બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.3

બ્ર્હુપ્ભ્_5,2.3 તથાસુરા દયધ્વમિતિ ।
ક્રૂરા યૂયં હિંસાદિપરા અતો દયધ્વં પ્રાણિષુ દયાં કુરુતેતિ ।
તદેતત્પ્રજાપતેરનુશાસનમદ્યાપ્યનુવર્તત એવ ।
યઃ પૂર્વં પ્રજાપતિર્દેવાદીનનુશશાસ સો ઽદ્યાપ્યનુશાસ્ત્યેવ દૈવ્યા સ્તનયિત્નુલક્ષણયા વાચા કથમેષા શ્રૂયતે દૈવો વાક્ ।
કાસૌ સ્તનયિત્નુર્દ દ દ ઇતિ દામ્યત દત્ત દયધ્વમિત્યેષાં વાક્યાનામુપલક્ષણાય ત્રિર્દકાર ઉચ્ચાર્યતે ઽનુકૃતિર્ન તુ સ્તનયિત્નુશબ્દસ્ત્રિરેવ સંખ્યાનિયમસ્ય લોકો ઽપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
યસ્માદદ્યાપિ પ્રજાપતિર્દામ્યત દત્ત દયધ્વમિત્યનુશાસ્ત્યેવ તસ્માત્કારણાદેતત્ત્રયમ્ ।
કિં તત્ ત્રયમિત્યુચ્યતે દમં દાનં દયામિતિ શિક્ષેદુપાદદ્યાત્પ્રજાપતેરનુશાસનમસ્માભિઃ કર્તવ્યમિત્યેવં કર્તવ્યમિત્યેવં મતિં કુર્યાત્ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ - ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશતમાત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ ત્રયં ત્યજેત્ ઇતિ ।
અસ્ય હિ વિધેઃ શેષઃ પૂર્વઃ ।
તથાપિ દેવાદીનુદ્દિશ્ય કિમર્થં દકારત્રયમુચ્ચારિતવાન્પ્રજાપતિઃ પૃથગનુશાસનાર્થિભ્યઃ ।
તે વા કથં વિવેકેન પ્રતિપન્નાઃ પ્રજાપતેર્મનોગતં સમાનેનૈવ દકારવર્ણમાત્રેણેતિ પરાભિપ્રાયજ્ઞા વિકલ્પયન્તિ ।
અત્રૈક આહુરદાન્તત્વાદાનાત્વાદયાસુત્વૈરપરાધિત્વમાત્મનો મન્યમાનાઃ શઙ્કિતા એવ પ્રજાપતાવૂષુઃ કિં નો વક્ષ્યતીતિ ।
તેષાં ચ દકારશ્રવણમાત્રાદેવાઽત્માશઙ્કાવશેન તદર્થપ્રતિપત્તિરભૂત્ ।
લોકે ઽપિ હિ પ્રસિદ્ધં પુત્રાઃ શિષ્યાશ્ચાનુશાસ્યાઃ સન્તો દોષાન્નિવર્તયિતવ્યા ઇતિ ।
અતો યુક્તં પ્રજાપતેર્દકારમાત્રોચ્ચારણમ્ ।
દમાદિત્રયે ચ દકારાન્વયાદાત્મનો દોષાનુરૂપ્યેણ દેવાદીનાં વિવેકેન પ્રતિપત્તું ચેતિ ।
ફલં ત્વેતદાત્મદોષજ્ઞાને સતિ દોષાન્નિવર્તયિતું શક્યતે ઽલ્પેનાપ્યુપદેશેન દકારમાત્રેણેતિ ।
નન્વેતત્ ત્રયાણાં દેવાદીનામનુશાસનં દેવાદિભિરપ્યેકૈકમેવોપાદેયમદ્યત્વે ઽપિ ન તુ ત્રયં મનુષ્યૈઃ શિક્ષિતવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે - પૂર્વૈર્દૈવાદિભિરપ્યેકૈકમેવોપાદેયમદ્યત્વે ઽપિ ન તુ ત્રયં મનુષ્યૈઃ શિક્ષિતવ્યમિતિ ।
અથવા ન દેવા અસુરા વાન્યે કેચન વિદ્યન્તે મનુષ્યેભ્યઃ ।
મનુષ્યાણામેવાદાન્તા યે ઽન્યૈરુત્તમૈર્ગુણૈઃ સંપન્નાસ્તે દેવા લોભપ્રધાના મનુષ્યાસ્તથા હિંસાપરાઃ ક્રૂરા અસુરાસ્ત એવ મનુષ્યા અદાન્તત્વાદિદોષક્ષત્રયમપેક્ષ્ય દેવાદિવિશબ્દભાજો ભવન્તીતરાંશ્ચ ગુણાન્સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યપેક્ષ્ય ।
અતો મનુષ્યૈરેવ શિક્ષિતવ્યમેતત્ ત્રયમિતિ તદપેક્ષયૈવ પ્રજાપતિનોપદિષ્ટત્વાત્ ।
તથા હિ મનુષ્યઃ અદાન્તા લુબ્ધાઃ ક્રૂરાશ્ચ દૃશ્યન્તે ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ ત્રયં ત્યજેત્ ઇતિ ॥3॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,3.1
એષ પ્રજાપતિર્ યદ્ ધૃદયમ્ ।
એતદ્ બ્રહ્મ ।
એતત્ સર્વમ્ ।
તદ્ એતત્ ત્ર્યક્ષરં હૃદયમ્ ઇતિ ।
હૃ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
અભિહરન્ત્ય્ અસ્મૈ સ્વાશ્ ચાન્યે ચ ય એવં વેદ ।
દ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
દદત્ય્ અસ્મૈ સ્વાશ્ ચાન્યે ચ ય એવં વેદ ।
યમ્ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
એતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ