બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.2

બ્ર્હુપ્ભ્_5,1.1 પૂર્ણમદઃ પૂર્ણં ન કુતશ્ચિદ્ વ્યાવૃત્તં વ્યાપીત્યેતત્ ।
નિષ્ઠા ચ કર્તરિ દ્રષ્ટવ્યા ।
અદ ઇતિ પરોક્ષાભિધાયિ સર્વનામ, તત્પરં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
તત્ સમ્પૂર્ણમાકાશવદ્ વ્યાપિ નિરન્તરં નિરુપાધિકં ચ તદેવેદં સોપાધિકં નામરૂપસ્થંવ્યવહારાપન્નં પૂર્ણં સ્વેન રૂપેણ પરમાત્મના વ્યાપ્યેવ નોપાધિપરિચ્છિન્નેન વિશેષાત્મના ।
તદિદં વિશેષાપન્નં કાર્યાત્મકં બ્રહ્મ પૂર્ણાત્ કારણાત્મન ઉદચ્યત ઉદ્રિચ્યત ઉદ્ગચ્છતીત્યેતત્ ।
યદ્યપિ કાર્યાત્મનોદ્રિચ્યતે તથાપિ યત્ સ્વરૂપં પૂર્ણત્વં પરમાત્મભાવં તન્ન જાહાતિ પૂર્ણમેવોદ્રિચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય કાર્યાત્મનો બ્રહ્મણઃ પૂર્ણ પૂર્ણત્વમાદાય ગૃહીત્વા આત્મસ્વરૂપૈકરસત્વમાપદ્ય, વિદ્યયા અવિદ્યાકૃતં ભૂતમાત્રોપાધિસંસર્ગજમન્યત્વાવભાસં તિરસ્કૃત્ય પૂર્ણમેવાનન્તરમવાહ્યં પ્રજ્ઞાનઘનૈકરસસ્વભાવં કેવલં બ્રહ્માવશિષ્યતે ।
યદુક્તં બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્તદાત્માનમેવાવેત્તસ્માત્તત્સર્વમભવદિત્યેષો ઽસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થઃ ।
તત્ર બ્રહ્મેત્યસ્યાર્થઃ પૂર્ણમદ ઇતિ ।
ઇદં પૂર્ણમિતિ બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદિત્યસ્યાર્થઃ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરમ્-"યદેવેહ તદમુત્રયદમુત્ર તદન્વિહ"ઇતિ ।
અતો ઽદઃશબ્દવાચ્યં પૂર્ણં બ્રહ્મ તદેવેદં પૂર્ણં કાર્યસ્થં નામરૂપોપાધિસંયુક્તમવિદ્યયોદ્રિક્તમ્ ।
તસ્માદેવ પરમાર્થસ્વરૂપાદન્યદિવ પ્રત્યવભાસમાનમ્ ।
તદ્યદાત્માનમેવ પરં પૂર્ણં બ્રહ્મ વિદિત્વાહમદઃ પૂર્ણં બ્રહ્માસ્મીત્યેવં પૂર્ણમાદાય તિરસ્કૃત્યાપૂર્ણસ્વરૂપતામવિદ્યાકૃતાં નામરૂપોપાધિસંપર્કજામેતયા બ્રહ્મવિદ્યયા પૂર્ણમેવ કેવલમવશિષ્યતે ।
તથા ચોક્તમ્"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"ઇતિ ।
યઃ સર્વોપનિષદર્થો બ્રહ્મ સ એષો ઽનેન મન્ત્રેણાનૂદ્યત ઉત્તરસમ્બન્ધાર્થમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાસાધનત્વેન હિ વક્ષ્યમાણાનિ સાધનાન્યોઙ્કારદમદાનદયાખ્યાનિ વિધિત્સિતાનિ ખિલપ્રકરણસમ્બન્ધાત્સર્વોપાસનાઙ્ગભૂતાનિ ચ ।
અત્રૈકે વર્ણયન્તિ-પૂર્ણાત્કારણાત્પૂર્ણં કાર્યમુદ્રિચ્યતે ।
ઉદ્રિક્તં કાર્યં વર્તમાનકાલે ઽપિ પૂર્ણમેવ પરમાર્થવસ્તુભૂતં દ્વૈતરૂપેણ ।
પુનઃ પ્રલયકાલે પૂર્ણસ્ય કાર્યસ્ય પૂર્ણતામાદાયાઽત્મનિ ધિત્વા પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે કારણરૂપમ્ ।
એવમુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયેષુ ત્રિષ્વપિ કાલેષુ કાર્યકારણયોઃ પૂર્ણતૈવ ।
સા ચૈકૈવ પૂર્ણતા કાર્યકારણયોર્ભેદેન વ્યપદિશ્યતે ।
એવં ચ દ્વૈતાદ્વૈતાત્મકમેકં બ્રહ્મ ।
યથા કિલ સમુદ્રો જલતરઙ્ગફેનબુદ્બુદાદ્યાત્મક એવ ।
યથા ચ જલં સત્યં તદુદ્ભવાશ્ચ તરઙ્ગફેલબુદ્બુદાદયઃ સમુદ્રાત્મભૂતા એવાઽવિર્ભાવતિરોભાવધર્મિણઃ પરમાર્થસત્યા એવ ।
એવં સર્વમિદં દ્વૈતં પરમાર્થસત્યમેવ જલતરઙ્ગાદિસ્થાનીયં સમુદ્રજલસ્થાનીયં તુ પરં બ્રહ્મ ।
એવં ચ કિલ દ્વૈતસ્ય સત્યત્વે કર્મકાણ્ડસ્ય પ્રામાણ્યં યદા પુનર્દ્વૈતં દ્વૈતમિવાવિદ્યાકૃતં મૃગતૃષ્ણિકાવદનૃતમદ્વૈતમેવ પરમાર્થતસ્તદા કિલ કર્મકાણ્ડં વિષયાભાવાદપ્રમાણં ભવતિ ।
તથા ચ વિરોધ એવ સ્યાત્ ।
વેદૈકદેશભૂતોપનિષત્પ્રમાણં પરમાર્થાદ્વૈતવસ્તુપ્રતિપાદકત્વાદપ્રમાણં કર્મકાણ્ડમસદ્દ્વૈતવિષયત્વાત્ ।
તદ્વિરોધપરિજિહીર્ષયા શ્રુત્યૈતદુક્તં કાર્યકારણયોઃ સત્યત્વં સમુદ્રવત્પૂર્ણમદ ઇત્યાદિનેતિ ।
તદસત્ ।
વિશિષ્ટવિષયાપવાદવિકલ્પયોરસમ્ભવાત્ ।
ન હીયં સુવિવક્ષિતા કલ્પના ।
કસ્માત્ ।
યથા ક્રિયાવિષય ઉત્સર્ગપ્રાપ્તસ્યૈકદેશે ઽપવાદઃ ક્રિયતે ।
યથાહિંસન્સર્વભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્ય ઇતિ હિંસા સર્વભૂતવિષયોત્સર્ગેણ નિવારિતા તીર્થે વિશિષ્ટવિષયે જ્યોતિષ્ટોમાદાવનુજ્ઞાયતે ।
ન ચ તથા વસ્તુવિષય ઇહાદ્વૈતં બ્રહ્મોત્સર્ગેણ પ્રતિપાદ્ય પુનસ્તદેકદેશે ઽપવદિતું શક્યતે ।
બ્રહ્મણો ઽદ્વૈતત્વાદેવૈકદેશાનુપપત્તેઃ ।
તથા વિકલ્પાનુપપત્તેશ્ચ ।
યથાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિ નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતીતિ ગ્રહણાગ્રહણયોઃ પુરુષાધીનત્વાદ્વિકલ્પો ભવતિ ।
ન ત્વિહ તથા વસ્તુવિષયે દ્વૈતં વા સ્યાદદ્વૈતં વેતિ વિકલ્પઃ સમ્ભવત્યપુરુષતન્ત્રત્વાદાત્મવસ્તુનઃ ।
વિરોધાચ્ચ દ્વૈતાદ્વૈતત્વયોરેકસ્ય ।
તસ્માન્ન સુવિવક્ષિતેયં કલ્પના ।
શ્રુતિન્યાયવિરોધાચ્ચ ।
સૈન્ધવઘનવત્પ્રજ્ઞાનૈકરસઘનં નિરન્તરં પૂર્વાપરબાહ્યાભ્યન્તરભેદવિવર્જિતં સબાહ્યાભ્યન્તરમજં નેતિ નેત્યસ્થૂલમનણ્વજમજરમભયમમૃતમિત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો નિશ્ચિતાર્થાઃ સંશયવિપર્યાસાશઙ્કારહિતાઃ સર્વાઃ સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્તાઃ સ્યુરકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તથા ન્યાયવિરોધો ઽપિ સાવયવસ્યાનેકાત્મકસ્ય ક્રિયાવતો નિત્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
નિત્યત્વં ચાઽત્મનઃ સ્મૃત્યાદિદર્શનાદનુમીયતે ।
તદ્વિરોધશ્ચ પ્રાપ્નોત્યનિત્યત્વે ।
ભવત્કલ્પનાનર્થક્યં ચ ।
સ્ફુટમેવ ચાસ્મિન્પક્ષે કર્મકાણ્ડાનર્થક્યમ્ ।
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ બ્રહ્મણો દ્વૈતાદ્વૈતાત્મકત્વે સમુદ્રાદિદૃષ્ટાન્તા વિદ્યન્તે કથમુચ્યતે ભવતૈકસ્ય દ્વૈતાદ્વૈતત્વં વિરુદ્ધમિતિ ।
ન ।
અન્યવિષયત્વાત્ ।
નિત્યાનિરવયવવસ્તુવિષયં હિ વિરુદ્ધત્વમવોચામ દ્વૈતાદ્વૈતત્વસ્ય ન કાર્યવિષયે સાવયવે ।
તસ્માચ્છ્રુતિસ્મતિન્યાયવિરોધાદનુપપન્નેયં કલ્પના ।
અસ્યાઃ કલ્પનાયા વરમુપનિષત્પરિત્યાગ એવ ।
અધ્યેયત્વાચ્ચ ન સાસ્ત્રાર્થેયં કલ્પના ।
ન હિ જનનમરણાદ્યનર્થશતસહસ્રભેદસમાકુલં સમુદ્રવનાદિવત્સાવયવમનેકરસં બ્રહ્મ ધ્યેયત્વેન વિજ્ઞેયત્વેન વા શ્રુત્યોપદિશ્યતે ।
પ્રજ્ઞાનઘનતાં ચોપદિશતિ ।
એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિતિ ચ ।
અનેકધાદર્શનાપવાદાચ્ચ"મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"ઇતિ ।
યચ્ચ શ્રુત્યા નિન્દિતં તન્ન કર્તવ્યમ્ ।
યચ્ચ ન ક્રિયતે ન સ શાસ્રાર્થઃ ।
બ્રહ્મણો ઽનેકરસત્વમનેકધાત્વં ચ દ્વૈતરૂપં નિન્દિતત્વાન્ન દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અતો ન શાસ્રાર્થઃ ।
યત્ત્વેકરસત્વં બ્રહ્મણસ્તદ્દ્રષ્ટવ્યત્વાત્પ્રશસ્તં પ્રશસ્તત્વાચ્ચ શાસ્ત્રાર્થો ભવિતુમર્હતિ ।
યત્તૂક્તં વેદૈકદેશસ્યાપ્રામાણ્યં કર્મવિષયે દ્વૈતાભાવાદદ્વૈતે ચ પ્રામાણ્યમિતિ ।
તન્ન ।
યથાપ્રાપ્તોપદેશાર્થત્વાત્ ।
ન હિ દ્વૈતમદ્વૈતં વા વસ્તુ જાતમાત્રમેવ પુરુષં જ્ઞાપયિત્વા પશ્ચાત્કર્મ વા બ્રહ્મવિદ્યાં વોપદિશતિ શાસ્રમ્ ।
ન ચોપદેશાર્હં દ્વૈતં જાતમાત્રપ્રાણિબુદ્ધિગમ્યત્વાત્ ।
ન ચ દ્વૈતસ્યાનૃતત્વબુદ્ધિઃ પ્રથમમેવ કસ્યાચિત્સ્યાત્ ।
યેન દ્વૈતસ્ય સત્યત્વમુપદિશ્ય પશ્ચાદાત્મનઃ પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદયેચ્છાસ્રમ્ ।
નાપિ પાષણ્ડિભિરપિ પ્રસ્થાપિતાઃ શાસ્રસ્ય પ્રામાણ્યં ન ગૃહ્ણીયુઃ ।
તસ્માદ્યથાપ્રાપ્તમેવ દ્વૈતમવિદ્યાકૃતં સ્વાભાવિકમુપાદાય સ્વાભાવિક્યૈવાવિદ્યયા યુક્તાય રાગદ્વેષાદિદોષવતે યથાભિમતપુરુષાર્થસાધનં કર્મોપદિશત્યગ્રે પશ્ચાત્પ્રસિદ્ધક્રિયાકારકફલસ્વરૂપદોષદર્શનવતે તદ્બિપરીતૌદાસીન્યસ્વરૂપાવસ્થાનફલાર્થિને તદુપાયભૂતામાત્મૈકત્વદર્શનાત્મિકાં બ્રહ્મવિદ્યામુપદિશતિ ।
અથૈવં સતિ તદૌદાસીન્યસ્વરૂપાવસ્થાને ફલે પ્રાપ્તે શાસ્રસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રત્યર્થિત્વં નિવર્તતે ।
તદભાવાચ્છાસ્રસ્યાપિ શાસ્રત્વં તં પ્રતિ નિવર્તત એવ ।

તથા પ્રતિપુરુષં પરિસમાપ્તં શાસ્રમિતિ ન શાસ્રવિરોધગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
અદ્વૈતજ્ઞાનાવસાનત્વાચ્છાસ્રશિષ્યશાસનાદિદ્વૈતભેદસ્ય ।
અન્યતમાવસ્થાને હિ વિરોધઃ સ્યાદવસ્થિતસ્યેતરેતરાપેક્ષત્વાત્તુ શાસ્રશિષ્યશાસનાનાં નાન્યતમો ઽપ્યવતિષ્ઠતે ।
સર્વસમાપ્તૌ તુ કસ્ય વિરેધ આશઙ્ક્યેતાદ્વૈતે કેવલે શિવે સિદ્ધે ।
નાપ્યવિરોધતાત એવ ।
અથાપ્યભ્યુપગમ્ય બ્રૂમઃ-દ્વૈતાદ્વૈતાત્મકત્વે ઽપિ શાસ્રવિરોધસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
યદાપિ સમુદ્રાદિવદ્દ્વૈતાત્મકમેકમેવ બ્રહ્મ નાન્યદસ્તીતિ વિરુધ્યતે ।
યસ્મિન્દ્વૈતવિષયે ઽન્યોન્યોપદેશઃ સો ઽન્યો દ્વૈતં ચાન્યદેવેતિ સમુદ્રદૃષ્ટાન્તો વિરુદ્ધઃ ।
ન ચ સમુદ્રોદકૈકત્વવદ્વિજ્ઞાનૈકત્વે બ્રહ્મણો ઽન્યત્રોપદેશગ્રહણાદિકલ્પના સમ્ભવતિ ।
ન હિ હસ્તાદિદ્વૈતાદ્વૈતાત્મકે દેવદત્તે વાક્કર્ણયોર્દેવદત્તૈકદેશભૂતયોર્વાગુપદેષ્ટ્રી કર્ણઃ કેવલ ઉપદેશસ્ય ગ્રહીતા દેવદત્તસ્તુ નોપદેષ્ટા નાપ્યુપદેશસ્ય ગ્રહીતેતિ કલ્પયિતું શક્યતે ।
સમુદ્રૈકોદકાત્મત્વવદેકવિજ્ઞાનવત્વાદ્દેવદત્તસ્ય ।
તસ્માચ્છ્રતિન્યાયવિરોધશ્ચાભિપ્રેતાર્થાસિદ્ધિશ્ચૈવઙ્કલ્પનાયાં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યથાવ્યાખ્યાત એવાસ્માભિઃ પૂર્ણમદ ઇત્યસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થઃ ।
ઓં ખં બ્રહ્મેતિ મન્ત્રો ઽયં ચાન્યત્રાવિનિયુક્ત ઇહ બ્રાહ્મણેન ધ્યાનકર્મણિ વિનિયુજ્યતે ।
અત્ર ચ બ્રહ્મેતિ વિશેષ્યાભિધાનં ખમિતિ વિશેષણમ્ ।
વિશેષણવિશેષ્યયોશ્ચ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશો નીલોત્પલવત્ ખં બ્રહ્મેતિ ।
બ્રહ્મશબ્દો બૃહદ્વસ્તુમાત્રાસ્પદો ઽવિશેષિતો ઽતો વિશેષ્યતે ખં બ્રહ્મેતિ ।
યત્તત્ખં બ્રહ્મ તદોંશબ્દવાચ્યમોંશબ્દસ્વરૂપમેવવોભયથાપિ સામાનાધિકરણ્યમવિરુદ્ધમ્ ।
ઇહ ચ બ્રહ્મોપાસનસાધનત્વાર્થમોંશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરાત્"એતદાલમ્બનં શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્" "ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીત" "ઓમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીત""ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનમ્"ઇત્યાદેઃ ।
અન્યાર્થાસંભવાચ્ચોપદેશસ્ય ।
યથાઽન્યત્રોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતીત્યેવમાદૌ સ્વાધ્યાયારમ્ભાપવર્ગયોશ્ચોઙ્કારપ્રયોગો વિનિયોગાદવગમ્યતે ન ચ તથાર્ઽથાન્તરમિહાવગમ્યતે ।
તસ્માદ્ધ્યાનસાધનત્વેનૈવેહોઙ્કારશબ્દસ્યોપદેશઃ ।
યદ્યપિ બ્રહ્માત્માદિશબ્દા બ્રહ્મણો વાચકાસ્તથાપિ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદ્બ્રહ્મણો નેદિષ્ઠમભિધાનમોઙ્કારઃ ।
અત એવ બ્રહ્મપ્રતિપત્તાવિદં પરં સાધનમ્ ।
તચ્ચ દ્વિપ્રકારેણ પ્રતીકત્વેનાભિધાનત્વેન ચ ।
પ્રતીકત્વેન યથા વિષ્ણ્વાદિપ્રતિમાભેદેન, એવમોઙ્કારો બ્રહ્મેતિ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
તથા હ્યોઙ્કારાલમ્બનસ્ય બ્રહ્મ પ્રસીદતિ ।
"એતદાલમ્બનં શ્રેષ્ઠમેતદાલમ્બનં પરમ્ ।
એતદાલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ર ખમિતિ ભૌતિકે ખે પ્રતીતિર્મા ભૂદિત્યાહ-ખં પુરાણં ચિરતનં ખં પરમાત્માકાશમિત્યર્થઃ ।
યત્તત્પરમાત્માકાશં પુરાણં ખં તચ્ચક્ષુરાદ્યવિષયત્વાન્નિરાલમ્બનમશક્યં ગ્રહીતુમિતિ શ્રદ્ધાભક્તિભ્યાં ભાવવિશેષેણ ચોઙ્કાર આવેશયતિ ।
યથા વિષ્ણ્વઙ્ગાઙ્કિતાયાં શિલાદિપ્રતિમાયાં વિષ્ણું લોક એવમ્ ।
વાયુરં ખં વાયુરસ્મિન્વિદ્યત ઇતિ વાયુરં ખં ખમાત્રં ખમિત્યુચ્યતે ન પુરાણં ખમિત્યેવમાહ સ્મ ।
કો ઽસૌ ।
કૌરવ્યાયણીપુત્રઃ ।
વાયુરે હિ ખે મુખ્યઃ સ્વશબ્દવ્યવહારસ્તસ્માન્મુખે સંપ્રત્યયો યુક્ત ઇતિ મન્યતે ।
તત્ર યદિ પુરાણં ખં બ્રહ્મ નિરૂપાધિસ્વરૂપં યદિ વા વાયુરં ખં સોપાધિકં બ્રહ્મ સર્વથાપ્યોઙ્કારઃ પ્રતીકત્વેનૈવ પ્રતિમાવત્સાધનત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃ ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
કેવલં સ્વશબ્દાર્થે વિપ્રતિપત્તિઃ ।
વેદો ઽયમોઙ્કારો વેદ વિજાનાત્યનેન યદ્વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માદ્વેદ ઓઙ્કારો વાચકો ઽભિધાનમ્ ।
તેનાભિધાનેન યદ્વેદિતવ્યં બ્રહ્મ પ્રકાશ્યમાનમભિધીયમાનં વેદ સાધકો વિજાનાત્યુપલભતે ।
તસ્માદ્વેદો ઽયમિતિ બ્રાહ્મણા વિદુઃ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્યણાનામભિધાનત્વેન સાધનત્વમભિપ્રેતમોઙ્કારસ્ય ।
અથવા વેદો ઽયમિત્યાદ્યર્થવાદઃ ।
કથમોઙ્કારો બ્રહ્મણઃ પ્રતીકત્વેન વિહિતઃ ।
ઓં ખં બ્રહ્મેતિ સામાનાધિકરણ્યાત્તસ્ય સ્તુતિરિદાનીં વેદત્વેન ।
સર્વો હ્યયં વેદ ઓઙ્કાર એવ ।
એતત્પ્રભવ એતદાત્મકઃ સર્વં ઋગ્યજુઃસામાદિભેદભિન્ન એવ ઓઙ્કારઃ તદ્યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
ઇતશ્ચાયં વેદ ઓઙ્કારો યદ્વેદિતવ્યં તત્સર્વં વેદિતવ્યમોઙ્કારો વેદઃ ।
ઇતરસ્યાપિ વેદસ્ય વેદત્વમત એવ ।
તસ્માદ્વિશિષ્ટો ઽયમોઙ્કારઃ સાધનત્વેન પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ।
અથવા વેદઃ સઃ ।
કો ઽસૌ ।
યં બ્રાહ્મણા વિદુરોઙ્કારાત્ ।
બ્રાહ્મણાનાં હ્યસૌ પ્રણવોદ્ગોથાદિવિકલ્પૈર્વિજ્ઞેયઃ ।
તસ્મિન્હિ પ્રયુજ્યમાને સાધનત્વેન સર્વો વેદઃ પ્રયુક્તો ભવતીતિ ॥1॥
ઇતિ શ્રીબૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,2.1
ત્રયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતૌ પિતરિ બ્રહ્મચર્યમ્ ઊષુઃ ।
દેવા મનુષ્યા અસુરાઃ ।
ઉષિત્વા બ્રહ્મચર્યં દેવા ઊચુર્ બ્રવીતુ નો ભવાન્ ઇતિ ।
તેભ્યો હૈતદ્ અક્ષરમ્ ઉવાચ દ ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્ટા3 ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્મેતિ હોચુઃ ।
દામ્યતેતિ ન આત્થેતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ વ્યજ્ઞાસિષ્ટેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,2.1 અધુના દમાદિસાધનત્રયવિધાનાર્થોંઽયમારમ્ભઃ - ત્રયાસ્ત્રિસંખ્યાકાઃ પ્રજાપત્યાઃ પ્રજાપતેરપત્યાનિ પ્રાજાપત્યાસ્તે કિં પ્રજાપત્તૌ પિતરિ બ્રહ્મચર્યં શિષ્યત્વવૃત્તેર્બ્રહ્મચર્યસ્ય પ્રાધાન્યાચ્છિષ્યાઃ સન્તો બ્રહ્મચર્યમૂષુરુષિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કે તે ।
વિશેષતો દેવા મનુષ્યા અસુરાશ્ચ ।
તે ચોષિત્વા બ્રહ્મચર્યં કિમકુર્વન્નિત્યુચ્યતે - તેષાં દેવા ઊચુઃ પિતરં પ્રજાપતિમ્ ।
કિમિતિ ।
બ્રવીતુ કથયતુ નો ઽસ્મભ્યં યદનુશાસનં ભવાનિતિ ।
તેભ્ય એવમર્થિભ્યો હૈતદક્ષરં વર્ણમાત્રમુવાચ દ ઇતિ ।
ઉક્ત્વા ચ તાન્પપ્રચ્છ પિતા કિં વ્યજ્ઞાસિષ્ટા3ઇતિ ।
મયોપદેશાર્થમભિહિતસ્યાક્ષરસ્યાર્થં વિજ્ઞાતવન્ત આહોસ્વિન્નેતિ ।
દેવા ઊચુર્વ્યજ્ઞાસિષ્મેતિ વિજ્ઞાતવન્તો વયમ્ ।
યદ્યેવમુચ્યતાં કિં મયોક્તમિતિ ।
દેવા ઊચુર્દાભ્યતાદાન્તા યૂયં સ્વભાવતો ઽતો દાન્તા ભવતેતિ નો ઽસ્માનાત્થ કથયતિ ।
ઇતર આહોમિતિ સમ્યગ્વ્યજ્ઞાસિષ્ટેતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,2.2
અથ હૈનં મનુષ્યા ઊચુર્ બ્રવીતુ નો ભવાન્ ઇતિ ।
તેભ્યો હૈતદ્ એવાક્ષરમ્ ઉવાચ દ ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્ટા3 ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્મેતિ હોચુઃ ।
દત્તેતિ ન આત્થેતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ વ્યજ્ઞાસિષ્ટેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,2.2 સમાનમન્યત્ ।
સ્વભાવતો લુબ્ધા યૂયમતો યથાશક્તિ સંવિભજત દત્તેતિ નો ઽસ્માનાત્થ કિમન્યદ્બ્રૂયાન્નો હિતમિતિ મનુષ્યાઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,2.3
અથ હૈનમ્ અસુરા ઊચુર્ બ્રવીતુ નો ભવાન્ ઇતિ ।
તેભ્યો હૈતદ્ એવાક્ષરમ્ ઉવાચ દ ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્ટા3 ઇતિ ।
વ્યજ્ઞાસિષ્મેતિ હોચુઃ ।
દયધ્વમ્ ઇતિ ન આત્થેતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ વ્યજ્ઞાસિષ્ટેતિ ।
તદ્ એતદ્ એવૈષા દૈવી વાગ્ અનુવદતિ સ્તનયિત્નુર્ દ દ દ ઇતિ ।
દમ્યત દત્ત દયધ્વમ્ ઇતિ ।
તદ્ એતત્ ત્રયં શિક્ષેદ્ દમમ્ દાનમ્ દયામ્ ઇતિ