બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.1

બ્ર્હુપ્ભ્_5,15.1 યો જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયકારી સો ઽન્તકાલ આદિત્યં પ્રાર્થયતિ ।
અસ્તિ ચ પ્રસઙ્ગો ગાયત્ર્યાસ્તુરીયઃ પાદો હિ સઃ ।
તદુપસ્થાનં પ્રકૃતમતઃ સ એવ પ્રાર્થ્યતે ।
હિરણ્યમયેન જ્યોતિર્મયેન પાત્રેણ યથા પાત્રેણેષ્ટં વસ્ત્વપિધીયત એવમિદં સત્યાખ્યં બ્રહ્મ જ્યોતિર્મયેન મણ્ડલેનાપિહિતમિવાસમાહિતચેતસામદૃશ્યત્વાત્તદુચ્યતે ।
સત્યસ્યાપિહિતં મુખં મુખ્યં સ્વરૂપં તદપિધાનં પાત્રમપિધાનમિવ દર્શનપ્રતિબન્ધકારણં તત્ત્વં હે પૂષઞ્જગતઃ પોષણત્પૂષા સવિતાપાવૃણ્વપાવૃતં કુરુ દર્શનપ્રતિબન્ધકારણમપનયેત્યર્થઃ ।
સત્યધર્માય સત્યં ધર્મો ઽસ્ય મમ સો ઽહં સત્યધર્મા તસ્મૈ ત્વદાત્મભૂતાયેત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટયે દર્શનાય ।
પૂષન્નિત્યાદીનિ નામાન્યામન્ત્રણાર્થનિ સવિતુઃ ।
એકર્ષ એકશ્ચાસાવૃષિશ્ચૈકર્ષિર્દર્શનાદૃષિઃ ।
સ હિ સર્વસ્ય જગત આત્મા ચક્ષુશ્ચ સન્સર્વં પશ્યત્યેકો વા ગચ્છતીત્યેકર્ષિઃ"સૂર્ય એકાકી ચરતિ"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યમ સર્વં હિ જગતઃ સંયમનં ત્વત્કૃતમ્ ।
સૂર્ય સુષ્ઠુ વીરયતે રસાન્રશ્મીન્પ્રાણાન્ધિયો વા જગત ઇતિ ।
પ્રાજાપત્ય પ્રજાપતેરીશ્વરસ્યાપત્યં હિરણ્યગર્ભસ્ય વા હે પ્રાજાપત્ય વ્યૂહ વિગમય રશ્મીન્ ।
સમૂહ સંક્ષિપાઽત્મનસ્તેજો યેનાહં શક્નુયાં ત્વત્સ્વરૂપમઞ્જસા દ્રષ્ટમ્ ।
વિદ્યોતન ઇવ રૂપાણામત ઉપસંહર તેજઃ ।
યત્તે તવ રૂપં સર્વકલ્યાણાનામતિશયેન કલ્યાણં કલ્યાણતમં તત્તે પશ્યામિ ।
પશ્યામો વયં વચનવ્યત્યયેન ।
યો ઽસૌ ભૂર્ભુવઃસ્વર્વ્યાહૃત્યવયવઃ પુરુષઃ પુરુષાકૃતિત્વાત્પુરુષઃ સો ઽહમસ્મિ ભવામિ ।
અહરમિતિ ચોપનિષદ ઉક્તત્વાદાદિત્યચાક્ષુષયોસ્તદેવેદં પરામૃશ્યતે સો ઽહમસ્મ્યમૃતમિતિ સંબન્ધઃ ।
મમામૃતસ્ય સત્યસ્ય શરીરપાતે શરીરસ્થો યઃ પ્રાણો વાયુઃ સો ઽનિલં બાહ્યં વાયુમેવ પ્રતિગચ્છતુ ।
તથાન્યા દેવતાઃ સ્વાં સ્વાં પ્રકૃતિં ગચ્છન્તુ ।
અથેદમપિ ભસ્માન્તં સત્પૃથિવીં યાતુ શરીરમ્ ।
અથેદાનીમાત્મનઃ સંકલ્પભૂતાં મનસિ વ્યવસ્થિતામગ્નિદેવતાં પ્રાર્થયતે-ઓં ક્રતો ।
ઓંમિતિ ક્રતો ઇતિ ચ સંબોધનાર્થવેવ ।
ઓઙ્કારપ્રતીકત્વાદોમ્ ।
મનોમયત્વાચ્ચ ક્રતુઃ ।
હે ઓં હે ક્રતો સ્મર સ્મર્તવ્યમન્તકાલે હિ ત્વત્સ્મરણવશાદિષ્ટા ગતિઃ પ્રાપ્યતે ઽતઃ પ્રાર્થ્યતે યન્મયા કૃતં તત્સ્મર પુનરુક્તિરાદરાર્થા ।
કિઞ્ચ હે ઽગ્ને નય પ્રાપય સુપથા શોભનેન માર્ગેણ રાયે ધનાય કર્મફલપ્રાપ્તય ઇત્યર્થઃ ।
ન દક્ષિણેન કૃષ્ણેન પુનરાવૃત્તિયુક્તેન કિં તર્હિ શુક્લેનૈવ સુપથાસ્માન્વિશ્વાનિ સર્વાણિ હે દેવ વયુનાનિ પ્રજ્ઞાનાનિ સર્વપ્રાણિનાં વિદ્વાન્ ।
કિઞ્ચ યુયોધ્યપનય વિયોજયાસ્મદસ્મત્તો જુહુરાણં કુટિલમેનઃ પાપં પાપજાતં સર્વમ્ ।
તેન પાપેન વિયુક્તા વયમેષ્યામ ઉત્તરેણ પથા ત્વત્પ્રસાદાત્ ।
કિન્તુ વયં તુભ્યં પરિચર્યાં કર્તું ન શક્નુમો ભૂયિષ્ઠાં બહુતમાં તે તુભ્યં નમૌક્તિં નમસ્કારવચનં વિધેમ નમસ્કારોક્ત્યા પરિચરેમેત્યર્થઃ ।
અન્યત્કર્તુમશક્તાઃ સન્ત ઇતિ ॥1 ॥ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્બૃહદારણ્યકોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશં બ્રાહ્મણમ્ ॥15 ॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ પઞ્ચમોધ્યાયઃ ॥5॥
=======================================================================
અધ્યય 6
અથ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
અથ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય પ્રશમં બ્રાહ્મણમ્
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.1
યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ ચ શ્રેષ્ઠશ્ ચ સ્વાનાં ભવતિ ।
પ્રાણો વૈ જ્યેષ્ઠશ્ ચ શ્રેષ્ઠશ્ ચ ।
જ્યેષ્ઠશ્ ચ શ્રેષ્ઠશ્ ચ સ્વાનાં ભવતિ ।
અપિ ચ યેષાં બુભૂષતિ ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.1 ઓં પ્રાણો ગાયત્રીત્યુક્તમ્ ।
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્પ્રાણભાવો ગાયત્ર્યા ન પુનર્વાગાદિભાવ ઇતિ યસ્માજ્જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ પ્રાણો ન વાગાદયો જ્યૈષ્ઠ્યશ્રૈષ્ઠ્યભાજઃ ।
કથં જ્યેષ્ઠત્વં શ્રેષ્ઠત્વં ચ પ્રાણસ્યોતિ તન્નિર્દિધારયિષયેદમારભ્યતે ।
અથવોક્થયજુઃ સામક્ષત્ત્રાદિભાવૈઃ પ્રાણસ્યૈવોપાસનમભિહિતં સત્સ્વપ્યન્યેષુ ચક્ષુરાદિષુ ।
તત્ર હેતુમાત્રમિહાઽનન્તર્યેણ સંબધ્યતે ।
ન પુનઃ પૂર્વશેષતા ।
વિવક્ષિતં તુ ખિલત્વાદસ્ય કાણ્ડસ્ય પૂર્વત્ર યદનુક્તં વિશિષ્ટફલં પ્રાણવિષયમુપાસનં તદ્વક્તવ્યમિતિ ।
યઃ કશ્ચિદ્ધ વા ઇત્યાવધારણર્છૈ ।
યો જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠગુણં વક્ષ્યમાણં યો વેદાસૌ ભવત્યેવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ।
એવં ફલેન પ્રલોભિતઃ સન્પ્રશ્નાયામુખીભૂતસ્તસ્મૈ ચાઽહ-પ્રાણો વૈ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચેતિ ।
કથં પુનરવગમ્યતે પ્રાણો જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચેતિ ।
યસ્માન્નિષેકકાલ એવ શુક્રશોણિતસંમ્બન્ધઃ પ્રાણાદિકલાપસ્યાવિશિષ્ટઃ ।
તથાપિ નાપ્રાણં શુક્રં વિરોહતીતિ પ્રથમો વૃત્તિલાભઃ પ્રાણસ્ય ચક્ષુરાદિભ્યઃ ।
અતઃ જ્યેષ્ઠો વયસા પ્રાણઃ ।
નિષેકકાલદારભ્ય ગર્ભં પુષ્યતિ પ્રાણઃ ।
પ્રાણે હિ લબ્ધવૃત્તૌ પશ્ચાચ્ચક્ષુરાદીનાં વૃત્તિલાભઃ ।
અતોયુક્તં પ્રાણસ્ય જ્યેષ્ઠત્વં ચક્ષુરાદિષુ ।
ભવતિ તુ કશ્ચિત્કુલે જ્યેષ્ઠો ગુણહીનત્વાત્તુ ન શ્રેષ્ઠઃ ।
મધ્યમઃ કનિષ્ઠો વા ગુણાઢ્યત્વાદ્ભવેચ્છ્રેષ્ઠો ન જ્યેષ્ઠઃ ।
ન તુ તથેહેત્યાહ-પ્રાણ એવ તુ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ।
કથં પુનઃ શ્રૈષ્ઠ્યમવગમ્યતે પ્રાણસ્ય તદિહ સંવાદેનદર્શયિષ્યામઃ ।
સર્વથાપિ તુ પ્રાણં જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠગુણં યો વેદોપાસ્તે સ સ્વાનાં જ્ઞાતીનાં જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ ।
જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠગુણોપાસનસામર્થ્યાત્સ્વવ્યતિરેકેણાપિ ચ યેષાં મધ્યે જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવિષ્યામીતિ બુભૂષતિ ભવિતુમિચ્છતિ તેષામપિ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠપ્રાણદર્શી જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ ।
નનુ વયેનિમિત્તં જ્યેષ્ઠત્વં તદિચ્છાતઃ કથં ભવતીત્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પ્રાણવદ્વૃત્તિલાભસ્યૈવ જ્યેષ્ઠત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.2
યો હ વૈ વસિષ્ઠાં વેદ વસિષ્ઠઃ સ્વાનાં ભવતિ ।
વાગ્ વૈ વસિષ્ઠા ।
વસિષ્ઠઃ સ્વાનાં ભવતિ ।
અપિ ચ યેષાં બુભૂષતિ ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.2 યો હ વૈ વસિષ્ઠાં વેદ વસિષ્ઠઃ સ્વાનાં ભવતિ ।
તદ્દર્શનાનુરૂપેણ ફલમ્ ।
યેષાં ચ જ્ઞાતિવ્યતિરેકેણ વસિષ્ઠો ભવિતુમિચ્છતિ તેષાં ચ વસિષ્ઠો ભવતિ ।
ઉચ્યતાં તર્હિ કાસૌ વસિષ્ઠેતિ ।
વાગ્વૈ વસિષ્ઠા ।
વાસયત્યતિશયેન વસ્તે વેતિ વસિષ્ઠા ।
વાગ્ગ્મિનો હિ ધનવન્તો વસન્ત્યતિશયેન ।
આચ્છાદનાર્થસ્ય વા વસેર્વસિષ્ઠા ।
અભિભવન્તિ હિ વાચા વાગ્ગ્મિનો ઽન્યાન્ ।
તેન વસિષ્ઠગુણવત્પરિજ્ઞાનાદ્વસિષ્ઠગુણો ભવતીતિ દર્શનાનુરૂપં ફલમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.3
યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે ।
પ્રતિતિષ્ઠતિ દુર્ગે ।
ચક્ષુર્ વૈ પ્રતિષ્ઠા ।
ચક્ષુષા હિ સમે ચ દુર્ગે ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે પ્રતિતિષ્ઠતિ દુર્ગે ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.3 યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિતિષ્ઠત્યનયેતિ પ્રતિષ્ઠા તાં પ્રતિષ્ઠાં પ્રતિષ્ઠાગુણવતીં યો વેદ તસ્યૈતત્ફલં પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે દેશે કાલે ચ ।
તથા દુર્ગે વિષમે ચ દુર્ગમને ચ દેશે દુર્ભિક્ષાદૌ વા કાલે વિષમે ।
યદ્યેવમુચ્યતાં કાસૌ પ્રતિષ્ઠા ।
ચક્ષુર્વૈ પ્રતિષ્ઠા ।
કથં ચક્ષુષઃ પ્રતિષ્ઠાત્વમિત્યાહ-ચક્ષુષા હિ સમે ચ દુર્ગે દૃષ્ટવા પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
અતો ઽનુરૂપં ફલં પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે પ્રતિતિષ્ઠતિ દુર્ગે ય એવં વેદેતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.4
યો હ વૈ સંપદં વેદ સં હાસ્મૈ પદ્યતે યં કામં કામયતે ।
શ્રોત્રં વૈ સંપત્ ।
શ્રોત્રે હીમે સર્વે વેદા અભિસંપન્નાઃ ।
સં હાસ્મૈ પદ્યતે યં કામં કામયતે ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.4 યો હ વૈ સમ્પદં વેદ સમ્પદ્ગુણયુક્તં યો વેદ તસ્યૈતત્ફલમસ્મૈ વિદુષે સંપદ્યતે હ ।
કિમ્ ।
યં કામં કામયતે સ કામઃ ।
કિં પુનઃ સંપદ્ગુણકમ્ ।
શ્રોત્રં વૈ સંપત્ ।
કથં પુનઃ શ્રોત્રસ્ય સંપદ્ગુણત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે-શ્રોત્રે સતિ હિ યસ્માત્સર્વે વેદા અભિસમ્પન્નાઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયવતો ઽધ્યેયત્વાત્ ।
વેદવિહિતકર્માયત્તાશ્ચ કામાસ્તસ્માચ્છ્રોત્રં સંપત્ ।
અતો વિજ્ઞાનાનુરૂપં ફલમ્ ।
સં હાસ્મૈ પદ્યતે યં કામં કામયતે ય એવં વેદ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.5
યો હ વા આયતનં વેદાયતનં સ્વાનાં ભવત્ય્ આયતનં જનાનામ્ ।
મનો વા આયતનમ્ ।
આયતનં સ્વાનાં ભવત્ય્ આયતનં જનાનામ્ ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.5 યો હ વા આયતનં વેદ ।
આયતનમાશ્રયસ્તદ્યો વેદાઽયતનં સ્વાનાં ભવત્યાયતનં જનાનામન્યેષામપિ ।
કિં પુનસ્તદાયતનમિતિ ।
ઉચ્યતે-મનો વા આયતનમાશ્રય ઇન્દ્રિયાણાં વિષયાણાં ચ ।
મનઆશ્રિતા હિ વિષયા આત્મનો ભોગ્યત્વં પ્રતિપદ્યન્તે ।
મનઃસંકલ્પવશાનિ ચેન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે ચ ।
અતો મન આયતનમિન્દ્રિયાણામ્ ।
અતો દર્શનાનુરૂપેણ ફલમાયતનં સ્વાનાં ભવત્યાયતનં જનાનાં ય એવં વેદ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.6
યો હ વૈ પ્રજાતિં વેદ પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિઃ ।
રેતો વૈ પ્રજાતિઃ ।
પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિઃ ।
ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.6 યો હ વૈ પ્રજાતિં વેદ પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિશ્ચ સમ્પન્નો ભવતિ ।
રેતો વૈ પ્રજાતિઃ ।
રેતસા પ્રજનનેન્દ્રિયમુપલક્ષ્યતે ।
તદ્વિજ્ઞાનાનુરૂપં ફલં પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિર્ય એવં વેદ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.7
તે હેમે પ્રાણા અહંશ્રેયસે વિવદમાના બ્રહ્મ જગ્મુઃ ।
તદ્ ધોચુઃ -- કો નો વસિષ્ઠ ઇતિ ।
તદ્ ધોવાચ -- યસ્મિન્ વ ઉત્ક્રાન્ત ઇદં શરીરં પાપિયો મન્યતે સ વો વસિષ્ઠ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.7 તે હેમે પ્રાણા વાગાદયો ઽહંશ્રેયસે ઽહં શ્રેયાનિત્યેતસ્મૈ પ્રયોજનાય વિવદમાના બિરુદ્ધં વદમાના બ્રહ્મ જગ્મુર્બ્રહ્મ ગતવન્તો બ્રહ્મશબ્દવાચ્યં પ્રજાપતિ ગત્વા ચ તદ્બ્રહ્મ હોચુરુક્તવન્તઃ ।
કો નો ઽસ્માકં મધ્યે વસિષ્ઠઃ કો ઽસ્માકં મધ્યે વસતિ ચ વાસયતિ ચ ।
તદ્બ્રહ્મ તૈઃ પૃષ્ટં સદ્ધોવાચોક્તવદ્યસ્મિન્વો યુષ્માકં મધ્ય ઉત્ક્રાન્તે નિર્ગતે શરીરાદિદં શરીરં પૂર્વસ્માદતિશયેન પાપીયઃ પાપતરં મન્યતે લોકઃ ।
શરીરં હિ નામાનેકાશુચિસંધાતત્વાજ્જીવતો ઽપિ પાપમેવ તતો ઽપિ કષ્ટતરં યસ્મિન્નુત્ક્રાન્તે ભવતિ ।
વૈરાગ્યાર્થમિદમુચ્યતે-પાપીય ઇતિ ।
સ વો યુષ્માકં મધ્યે વસિષ્ઠો ભવિષ્યતિ જાનન્નપિ વસિષ્ઠં પ્રજાપતિર્તોવાચાયં વસિષ્ઠ ઇતીતરેષામપ્રિયપરિહારાય ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.8
વાગ્ ઘોચ્ચક્રામ ।
સા સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચ -- કથમ્ અશકત મદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તે હોચુઃ -- યથાકલા અવદન્તો વાચા પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ વિદ્વાંસો મનસા પ્રજાયમાના રેતસૈવમ્ અજીવિષ્મેતિ ।
પ્રવિવેશ હ વાક્

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.8 ત એવમુક્તા બ્રહ્મણા પ્રાણા આત્મનો વીર્યપરીક્ષણાય ક્રમેણોચ્ચક્રમુઃ ।
તત્ર વાગેવ પ્રથમં હાસ્માચ્છરીરાદુચ્ચક્રામોત્ક્રાન્તવતી ।
સા ચોત્ક્રમ્ય સંવત્સરં પ્રોષ્ય પ્રોષિતા ભૂત્વા પુનરાગત્યોવાચ-કથમશકત શક્તવન્તો યૂયં મદૃતે માં વિના જીવિતુમિતિ ।
ત એવમુક્તા ઊચુર્યથા લોકે ઽકલા મૂકા અવદન્તો વાચા પ્રાણન્તઃ પ્રાણનવ્યાપારં કુર્વન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તો દર્શનવ્યાપારં ચક્ષુષા કુર્વન્તસ્તથા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ વિદ્વાંસો મનસા કાર્યાકાર્યાદિવિષયં પ્રજાયમાના રેતસા પુત્રાનુત્પાદયન્ત એવમજીવિષ્મ વયમિત્યેવં પ્રાણૈર્દત્તોત્તરા વાગાત્મનો ઽસ્મિન્નવસિષ્ઠત્વં બુદ્ધ્વા પ્રવિવેશ હ વાક્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.9-12
ચક્ષુર્ હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચ -- કથમ્ અશકત મદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તે હોચુઃ -- યથાન્ધા અપશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ વિદ્વાંસો મનસા પ્રજાયમાના રેતસૈવમ્ અજીવિષ્મેતિ ।
પ્રવિવેશ હ ચક્ષુઃ

શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચ -- કથમ્ અશકત મદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તે હોચુઃ -- યથા બધિરા અશૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા વિદ્વાંસો મનસા પ્રજાયમાના રેતસૈવમ્ અજીવિષ્મેતિ ।
પ્રવિવેશ હ શ્રોત્રમ્

મનો હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચ -- કથમ્ અશકત મદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તે હોચુઃ -- યથા મુગ્ધા અવિદ્વાંસો મનસા પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ પ્રજાયમાના રેતસૈવમ્ અજીવિષ્મેતિ ।
પ્રવિવેશ હ મનઃ

રેતો હોચ્ચક્રામ ।
તત્ સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચ -- કથમ્ અશકત મદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તે હોચુઃ -- યથા ક્લીબા અપ્રજાયમાના રેતાસા પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ વિદ્વાંસો મનસૈવમ્ અજીવિષ્મેતિ ।
પ્રવિવેશ હ રેતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.9-12 તથા ચક્ષુર્હેચ્ચક્રામેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
શ્રોત્રં મનઃ પ્રજાતિરિત ॥9-12 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.13
અથ હ પ્રાણ ઉત્ક્રમિષ્યન્ યથા મહાસુહયઃ સૈન્ધવઃ પડ્વીશશઙ્ખૂન્ત્ સંવૃહેદ્ એવં હૈવેમાન્ પ્રાણાન્ત્ સંવવર્હ ।
તે હોચુઃ -- મા ભગવ ઉત્ક્રમીઃ ।
ન વૈ શક્ષ્યામસ્ ત્વદ્ ઋતે જીવિતુમ્ ઇતિ ।
તસ્યો મે બલિં કુરુતેતિ ।
તથેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,1.13 અથ હ પ્રાણ ઉત્ક્રમિષ્યન્નુત્ક્રમમં કરિષ્યંસ્તદાનીમેવ સ્વસ્થાનાત્પ્રચલિતા વાગાદયઃ ।
કિમિવેત્યાહ-યથા લોકે મહાંશ્ચાસૌ સુહયશ્ચ મહાસુહયઃ શોભનો હયો લક્ષણોપેતો મહાન્પરિમાણતઃ સિન્ધુદેશે ભવઃ સૈન્ધવો ઽભિજનતઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્પાદબન્ધનશઙ્કૂન્પડ્વીશાશ્ચ તે શઙ્કવશ્ચ તાન્ સંવૃહેદુદ્યચ્છેદ્યુગપદુત્ખનેદશ્વારોહ આરૂઢે પરીક્ષણાય ।
એવં હૈવેમાન્વાગાદીન્પ્રાણાન્સંવવર્હેદ્યતવાન્સ્વસ્થાનાદ્ભ્રંશિતવાન્ ।
તે વાગાદયો હોચુર્હે ભગવો ભગવન્મોત્ક્રમીર્યસ્માન્નવૈ શક્ષ્યામસ્ત્વદૃતે ત્વાં વિના જીવિતુમિતિ ।
યદ્યેવં મમ શ્રેષ્ઠતા વિજ્ઞાતા ભવદ્ભિરહમત્ર શ્રેષ્ઠસ્તસ્ય ઉ મે મમ બલિં કરં કુરુત કરં પ્રયચ્છતેતિ ।
અયં ચ પ્રાણસમ્વાદઃ કલ્પિતો વિદુષઃ શ્રેષ્ઠપરીક્ષણપ્રકારોપદેશઃ ।
અનેન હિ પ્રકારેણ વિદ્વાન્કો નુ ખલ્વત્ર શ્રેષ્ઠ ઇતિ પરીક્ષણં કરોતિ ।
સ એષ પરીક્ષણપ્રકારઃ સમ્વાદભૂતઃ કથ્યતે ।
ન હ્યન્યથા સંહત્યકારિણાં સતામેષામઞ્જસૈવ સંવત્સરમાત્રમેવૈકૈકસ્ય નિર્ગમનાદ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્વિદ્વાનેવાનેન પ્રકારેણ વિચારયતિ વાગાદીનાં પ્રધાનબુભુત્સુરુપાસનાય ।
બલિં પ્રાર્થિતાઃ સન્તઃ પ્રાણાસ્તથેતિ પ્રતિજ્ઞાતવન્તઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,1.14
સા હ વાગ્ ઉવાચ -- યદ્ વા અહં વસિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તદ્ વસિષ્ઠો ઽસીતિ ।
યદ્ વા અહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્ પ્રતિષ્ઠો ઽસીતિ ચક્ષુઃ ।
યદ્ વા અહં સંપદ્ અસ્મિ ત્વં તત્ સંપદ્ અસીતિ શ્રોત્રમ્ ।
યદ્ વા અહમ્ આયતનમ્ અસ્મિ ત્વં તદ્ આયતનમ્ અસીતિ મનઃ ।
યદ્ વા અહં પ્રજાતિર્ અસ્મિ ત્વં તત્ પ્રજાતિર્ અસીતિ રેતઃ ।
તસ્યો મે કિમ્ અન્નં કિં વાસ ઇતિ ।
યદ્ ઇદં કિઞ્ચા શ્વભ્ય આ કૃમિભ્ય આ કીટપતઙ્ગેભ્યસ્ તત્ તે ઽન્નમ્ ।
આપો વાસ ઇતિ ।
ન હ વા અસ્યાનન્નં જગ્ધં ભવતિ નાનન્નં પ્રતિગૃહીતં ય એવમ્ એતદ્ અનસ્યાન્નં વેદ ।
તદ્ વિદ્વાંસઃ શ્રોત્રિયા અશિષ્યન્ત આચામન્ત્ય્ અશિત્વાચામન્તિ ।
એતમ્ એવ તદ્ અન્નમ્ અનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તે