિ ।
ભો3ઇત્યપ્રતિરૂપમપિ ક્ષત્ત્રિયં પ્રત્યુક્તવાન્ક્રુદ્ધઃ સન્ ।
અનુશિષ્ટો ઽનુશાસિતો ઽસિ ભવસિ કિં પિત્રેત્યુવાચ રાજા ।
પ્રત્યાહેતર ઓંમિતિ બાઢમનુશિષ્ટો ઽસ્મિ પૃચ્છ યદિ સંશયસ્તે ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.2
વેત્થ યથેમાઃ પ્રજાઃ પ્રયત્યો વિપ્રતિપદ્યન્તા3 ઇતિ ।
નેતિ હોવાચ ।
વેત્થો યથેમં લોકં પુનર્ આપદ્યન્તા3 ઇતિ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
વેત્થો યથાસૌ લોક એવં બહુભિઃ પુનઃ પુનઃ પ્રયદ્ભિર્ ન સંપૂર્યતા3 ઇતિ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
વેત્થો યતિથ્યામ્ આહુત્યાં હુતાયામ્ આપઃ પુરુષવાચો ભૂત્વા સમુત્થાય વદન્તી3 ઇતિ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
વેત્થો દેવયાનસ્ય વા પથઃ પ્રતિપદં પિતૃયાણસ્ય વા ।
યત્ કૃત્વા દેવયાનં વા પન્થાનં પ્રતિપદ્યન્તે પિતૃયાણં વા ।
અપિ હિ ન ઋષેર્ વચઃ શ્રુતં --
દ્વે સૃતી અશૃણવં પિતૄણામ્ અહં દેવાનામ્ ઉત મર્ત્યાનામ્ ।
તાભ્યામ્ ઇદં વિશ્વમ્ એજત્ સમેતિ યદ્ અન્તરા પિતરં માતરં ચેતિ ।
નાહમ્ અત એકં ચન વેદેતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.2 યદ્યેવં વેત્થ વિજાનાસિ કિં યથા યેન પ્રકારેણેમાઃ પ્રજાઃ પ્રસિદ્ધાઃ પ્રયત્યો મ્રિયમાણા વિપ્રતિપદ્યન્તા3ઇતિ વિપ્રતિપદ્યન્તે વિચારણાર્થા પ્લુતિઃ ।
સમાનેન માર્ગેણ ગચ્છન્તીનાં માર્ગદ્વૈવિધ્યં યત્ર કાશ્ચિત્પ્રજા અન્યેન માર્ગેણ ગચ્છન્તિ કાશ્ચિદન્યેનેતિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
યથા તાઃ પ્રજા વિપ્રતિપદ્યન્તે તત્કિં વેત્થેત્યર્થઃ ।
નેતિ હોવાચેતરઃ ।
તર્હિ વેત્થ ઉ યથેમં લોકં પુનરાપદ્યન્તા3ઇતિ પુનરાપદ્યન્તે યથા પુનરાગચ્છન્તીમં લોકમ્ ।
નેતિ હૈવોવાચ શ્વેતકેતુઃ ।
વેત્થો યથાસૌ લોકઃ એવં પ્રસિદ્ધેન ન્યાયેન પુનઃ પુનરસકૃત્પ્રયદ્ભિર્મરિયમાણૈર્યથાયેન પ્રકારેણ ન સંપૂર્યતા3ઇતિ ન સંપૂર્યતે ઽસૌ લોકસ્તત્કિં વેત્થ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
વેત્થો યતિથ્યાં યત્સંખ્યાકાયામાહુત્યામાહુતૌ હુતાયામાપઃ પુરુષવાચઃ પુરુષસ્ય યા વાક્સૈવ યાસાં વાક્તાઃ પુરુષવાચો ભૂત્વા પુરુષશબ્દવાચ્યા વા ભૂત્વા ।
યદા પુરુષાકારપરિણતાસ્તદા પુરુષવાચો ભવન્તિ ।
સમુત્થાય સમ્યગુત્થાયોદ્ભૂતાઃ સત્યો વદન્તી3ઇતિ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
પુરુષાકારપરિણતાસ્તદા પુરુષવાચો ભવન્તિ ।
સમુત્થાય સમ્યગુત્થાયોદ્ભૂતાઃ સત્યો વદન્તી3ઇતિ ।
નેતિ હૈવોવાચ ।
યદ્યેવં વેત્થ ઉ દેવયાનસ્ય પથો માર્ગસ્ય પ્રતિપદં પ્રતિપદ્યતે યેન સા પ્રતિપત્તાં પ્રતિપદં પિતૃયાણસ્ય વા પ્રતિપદં પ્રતિપચ્છબ્દવાચ્યમર્થમાહ ।
યત્કર્મ કૃત્વા યથાવિશિષ્ટં કર્મ કૃત્વેત્યર્થઃ ।
દેવયાનં વા પન્થાનં માર્ગં પ્રતિપદ્યન્તે પિતૃયાણં વા યત્કર્મ કૃત્વા પ્રતિદ્યન્તે તત્કર્મ પ્રતિપદિચ્યતે તાં પ્રતિપદં કિં વેત્થ દેવલોકપિતૃલોકપ્રતિપત્તિસાધનં કિં વેત્થેત્યર્થઃ ।
અપ્યત્રાસ્યાર્થસ્ય પ્રકાશકમૃષેર્મન્ત્રસ્ય વચો વાક્યં નઃ શ્રુતમસ્તિ ।
મન્ત્રો ઽપ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રકાશકો વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કો ઽસૌ મન્ત્ર ઇતિ ।
ઉચ્યતે-દ્વે સૃતી દ્વૌ માર્ગાવશૃણવં શૃતવાનસ્મિ તયોરેકા પિતૃણાં પ્રાપિકા પિતૃલોકસંબદ્ધા તયા સૃત્યા પિતૃલોકં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
અહમશૃણવમિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ।
દેવાનામુતાપિ દેવાનાં સંબન્ધિન્યન્યા દેવાન્પ્રાપયતિ સા ।
કે પુનરુભાભ્યાં સૃતિભ્યાં પિતૄન્દેવાંશ્ચ ગચ્છન્તીતિ ।
ઉચ્યતે-ઉતાપિ મર્ત્યાનાં મનુષ્યાણાં સંબન્ધિન્યૌ મનુષ્યા એવ હિ સૃતિભ્યાં ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ।
તાભ્યાં સૃતિહ્યામિદં વિશ્વં સમસ્તમેતદ્ગચ્છત્સમેતિ સંગચ્છતે ।
તે ચ દ્વે સૃતી યદન્તરા યયોરન્તરા યદન્તરા પિતરં માતરં ચ માતાપિત્રોરન્તરા મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કૌ તૌ માતાપિતરૌ દ્યાવાપૃથિવ્યાવણ્ડકપાલે ।
ઇયં વૈ માતાસૌ પિતેતિ હિ વ્યાખ્યાતં બ્રાહ્મણેન ।
અણ્ડકપાલયોર્મધ્યે સંસારવિષયે એવૈતે સૃતી નાઽત્યન્તિકામૃતત્વગમનાય ।
ઇતર આહ-નાહમતો ઽસ્માત્પ્રશ્નસમુદાયાદેકઞ્ચનૈકમપિ પ્રશ્નં ન વેદ નાહં વેદેતિ હોવાચ શ્વેતકેતુઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.3
અથૈનં વસત્યોપમન્ત્રયાં ચક્રે ।
અનાદૃત્ય વસતિં કુમારઃ પ્રદુદ્રાવ ।
સ આજગામ પિતરમ્ ।
તં હોવાચ -- ઇતિ વાવ કિલ નો ભવાન્ પુરાનુશિષ્ટાન્ અવોચ ઇતિ ।
કથમ્ સુમેધ ઇતિ ।
પઞ્ચ મા પ્રશ્નાન્ રાજન્યબન્ધુર્ અપ્રાક્ષીત્ ।
તતો નૈકં ચન વેદેતિ ।
કતમે ત ઇતિ ।
ઇમ ઇતિ હ પ્રતીકાન્ય્ ઉદાજહાર

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.3 અથાનન્તરમપનીય વિદ્યાભિમાનગર્વમેનં પ્રકૃતં શ્વેતકેતું વસત્યા વસતિપ્રયોજનેનોપમન્ત્રયાઞ્ચક્રે ।
ઇહ વસન્તુ ભવન્તઃ પાદ્યમર્પ્યં ચાઽનીયતામિત્યુપમન્ત્રણં કૃતવાન્રાજા ।
અનાદૃત્ય તાં વસતિં કુમારઃ શ્વેતકેતુઃ પ્રદુદ્રાવ પ્રતિગતવાન્પિતરં પ્રતિ ।
સ ચાઽજગામ પિતરમાગત્ય ચોવાચ તં કથમિતિ વાવ કિલૈવં કિલ નો ઽસ્માન્ભવાન્પુરા સમાવગતવાન્પિતરં પ્રતિ ।
સ ચાઽજગામ પિતરમાગત્ય ચોવાચ તં કથમિતિ વાવ કિલૈવં કિલ નો ઽસ્માન્ભવાન્પુરા સમાવર્તનકાલે ઽનુશિષ્ટાન્સર્વાભિર્વિદ્યાભિરવોચો ઽવોચદિતિ ।
સોપાલમ્ભં પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વાઽહ પિતા ।
કથ કેન પ્રકારેણ તવ દુઃખમુપજાતં હે સુમેધઃ શોભના મેધા યસ્યેતિ સુમેધાઃ ।
શૃણુ મમ યથા વૃત્તં પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાકાન્પ્રશ્નાન્મા માં રાજન્યબન્ધૂ રાજન્યા બન્ધવો યસ્યેતિ ।
પરિભવવચનમેતદ્રાજન્યબન્ધુરિતિ ।
અપ્રાક્ષીત્પૃષ્ટવાંસ્તતસ્તસ્માન્નૈકઞ્ચનૈકમપિ ન વેદ ન વિજ્ઞાતવાનસ્મિ ।
કતમે તે રાજ્ઞાઃ પૃષ્ટાઃ પ્રશ્ના ઇતિ પિત્રોક્તઃ પુત્ર ઇમે ત ઇતિ હ પ્રતીકાનિ મુખાનિ પ્રશ્નાનામુદાજહારોદાહૃતવાન્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.4
સ હોવાચ -- તથા નસ્ ત્વં તત જાનીથા યથા યદ્ અહં કિંચ વેદ સર્વમ્ અહં તત્ તુભમ્ અવોચમ્ ।
પ્રેહિ તુ તત્ર ।
પ્રતીત્ય બ્રહ્મચર્યં વત્સ્યાવ ઇતિ ।
ભવાન્ એવ ગચ્છત્વ્ ઇતિ ।
સ આજગામ ગૌતમો યત્ર પ્રવાહણસ્ય જૈવલેર્ આસ ।
તસ્મા આસનમ્ આહૃત્યોદકમ્ આહારયાં ચકાર ।
અથ હાસ્મા અર્ઘ્યં ચકાર ।
તં હોવાચ -- વરં ભગવતે ગૌતમાય દદ્મ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.4 સ હોવાચ પિતા પુત્રં ક્રુદ્ધમુપશમયંસ્તથા તેન પ્રકારેણ નો ઽસ્માંસ્ત્વં હે તાત વત્સ જાનીથા ગૃહ્ણીથા યથા યદહં કિઞ્ચ વિજ્ઞાનજાતં વેદ સર્વં તતુભ્યમવોચમિત્યેવ જાનીથાઃ ।
કો ઽન્યો મમ પ્રિયતરો ઽસ્તિ ત્વત્તો યદર્થંરક્ષિષ્યે ।
અહમપ્યેતન્ન જાનામિ યદ્રાજ્ઞા પૃષ્ટમ્ ।
તસ્માત્પ્રેહ્યાગચ્છ તત્ર પ્રતીત્ય ગત્વા રાજ્ઞિ બ્રહ્મચર્યં વત્સ્યાવો વિદ્યાર્થમિતિ ।
સ આહ ભવાનેવ ગચ્છત્વિતિ નાહં તસ્ય મુખં નિરીક્ષિતુમુત્સહે ।
સ આજગામ ગૌતમો ગોત્રતો ગૌતમ આરુણિર્યત્ર પ્રવાહણસ્ય જૈવલેરાસાઽસનમાસ્થાયિકા ષષ્ઠીદ્વયં પ્રથમમાસ્થાને ।
તસ્મૈ ગૌતમાયાઽગતાયાઽસનમનુરૂપમાહૃત્યોદકં ભૃત્યૈરાહારયાઞ્ચકાર ।
અથ હાસ્મા અર્ધ્યં પુરોધસા કૃતવાન્મન્ત્રવન્મધુપર્કં ચ ।
કૃત્વા ચૈવં પૂજાં તં હોવાચ વરં ભગવતે ગૌતમાય તુભ્યં દદ્ભ ઇતિ ગોશ્વાદિલક્ષણમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.5
સ હોવાચ -- પ્રતિજ્ઞતો મ એષ વરઃ ।
યાં તુ કુમારસ્યાન્તે વાચમ્ અભાષથાસ્ તાં મે બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.5 સ હોવાચ ગૌતમઃ પ્રતિજ્ઞાતો મે મમૈષ વરસ્ત્વયાસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં દૃઢી કુર્વાત્માનં યાં તુ વાચં કુમારસ્ય મમ પુત્રસ્યાન્તે સમીપે વાચમભાષથાઃ પ્રશ્નરૂપાં તામેવ મે બ્રૂહિ સ એવ નો વર ઇતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.6
સ હોવાચ -- દૈવેષુ વૈ ગૌતમ તદ્ વરેષુ ।
માનુષાણાં બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.6 સ હોવાચ રાજા દૈવેષુ વરેષુ તદ્વૈ ગૌતમ યસ્ત્વં પ્રાર્થયસે માનુષાણામન્યતમં પ્રાર્થય વરમ્ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.7
સ હોવાચ -- વિજ્ઞાયતે હાસ્તિહિરણ્યસ્યાપાત્તં ગોઅશ્વાનાં દાસીનાં પ્રવારાણાં પરિધાનસ્ય ।
મા નો ભવાન્ બહોર્ અનન્તસ્યાપર્યન્તસ્યાભ્યવદાન્યો ભૂદ્ ઇતિ ।
સ વૈ ગૌતમ તીર્થેનેચ્છસા ઇતિ ।
ઉપૈમ્ય્ અહં ભવન્તમ્ ઇતિ ।
વાચા હ સ્મૈવ પૂર્વ ઉપયન્તિ ।
સ હોપાયનકીર્ત્યોવાસ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.7 સ હોવાચ ગૌતમો ભવતાપિ વિજ્ઞાયતે હ મમાસ્તિ સઃ ।
ન તેન પ્રાર્થિતેન કૃત્યં મમ યં ત્વં દિત્સસિ માનુષં વરમ્ ।
યસ્માન્મમાપ્યસ્તિ હિરણ્યસ્ય પ્રભૂતસ્યાપાત્તં પ્રાપ્તં ગોઽઅશ્વાનાનામાપાત્તમસ્તીતિ સર્વત્રાનુષઙ્ગો દાસીનાં પ્રવારાણાં પરિવારાણાં પરિધાનસ્ય ચ ।
ન ચ યન્મમ વિદ્યમાનં તત્ત્વત્તઃ પ્રાર્થનીયં ત્વયા વા દેયમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાતશ્ચ વરસ્ત્વયા ત્વમેવ જાનીષે યદત્ર યુક્તં પ્રતિજ્ઞા રક્ષણીયા તવેતિ ।
મમ પુનરયમભિપ્રાયો મા ભૂન્નો ઽસ્માનભ્યસ્માનેવ કેવલાન્પ્રતિ ભવાન્સર્વત્ર વદાન્યો ભૂત્વાવદાન્યો મા ભૂત્કદર્યો મા ભૂદિત્યર્થઃ ।
બહોઃ પ્રભૂતસ્યાનન્તસ્યાનન્તફલસ્યેત્યેતત્ ।
અપર્યન્તસ્યાપરિસમાપ્તિકસ્ય પુત્રપૌત્રાદિગામિકસ્યેત્યેતત્ ।
ઈદૃશસ્ય વિત્તસ્ય માં પ્રત્યેવ કેવલમાદાતા મા ભૂદ્ભવાન્ ।
ન ચાન્યત્રાદેયમસ્તિ ભવતઃ ।
એવમુક્ત આહ-સ ત્વં વૈ હે ગૌતમ તીર્થેન ન્યાયેન શાસ્રવિહિતેન વિદ્યાં મત્ત ઇચ્છાસા ઇચ્છાન્વાપ્તુમિત્યુક્તો ગૌતમ આહ-ઉપૈમ્યુપગચ્છામિ શિષ્યત્વેનાહં ભવન્તમિતિ ।
વાચા હ સ્મૈવ કિલ પૂર્વ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયાન્વિદ્યાર્થિનઃ સન્તો વૈશ્યાન્વા ક્ષત્ત્રિયા વા વૈશ્યાનાપદ્યુપયન્તિ શિષ્યવૃત્ત્યા હ્યુપચ્છન્તિ નોપાયનશુશ્રૂષાદિબિઃ ।
અતઃ ।
સ ગૌતમો હોપાયનકોર્ત્યોપગમનકીર્તનમાત્રેણૈવોવાસોષિતવાન્નોપાયનં ચકાર ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.8
સ હોવાચ -- તથા નસ્ ત્વમ્ ગૌતમ માપરાધાસ્ તવ ચ પિતામહાઃ ।
યથેયં વિદ્યેતઃ પૂર્વં ન કસ્મિંશ્ ચન બ્રાહ્મન ઉવાસ ।
તાં ત્વ્ અહં તુભ્યં વક્ષ્યામિ ।
કો હિ ત્વૈવં બ્રુવન્તમ્ અર્હતિ પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.8 એવં ગૌતમેનાઽપદન્તર ઉક્તે સ હોવાચ રાજા પીડિતં મત્વા ક્ષામયંસ્તથા નો ઽસ્માન્પ્રતિ માપરાધા અપરાધં મા કાર્ષીરસ્મદીયો ઽપરાધો ન ગ્રહીતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તવ ચ પિતામહા અસ્મત્પિતામહેષુ યતાપરાધં ન જગૃહુસ્તથા પિતામહાનાં વૃત્તમસ્માસ્વપિ ભવતા રક્ષણીયમિત્યર્થઃ ।
યથેયં વિદ્યા ત્વયા પ્રાર્થિતેતસ્ત્વત્સંપ્રદાનાત્પૂર્વં પ્રાઙ્ન કસ્મિન્નપિ બ્રાહ્મણ ઉવાસોષિતવતીતથા ત્વમપિ જાનીષે સર્વદા ક્ષત્ત્રિયપરમ્પરયેયં વિદ્યાઽગતા સા સ્થિતિર્મયાપિ રક્ષણીયા યદિ શક્યત ઇત્યુક્તં દૈવેષુ ગૌતમ તદ્વરેષુ માનુષાણાં બ્રૂહીતિ ન પુનસ્તવાદેયો વર ઇતીતઃ પર ન શક્યતે રક્ષિતુમ્ ।
તામપિ વિદ્યામહં તુભ્યં વક્ષ્યામિ કો હ્યન્યો ઽપિ હિ યસ્માદેવં બ્રુવન્તં ત્વામર્હતિ પ્રત્યાખ્યાતું ન વક્ષ્યામીતિ ।
અહં પુનઃ કથં ન વક્ષ્યે તુભ્યમિતિ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.9
અસૌ વૈ લોકો ઽગ્નિર્ ગૌતમ ।
તસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ ।
રશ્મયો ધૂમઃ ।
અહર્ અર્ચિઃ ।
દિશો ઽઙ્ગારાઃ ।
અવાન્તરદિશો વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યૈ સોમો રાજા સંભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.9 અસૌ વૈ લોકો ઽગ્નિર્ગોતમેત્યાદિચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ પ્રાથમ્યેન નિર્ણીયતે ।
ક્રમભઙ્ગસ્ત્વેતન્નિર્ણયાયત્તત્વાદિતરપ્રસ્નનિર્ણયસ્ય ।
અસૌ દ્યૌર્લોકો ઽગ્નિર્હે ગૌતમ દ્યુલોકે ઽગ્નિદૃષ્ટિરનગ્નૌ વિધીયતે યથા યોષિત્પુરુષયોસ્તસ્ય દ્યુલોકાગ્નેરાદિત્ય એવ સમિત્સમિન્ધનાત્ ।
આદિત્યેન હિ સમિધ્યતે ઽસૌ લોકઃ ।
રશ્મયો ધૂમઃ સમિધ ઉથ્થાનસામાન્યાત્ ।
આદિત્યાદ્ધિ રશ્મયો નિર્ગતાઃ ।
સમિધશ્ચ ધૂમો લોક ઉત્તિષ્ઠતિ ।
અહરર્ચિઃ પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
દિશો ઽઙ્ગારા ઉપશમસામાન્યાત્ ।
અવાન્તરદિષો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિસ્ફુલિઙ્ગવદ્વિક્ષેપાત્ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નેવઙ્ગુણવિશિષ્ટે દ્યુલોકાગ્નૌ દેવા ઇન્દ્રાદયઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વત્યાહુતિદ્રવ્યસ્થાનીયાં પ્રક્ષિપન્તિ ।
તસ્યા આહુત્યા આહુતેઃ સોમો રાજા પિતૄણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ સંભવતિ ।
તત્ર કે દેવાઃ કથં જુહ્વતિ કિંવા શ્રદ્ધાખ્યં હવિરિત્યત ઉક્તમસ્માભિઃ સંબન્ધે ।
ન ત્વેવૈનયોસ્ત્વમુત્ક્રાન્તિમિત્યાદિપદાર્થષટ્કનિર્ણયાર્થમગ્નિહોત્ર ઉક્તમ્ ।
તે વા એતે અગ્નિહોત્રાહુતી હુતે સત્યાવુત્ક્રામતઃ ।
તે અન્તરિક્ષમાવિશતઃ ।
તે અન્તરિક્ષમાહવનીયં કુર્વાતે વાયું સમિધં મરીચીરેવ શુક્રામાહુતિમ્ ।
તે અન્તરિક્ષન્તર્પયતઃ ।
તે તત ઉત્ક્રામતઃ ।
તે દિવમાવિશતઃ ।
તે દિવમાહવનીયં કુર્વાતે આદિત્યં સમિધમિત્યેવમાદ્યુક્તમ્ ।
તત્રાગ્નિહોત્રાહુતી સસાધને એવોત્ક્રામતઃ ।
યથેહ યૈઃ સાધનૈર્વિશિષ્ટે યે જ્ઞાયેતે આહવનીયાગ્નિસમિદ્ધૂમાઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગાહુતિદ્રવ્યૈસ્તે તથૈવોત્ક્રામતો ઽસ્માલ્લોકાદમું લોકમ્ ।
તત્રાગ્નિરગ્નિત્વેન સમિત્સમિત્ત્વેન ધૂમો ધૂમત્વેનાઙ્ગારા અઙ્ગારત્વેન વિસ્ફુલિઙ્ગત્વેનાઽહુતિદ્રવ્યમપિ પય આદ્યાહુતિદ્રવ્યત્વેનૈવ સર્ગાદાવવ્યાકૃતાવસ્થાયામપિ પરેણસૂક્ષ્મેણાઽત્મના વ્યવતિષ્ઠતે ।
તદ્વિદ્યમાનમેવ સસાધનમગ્નિહોત્રલક્ષણં કર્માપૂર્વેણાઽત્મના વ્યવસ્થિતં સત્તત્પુનર્વ્યાકરણકાલે તથૈવાન્તરિક્ષાદીનામાહવનીયાદ્યગ્ન્યાદિભાવં કુર્વદ્વિપરિણમતે ।
તથૈવેદાનીમપ્યગ્નિહોત્રાખ્યં કર્મ ।
એવમગ્નિહોત્રાહુત્યપૂર્વવિપરિણામાત્મકં જગત્સર્વમિત્યાહુત્યોરેવ સ્તુત્યર્થત્વેનોત્ક્રાન્ત્યાદ્યા લોકં પ્રત્યુત્થાયિનાન્તાઃ ષટ્ પદાર્થાઃ કર્મપ્રકરણે ઽધસ્તાન્નિર્ણીતાઃ ।
ઇહ તુ કર્તુઃ કર્મવિવક્ષાયાં દ્યુલોકાગ્ન્યાદ્યારભ્ય પઞ્ચાગ્નિદર્શનમુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિશિષ્ટકર્મફલોપભોગાય વિધિત્સિતમિતિ દ્યુલોકાગ્ન્યાદિદર્શનં પ્રસ્તૂયતે ।
તત્ર ય આધ્યાત્મિકાઃ પ્રાણા ઇહાગ્નિહોત્રસ્ય હોતારસ્ત એવાઽધિદૈવિકત્વેન પરિણતાઃ સન્ત ઇન્દ્રાદયો ભવન્તિ ત એવ તત્ર હોતારો દ્યુલોકાગ્નૌ ।
તે ચેહાગ્નિહોત્રસ્ય ફલભોગાયાગ્નિહોત્રં હુતવન્તઃ ।
ત એવ ફલપરિણામકાલે ઽપિ તત્ફલભોક્તૃત્વાત્તત્ર તત્ર હોતૃત્વં પ્રતિપદ્યન્તે તથા તથા વિપરિણમમાના દેવશબ્દવાચ્યાઃ સન્તઃ ।
અત્ર ચ યત્પયોદ્રવ્યમગ્નિહોત્રકર્માશ્રયભૂતમિહાઽહવનીયે પ્રક્ષિપ્તમગ્નિના ભક્ષિતમદૃષ્ટેન સૂક્ષ્મેમ રૂપેણ વિપરિણતં સહ કર્ત્રા યજમાનેનામું લોકં ધૂમાદિક્રમેણાન્તરિક્ષાદ્દ્યુલોકમાવિશતિ ।
તાઃ સૂક્ષ્મા આપ આહુતિકાર્યભૂતા અગ્નિહોત્રસમવાયિન્યઃ કર્તૃસહિતાઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યાઃ સોમલોકે કર્તુઃ શરીરાન્તરારમ્ભાય દ્યુલોકં પ્રવિશન્ત્યો હૂયન્તે ઇત્યુચ્યન્તે ।
તાસ્તત્ર દ્યુલોકં પ્રવિશ્ય સોમમણ્ડલે કર્તુઃ શરીરમારભન્તે ।
તદેતદુચ્યતે દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુત્યૈ સોમો રાજા સંભવતીતિ ।
"શ્રદ્ધા વા આપઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
વેત્થ યતિથ્યામાહુત્યાં હુતાયામાપઃ પુરુષવાચો ભૂત્વા સમુત્થાય વદન્તોતિ પ્રશ્નસ્તસ્ય ચ નિર્ણયવિષયે ઽસૌ વૈ લોકો ઽગ્નિરિતિ પ્રસ્તુતમ્ ।
તસ્માદાપઃ કર્મસમાવાયિન્યઃ કર્તુઃ શરીરારમ્ભિકાઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ભૂયસ્ત્વાદાપઃ પુરુષવાચ ઇતિ વ્યપદેશો ન ત્વિતરાણિ ભૂતાનિ ન સન્તીતિ ।
કર્મપ્રયુક્તશ્ચ શરીરારમ્ભઃ ।
કર્મ ચાપ્સમવાયિ ।
તતશ્ચાપાં પ્રાધાન્યં શરીરકર્તૃત્વે ।
તેન ચાઽપઃ પુરુષવાચ ઇતિ વ્યપદેશઃ ।
કર્મકૃતો હિ જન્મારમ્ભઃ સર્વત્ર ।
તત્ર યદ્યપ્યગ્નિહોત્રાહુતિસ્તુતિદ્વારેણોત્ક્રાન્ત્યાદયઃ પ્રસ્તુતાઃ ષટ્પદાર્થા અગ્નિહોત્રે તથાપિ વૈદિકાનિ સર્વાણ્યેવ કર્માણ્યગ્નિહોત્રપ્રભૃતીનિ લક્ષ્યન્તે ।
દારાગ્નિસંબદ્ધં હિ પાઙ્ક્તં કર્મ પ્રસ્તુત્યોક્તમ્-કર્મણા પિતૃલોક ઇતિ ।
વક્ષ્યતિ ચ-અથ યે યજ્ઞેન દાનેન તપસા લોકાઞ્જયન્તીતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.10
પર્જન્યો વા અગ્નિર્ ગૌતમ ।
તસ્ય સંવત્સર એવ સમિત્ ।
અભ્રાણિ ધૂમઃ ।
વિદ્યુદ્ અર્ચિઃ ।
અશનિર્ અઙ્ગારાઃ ।
હ્રાદુનયો વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યૈ વૃષ્ટિઃ સંભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.10 પર્જન્યો વા અગ્નિર્ગૌતમ દ્વિતીય આહુત્યાધાર આહુત્યોરાવૃત્તિક્રમેણ ।
પર્જન્યો નામ વૃષ્ટ્યુપકરણાભિમાની દેવતાત્મા ।
તસ્ય સંવત્સર એવ સમિત્ ।
સંવત્સરેણ હિ શરદાદિભિર્ગ્રીષ્માન્તૈઃ સ્વાવયવૈર્વપરિવર્તમાનેન પર્જન્યો ઽગ્નિર્દીપ્યતે ।
અભ્રાણિ ધૂમઃ ।
ધૂમપ્રભવત્વાદ્ધૂમવદુપલક્ષ્યત્વાદ્વા ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ ।
ઉપશાન્તકાઠિન્યસામાન્યાભ્યામ્ ।
હ્રાદુનયો હ્લાદુનયઃ સ્તનયિત્નુશબ્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
વિક્ષેપાનેકત્વસામાન્યાત્ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નિત્યાહુત્યધિકરણનિર્દેશઃ ।
દેવા ઇતિ ત એવ હોતારઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ ।
યો ઽસૌ દ્યુલોકાગ્નૌ શ્રદ્ધાયાં હુતાયામભિનિર્વૃત્તઃ સોમઃ સ દ્વિતીયે પર્જન્યાગ્નૌ હૂયતે ।
તસ્યાશ્ચ સોમાહુતેર્વૃષ્ટિઃ સંભવતિ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.11
અયં વૈ લોકો ઽગ્નિર્ ગૌતમ ।
તસ્ય પૃથિવ્ય્ એવ સમિત્ ।
અગ્નિર્ ધૂમઃ ।
રાત્રિર્ અર્ચિઃ ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
નક્ષત્રાણિ વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવા વૃષ્ટિં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યા અન્નં સંભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.11 અયં વૈ લોકો ઽગ્નિર્ગોતમ ।
અયં લોક ઇતિ પ્રાણિજન્મોપભોગાશ્રયઃ ક્રિયાકારકફલવિશિષ્ટઃ સ તૃતીયો ઽગ્નિઃ ।
તસ્યાગ્નેઃ પૃથિવ્યેવ સમિત્ ।
પૃથિવ્યા હ્યયં લોકો ઽનેકપ્રાણ્યુપભોગસંપન્નયા સમિધ્યતે ।
અગ્નિર્ધૂમઃ ।
પૃથિવ્યાશ્રયોત્થાનસામાન્યાત્ ।
પાર્થિવં હીન્ધનદ્રવ્યમાશ્રિત્યાગ્નિરુત્તિષ્ઠતિ ।
યથા સમિદાશ્રયેન ધૂમઃ ।
રાત્રિરર્ચિઃ ।
સમિત્સંબન્ધપ્રભવસામાન્યાત્ ।
અગ્નેઃ સમિત્સંબન્ધેન હ્યર્ચિઃ સંભવતિ ।
તથા પૃથિવીસમિત્સંબન્ધેન શર્વરી ।
પૃથિવીછાયાં હિ શાર્વરં તં આચક્ષતે ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ ।
તત્પ્રભવત્વસામાન્યાત્ ।
અર્ચિષો હ્યઙ્ગારાઃ પ્રભવન્તિ તથા રાત્રૌ ચન્દ્રમાઃ ।
ઉપશાન્તત્વસામાન્યાદ્વા ।
નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
બિસ્ફુલિઙ્ગવદ્વિક્ષેપસામાન્યાત્ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
વૃષ્ટિં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નં સંભવતિ ।
વૃષ્ટિપ્રભવત્વસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાદ્વ્રીહિયવાદેરન્નસ્ય ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.12
પુરુષો વા અગ્નિર્ ગૌતમ ।
તસ્ય વ્યાત્તમ્ એવ સમિત્ ।
પ્રાણો ધૂમઃ ।
વાગ્ અર્ચિઃ ।
ચક્ષુર્ અઙ્ગારાઃ ।
શ્રોત્રં વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યૈ રેતઃ સંભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.12 પુરુષો વા અગ્નિર્ગૌતમ પ્રસિદ્ધઃ શિરઃપાણ્યાદિમાન્પુરુષશ્ચતુર્થો ઽગ્નિસ્તસ્ય વ્યાત્તં વિવૃતં મુખં સમિત્ ।
વિવૃતેન હિ મુખેન દીપ્યતે પુરુષો વચનસ્વાધ્યાયાદૌ ।
યથા સમિધાગ્નિઃ પ્રાણો ધૂમસ્તદુત્થાનસામાન્યાત્ ।
મુખાદ્ધિ પ્રાણ ઉત્તિષ્ઠતિ ।
વાક્યશબ્દો ઽર્ચિર્વ્યઞ્જકત્વસામાન્યાત્ ।
અર્ચિશ્ચ વ્યઞ્જકમ્ ।
તથા વાક્શબ્દો ઽભિધેયવ્યઞ્જકઃ ।
ચક્ષુરઙ્ગારા ઉપશમસામાન્યાત્પ્રકાશાશ્રયત્વાદ્વા ।
શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગા વિક્ષેપસામાન્યાત્ ।
તસ્મિન્નન્નં જુહ્વતિ ।
નનુ નૈવ દેવા અન્નમિહ જુહ્વતો દૃશ્યન્તે ।
નૈષ દોષઃ ।
પ્રાણાનાં દેવત્વોપપત્તેઃ ।
અધિદૈવમિન્દ્રાદયો દેવાસ્ત એવાધ્યાત્મં પ્રાણાસ્તે ચાન્નસ્ય પુરુષે પ્રક્ષેપ્તારઃ ।
તસ્યા આહુતે રેતઃ સંભવતિ ।
અન્નપરિણામો હિ રેતઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.13
યોષા વા અગ્નિર્ ગૌતમ ।
તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
લોમાનિ ધૂમઃ ।
યોનિર્ અર્ચિઃ ।
યદ્ અન્તઃ કરોતિ તે ઽઙ્ગારાઃ ।
અભિનન્દા વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યૈ પુરુષઃ સંભવતિ ।
સ જીવતિ યાવજ્ જીવતિ ।
અથ યદા મ્રિયતે

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.13 યોષા વા અગ્નિર્ગૌતમ ।
યોષેતિ સ્રી પઞ્ચમો હોમાધિકરણો ઽગ્નિસ્તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
તેન હિ સા સમિધ્યતે ।
લોમાનિ ધૂમસ્તદુત્થાનસામાન્યાત્ ।
યોનિરર્ચિર્વર્ણસામાન્યાત્ ।
યદન્તઃ કરોતિ તે ઽઙ્ગારા અન્તઃ કરણં મૈથુનવ્યાપારસ્તે ઽઙ્ગારા વીર્યોપશમહેતુત્વસામાન્યાત્ ।
વીર્યાદ્યુપશમકારણં મૈથુનમ્ ।
તથાઙ્ગારભાવો ઽગ્નેરુપશમકારણમ્ ।
અભિનન્દાઃ સુખલવાઃ ક્ષુદ્રત્વસામાન્યાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્રેતો જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુતેઃ પુરુષઃ સંભવતિ ।
એવં દ્યુપર્જન્યાયંલોકપુરુષયોષાગ્નિષુ ક્રમેમ હૂયમાનાઃ શ્રદ્ધાસોમવૃષ્ટ્યન્નરેતોભાવેન સ્થૂલતારતમ્યક્રમમાપદ્યમાનાઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા આપઃ પુરુષશબ્દમારભન્તે ।
યઃ પ્રશ્નશ્ચતુર્થો વેત્થ યતિથ્યામાહુત્યાં હુતાયામાપઃ પુરષવાચો ભૂત્વા સમુત્થાય વદન્તી3ઇતિ સ એષ નિર્ણીતઃ ।
પઞ્ચમ્યામાહુતૌ યોષાગ્નૌ હુતાયાં રેતોભૂતા આપઃ પુરુષવાચો ભવન્તીતિ ।
સ પુરુષ એવં ક્રમેણ જાતો જીવતિ ।
કિયન્તં કાલમિતિ ।
ઉચ્યતે-યાવજ્જીવતિ યાવદસ્મિઞ્છરીરે સ્થિતિનિમિત્તં કર્મ વિદ્યતે તાવદિત્યર્થઃ ।
અથ તત્ક્ષયે યદા યસ્મિકાલે મ્રિયતે ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.14
અથૈનમ્ અગ્નયે હરન્તિ ।
તસ્યાગ્નિર્ એવાગ્નિર્ ભવતિ ।
સમિત્ સમિત્ ।
ધૂમો ધૂમઃ ।
અર્ચિર્ અર્ચિઃ ।
અઙ્ગારા અઙ્ગારાઃ ।
વિષ્ફુલિઙ્ગા વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ દેવાઃ પુરુષં જુહ્વતિ ।
તસ્યા આહુત્યૈ પુરુષો ભાસ્વરવર્ણઃ સંભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.14 અથ તદૈનં મૃતમગ્નયે ઽગ્ન્યર્થમેવાન્ત્યાહુત્યૈ હરન્તિ શ્રત્વિજસ્તસ્યાઽહુતિભૂતસ્ય પ્રસિદ્ધો ઽગ્નિરેવ હોમાધિકરણં ન પરિકલ્પ્યો ઽગ્નિઃ ।
પ્રસિદ્ધૈવ સમિત્સમિદ્ધૂમો ધૂમો ઽર્ચિરર્ચિરઙ્ગારા અઙ્ગારા વિસ્ફુલિઙ્ગા વિસ્ફુલિઙ્ગા યથાપ્રસિદ્ધમેવ સર્વમિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્પુરુષમન્ત્યાહુતિં જુહ્વતિ તસ્યા આહુત્યા આહુતેઃ પુરુષો ભાસ્વરવર્ણો ઽતિશયદીપ્તિમાન્નિષેકાદિભિરન્ત્યાહુત્યન્તૈઃ કર્મભિઃ સંસ્કૃતત્વાત્સંભવતિ નિષ્પદ્યતે ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.15
તે ય એવમ્ એતદ્ વિદુર્ યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમ્ ઉપાસતે તે ઽર્ચિર્ અભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિષો ઽહઃ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્ યાન્ ષણ્ માસાન્ ઉદઙ્ઙ્ આદિત્ય એતિ ।
માસેભ્યો દેવલોકમ્ ।
દેવલોકાદ્ આદિત્યમ્ ।
આદિત્યાદ્ વૈદ્યુતમ્ ।
તાન્ વૈદ્યુતાન્ પુરુષો માનસ એત્ય બ્રહ્મલોકાન્ ગમયતિ ।
તે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિ ।
તેષાં ન પુનર્ આવૃત્તિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.15 ઇદાનીં પ્રથમપ્રશ્નનિરાકરણાર્થમાહ-તે ।
કે ।
ય એવં યથોક્તં પઞ્ચાગ્નિદર્શનમેતદ્વિદુઃ ।
એવં શબ્દાદગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગશ્રદ્ધાદિવિશિષ્ટાઃ પઞ્ચાગ્નયો નિર્દિષ્ટાસ્તાનેવમેતાન્પઞ્ચાગ્નીન્વિદુરિત્યર્થઃ ।
નન્વગ્નિહોત્રાહુતિદર્શનવિષયમેવૈતદ્દર્શનમ્ ।
તત્ર હ્યુક્તમુત્ક્રાન્ત્યાદિપદાર્થષટ્કનિર્ણયે દિવમેવાઽહવનીયં કુર્વાતે ઇત્યાદિ ।
ઇહાપ્યમુષ્ય લોકસ્યાગ્નિત્વમાદિત્યસ્ય ચ સમિત્ત્વમિત્યાદિ બહુ સામ્યમ્ ।
તસ્માત્તચ્છેષમેવૈતદ્દર્શનમિતિ ।
ન, યતિથ્યામિતિ પ્રસ્નપ્રતિવચનપરિગ્રહાત્ ।
યતિથ્યામિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનસ્ય યાવદેવ પરિગ્રહસ્તાવદેવૈવંશબ્દેન પરામ્રષ્ટું યુક્તમ્ ।
અન્યથા પ્રશ્નાનર્થક્યાન્નિર્જ્ઞાતત્વાચ્ચ સંખ્યાયા અગ્નય એવ વક્તવ્યાઃ ।
અથ નિર્જ્ઞાતમપ્યનૂદ્યતે ।
યથાપ્રાપ્તસ્યૈવાનુવદનં યુક્તં ન ત્વસૌ લોકો ઽગ્નિરિતિ ।
અથોપલક્ષણાર્થઃ તથાપ્યાદ્યેનાન્ત્યેન ચોપલક્ષણં યુક્તમ્ ।
શ્રુત્યન્તરાચ્ચ ।
સમાને હિ પ્રકરણે છાન્દોગ્યશ્રુતૌ પઞ્ચાગ્નીન્વેદેતિ પઞ્ચસંખ્યાયા એવોપાદાનાદનગ્નિહોત્રશેષમેતત્ ।
પઞ્ચાગ્નિદર્શનમ્ ।
યત્ત્વગ્નિસમિદાદિસામાન્યં તદગ્નિહોત્રસ્તુત્યર્થમિત્યવોચામ ।
તસ્માન્નોત્ક્રાન્ત્યાદિપદાર્થષટ્કપરિજ્ઞાનાદર્ચિરાદિપ્રતિપત્તિઃ ।
એવમિતિ પ્રકૃતોપાદાનેનાર્ચિરાદિપ્રતિપત્તિવિધાનાત્ ।
કે પુનસ્તે ય એવં વિદુર્ગૃહસ્થા એવ ।
નનુ તેષાં યજ્ઞાદિસાધનેન ધૂમાદિપ્રતિપત્તિર્વિધિત્સિત ।
ન, અનેવંવિદામપિ ગૃહસ્થાનાં યજ્ઞાદિસાધનોપપત્તેઃ ।
ભિક્ષુવાનપ્રસ્થયોશ્ચારણ્યસંબન્ધેન ગ્રહણાત્ ।
ગૃહસ્થકર્મસંબદ્ધત્વાચ્ચપઞ્ચાગ્નિદર્શનસ્ય ।
અતો નાપિ બ્રહ્મચારિણ એવં વિદુરિતિ ગૃહ્યન્તે ।
તેષાં તૂત્તરે પથિ પ્રવેશઃ સ્મૃતિપ્રામાણ્યાત્-"અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
ઉત્તરેણાર્યમ્ણઃ પન્થાસ્તે ઽમૃતત્વં હિ ભેજિરે"ઇતિ ।
તસ્માદ્યે ગૃહસ્થા એવમગ્નિજો ઽહમગ્ન્યપત્યમિત્યેવં ક્રમેણાગ્નિભ્યો જાતો ઽગ્નિરૂપ ઇત્યેવં યે વિદુસ્તે ચ યે ચામી અરણ્યે વાનપ્રસ્થાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચારણ્યનિષ્ઠાઃ શ્રદ્ધાં શ્રદ્ધાયુક્તાઃ સ્નતઃ સત્યં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાત્માનમુપાસતે ન પુનઃ શ્રદ્ધાં ચોપાસતે તે સર્વે ઽર્ચિરભિસંભવન્તિ ।
યાવદ્ગૃહસ્થાઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં સત્યં વા બ્રહ્મ ન વિદુસ્તાવચ્છ્રદ્ધાદ્યાહુતિક્રમેણ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ હુતાયાં તતો યોષાગ્નેર્જાતાઃ પુનર્લોકં પ્રત્યુત્થાયિનો ઽગ્નિહોત્રાદિકર્માનુષ્ઠાતારો ભવન્તિ ।
તેન કર્મણા ધૂમાદિક્રમેણ પુનઃ પિતૃલોકં પુનઃ પર્જન્યાદિક્રમેણેમમાવર્તન્તે ।
પુનર્યોષાગ્નેર્જાતાઃ પુનઃ કર્મ કૃત્વેત્યેવમેવ ઘટીયન્ત્રવદ્ગત્યાગતિભ્યાં પુનઃ પુનરાવર્તન્તે ।
યદા ત્વેવં વિદુસ્તતો ઘટીયન્ત્રભ્રમણાદ્વિનિર્મુક્તાઃ સન્તો ઽર્ચિરભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિરિતિ નાગ્નિજ્વાલામાત્રં કિં તર્હ્યર્ચિરભિમાનિન્યર્ચિઃ શબ્દવાચ્યા દેવતોત્તરમાર્ગલક્ષણા વ્યવસ્થિતૈવ તામભિસંભવન્તિ ।
ન હિ પરિવ્રાજકાનામગ્ન્યર્ચિષૈવ સાક્ષાત્સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
તેન દેવતૈવ પરિગૃહ્યતે ઽર્ચિઃશબ્દવાચ્યા ।
અતો ઽહર્દેવતામ્ ।
મરણકાલનિયમાનુપપત્તેરહઃશબ્દો ઽપિ દેવતૈવ ।
આયુષઃ ક્ષયે હિ મરણમ્ ।
ન હ્યેવંવિદાહન્યેવ મર્તવ્યમિત્યહર્મરણકાલો નિયન્તું શક્યતે ।
ન ચ રાત્રૌ પ્રેતાઃ સન્તો ઽહઃ પ્રતીક્ષન્તે ।
"સ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમહર્દેવતયાતિવાહિતા આપૂર્યમાણપક્ષદેવતાં પ્રતિપદ્યન્તે શુક્લપક્ષદેવતામિત્યેતત્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાનુદઙ્ઙુત્તરાં દિશમાદિત્યઃ સવિતૈતિ તાન્માસાન્પ્રતિપદ્યન્તે શુક્લપક્ષદેવતયાતિવાહિતાઃસન્તઃ ।
માસાનિતિ બહુવચનાત્સંઘચારિણ્યઃ ષડુત્તરાયણદેવતાસ્તેભ્યો માસેભ્યઃ ષણ્માસદેવતાભિરતિવાહિતા દેવલોકાભિમાનિનીં દેવતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
દેવલોકાદાદિત્યમાદિત્યાદ્વૈદ્યુતં વિદ્યુદભિમાનિનીં દેવતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
વિદ્યુદ્દેવતાં પ્રાપ્તાન્બ્રહ્મલોકવાસી પુરુષો બ્રહ્મણા મનસા સૃષ્ટો માનસઃ કશ્ચિદેત્યાઽગત્ય બ્રહ્મલોકાન્ગમયતિ ।
બ્રહ્મલોકાનિત્યધરોત્તરભૂમિભેદેન ભિન્ના ઇતિ ગમ્યન્તે ।
બહુવચનપ્રયોગાત્ ।
ઉપાસનતારતમ્યોપપત્તેશ્ચ ।
તે તેન પુરુષેણ ગમિતાઃ સન્તસ્તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પ્રકૃષ્ટાઃ સન્તઃ સ્વયં પરાવતઃ પ્રકૃષ્ટાઃ સમાઃ સંવત્સરાનનેકાન્વસન્તિ ।
બ્રહ્મણો ઽનેકાન્કલ્પાન્વસન્તીત્યર્થઃ ।
તેષાં બ્રહ્મલોકં ગતાનાં નાસ્તિ પુનરાવૃત્તિરસ્મિન્સંસારે ન પુનરાગમનમિહેતિ શાખાન્તરપાઠાત્ ।
ઇહેત્યાકૃતિમાત્રગ્રહણમિતિ ચેચ્છ્વોભૂતે પૌર્ણમાસીમિતિ યદ્વત્ ।
ન, ઇહેતિવિશેષણાનર્થક્યાત્ ।
યદિ હિ નાઽવર્તન્ત એવેહગ્રહણમનર્થકમેવ સ્યાત્ ।
શ્વોભૂતે પૌર્ણમાસીમિત્યત્ર પૌર્ણમાસ્યાઃ શ્વોભૂતત્વમનુક્તંન જ્ઞાયત ઇતિ યુક્ત વિશેષયિતુમ્ ।
ન હિ તત્ર શ્વઆકૃતિઃ શબ્દાર્થો વિદ્યત ઇતિ શ્વશબ્દો વિરર્થક એવ પ્રયુજ્યતે ।
યત્ર તુ વિશેષણશબ્દે પ્રયુક્તે ઽન્વિષ્યમાણે વિશેષણફલં ચેન્ન ગમ્યતે તત્ર યુક્તો નિરર્થકત્વેનોત્સ્રષ્ટું વિશેષણશબ્દો ન તુ સત્યાં વિશેષણફલાવગતૌ ।
તસ્માદસ્માત્કલ્પાદૂર્ધ્વમાવૃત્તિર્ગમ્યતે ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,2.16
અથ યે યજ્ઞેન દાનેન તપસા લોકાઞ્ જયન્તિ તે ધૂમમ્ અભિસંભવન્તિ ।
ધૂમાદ્ રાત્રિમ્ ।
રાત્રેર્ અપક્ષીયમાણપક્ષમ્ ।
અપક્ષીયમાણપક્ષાદ્ યાન્ ષણ્ માસાન્ દક્ષિણાદિત્ય એતિ ।
માસેભ્યઃ પિતૃલોકમ્ ।
પિતૃલોકાચ્ ચન્દ્રમ્ ।
તે ચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ ।
તાંસ્ તત્ર દેવા યથા સોમં રાજાનમ્ આપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્ય્ એવમ્ એનાંસ્ તત્ર ભક્ષયન્તિ ।
તેષાં યદા તત્ પર્યવૈત્ય્ અથેમમ્ એવાકાશમ્ અભિનિષ્પદ્યન્તે ।
આકાશાદ્ વાયુમ્ ।
વાયોર્ વૃષ્ટિમ્ ।
વૃષ્ટેઃ પૃથિવીમ્ ।
તે પૃથિવીં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ ।
તે પુનઃ પુરુષાગ્નૌ હૂયન્તે તતો યોષાગ્નૌ જાયન્તે ।
લોકાન્ પ્રત્યુથાયિનસ્ ત એવમ્ એવાનુપરિવર્તન્તે ।
અથ ય એતૌ પન્થાનૌ ન વિદુસ્ તે કીટાઃ પતઙ્ગા યદ્ ઇદં દન્દશૂકમ્