બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.13

બ્ર્હુપ્ભ્_5,12.1 અન્નં બ્રહ્મેતિ ।
તથૈતદુપાસનાન્તરં વિધિત્સન્નાહ-અન્નં બ્રહ્માન્નમદ્યતે યત્તદ્બ્રહ્મેત્યેક આચાર્યા આહુસ્તન્ન તથા ગ્રહીતવ્યમન્નં બ્રહ્મેતિ ।
અન્યે ચાઽહુઃ પ્રાણો બ્રહ્મેતિ તચ્ચ તથા ન ગ્રહીતવ્યમ્ ।
કિમર્થં પુનરન્નં બ્રહ્મેતિ ન ગ્રાહ્યમ્ ।
યસ્માત્પૂયતિ ક્લિદ્યતે પૂતિભાવમાપદ્યત ઋતે પ્રાણાત્તત્કથં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
બ્રહ્મ હિ નામ તદ્યદવિનાશિ ।
અસ્તુ તર્હિ પ્રાણો બ્રહ્મ ।
નૈવ ।
યસ્માચ્છુષ્યતિ વૈ પ્રાણ ઋતે ઽન્નાત્ ।
અત્તા હિ પ્રાણઃ ।
અતો ઽન્નેનાઽદ્યેન વિના ન શક્નોત્યાત્માનં ધારયિતુમ્ ।
તસ્માચ્છ્રુષ્યતિ વૈ પ્રાણ ઋતે ઽન્નાત્ ।
અત એકૈકસ્ય બ્રહ્મતા નોપપદ્યતે યસ્માત્તસ્માદેતે હ ત્વેવાન્નપ્રાણદેવતે એકધાભૂયમેકધાબાવં ભૂત્વા ગત્વા પરમતાં પરમત્વં ગચ્છતો બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્નુતઃ ।
તદેતદેવમધ્યવસ્ય હ સ્માઽહ સ્મ પ્રાતૃદો નામ પિતરાત્મનઃ કિંસ્વિદિતિસ્વિદિતિ વિતર્કે ।
યથા મયા બ્રહ્મ પરિકલ્પિતમેવં વિદુષે કિંસ્વિત્સાધુ કુર્યાં સાધુ શોભનં પૂજાં કાં ત્વસ્મૈ કુર્યામિત્યભિપ્રાયઃ ।
કિનેવાસ્મૈ વિદુષે ઽસાધુ કુર્યાં કૃતકૃત્યો ઽસાવિત્યભિપ્રાયઃ ।
અન્નપ્રાણૌ સહભૂતો બ્રહ્મેતિ વિદ્વાન્નાસાવસાધુકરમેન ખણ્ડિતો ભવતિ ।
નાપિ સાધુકરણેન મહીકૃતઃ ।
તદેવંવાદિનં સ પિતા હ સ્માઽહ પાણિના હસ્તેન નિવારયન્મા પ્રાતૃદ મૈવં વોચઃ ।
કસ્ત્વેનયોરન્નપ્રાણયોરેકધાભૂયં ભૂત્વા પરમતાં કસ્તુ ગચ્છતિ ન કશ્ચિદપિ વિદ્વાનનેન બ્રહ્મદર્શનેન પરમતાં ગચ્છતિ ।
તસ્માન્નૈવં વક્તુમર્હસિ કૃતકૃત્યો ઽસાવિતિ ।
યદ્યેવં બ્રવીતુ ભવાન્કથં પરમતાં ગચ્છતીતિ ।
તસ્મા ઉ હૈતદ્વક્ષ્યમાણં વચ ઉવાચ ।
કિં તત્ ।
વીતિ ।
કિં તદ્વીતિ ।
ઉચ્યતે-અન્નં વૈ વિ ।
અન્ને હિ યસ્માદિમાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ વિષ્ટાન્યાશ્રિતાન્યતો ઽન્નં વીત્યુચ્યતે ।
કિઞ્ચ રમિતિ ।
રમિતિ ચોક્તવાન્પિતા ।
કિં પુનસ્તદ્રમ્ ।
પ્રાણો વૈ રમ્ ।
કુત ઇત્યાહ ।
પ્રાણે હિ કશ્ચિદનાયતનો નિરાશ્રયો રમતે ।
નાપિ સત્યપ્યાયતને ઽપ્રાણો દુર્બલો રમતે ।
યદા ત્વાયતનવાન્પ્રાણી બલવાંશ્ચ તદા કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાનો રમતે લોકઃ ।
"યુવા સ્યાત્સાધુયુવાધ્યાયકઃ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
ઇદાનીમેવંવિદઃ ફલમાહ - સર્વાણિ હ વા અસ્મિન્ભૂતાનિ વિશન્ત્યન્નગુણજ્ઞાનાત્સર્વાણિ ભૂતાનિ રમન્તે પ્રાણગુણજ્ઞાનાદ્ય એવં વેદ ॥1॥
ઇતિ શ્રીમદ્બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય દ્વાદશં બ્રાહ્મણમ્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,13.1
ઉક્થમ્ ।
પ્રાણો વા ઉક્થમ્ ।
પ્રાણો હીદં સર્વમ્ ઉત્થાપયતિ ।
ઉદ્ ધસ્માદ્ ઉક્થવિદ્ વીરસ્ તિષ્ઠતિ ।
ઉક્થસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,13.1 ઉક્થમ્ ।
તથોપાસનાન્તરમુક્થં શસ્રમ્ ।
તદ્ધિ પ્રધાનં મહાવ્રતે ક્રતૌ ।
કિં પુનસ્તદુક્થમ્ ।
પ્રાણો વા ઉક્થમ્ ।
પ્રાણશ્ચ પ્રધાન ઇન્દ્રિયાણામુક્થં ચ શસ્રાણામત ઉક્થમિત્યુપાસીત ।
કથં પ્રાણ ઉક્થમિત્યાહ-પ્રાણો હિ યસ્માદિદં સર્વમુત્થાપયતિ ।
ઉત્થાપનાદુક્થ પ્રાણઃ ।
ન હ્યપ્રાણઃ કશ્ચિદુત્તિષ્ઠતિ ।
તદુપાસનફલમાહ-ઉદ્ધાસ્માદેવંવિદ ઉક્થવિત્પ્રાણવિદ્વીરઃ પુત્ર ઉત્તિષ્ઠતિ હ દૃષ્ટમેતત્ફલમ્ ।
અદૃષ્ટં તૂક્થસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,13.2
યજુઃ ।
પ્રાણો વૈ યજુઃ ।
પ્રાણે હીમાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ યુજ્યન્તે ।
યુજ્યન્તે હાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય ।
યજુષઃ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,13.2 યજુરિતિ ચોપાસીત પ્રાણમ્ ।
પ્રાણૌ વૈ યજુઃ ।
કથં યુજઃ પ્રાણઃ ।
પ્રાણે હિ યસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ યુજ્યન્તે ।
ન હ્યસતિ પ્રાણે કેનચિત્કસ્યચિદ્યોગસામર્થ્યમ્ ।
અતો યુનક્તીતિ પ્રાણો યજુઃ ।
એવંવિદઃ ફલમાહ-યુજ્યન્ત ઉદ્યચ્છન્ત ઇત્યર્થઃ ।
હાસ્મા એવંવિદે સર્વાણિ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યં શ્રેષ્ઠભાવસ્તસ્મૈ શ્રૈષ્ઠ્યાય શ્રેષ્ઠભાવાય નઃ શ્રેષ્ઠો ભવેદિતિ ।
યજુષઃ પ્રાણસ્ય સાયુજ્યમિત્યાદિ સર્વ સમાનમ્ ॥2 ॥ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,13.3
સામ ।
પ્રાણો વૈ સામ ।
પ્રાણે હીમાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ સમ્યઞ્ચિ ।
સમ્યઞ્ચિ હાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય કલ્પન્તે ।
સામ્નઃ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,13.3 સામેતિ ચોપાસીત પ્રાણમ્ ।
પ્રાણો વૈ સામ ।
કથં પ્રાણઃ સામ ।
પ્રાણે હિ યસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ સમ્યઞ્ચિ સંગચ્છન્તે સંગમનાત્સામ્યાપત્તિહેતુત્વાત્સામ પ્રાણઃ ।
સમ્યઞ્ચિ સંગચ્છન્તે હાસ્મૈ સર્વાણિ ભૂતાનિ ।
ન કેવલં સંગચ્છન્ત એવ શ્રેષ્ઠભાવાય ચાસ્મૈ કલ્પન્તે સમર્થ્યન્તે ।
સામ્નઃ સાયુજ્યમિત્યાદિ પુર્વવત્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,13.4
ક્ષત્રમ્ ।
પ્રાણો વૈ ક્ષત્રમ્ ।
પ્રાણો હિ વૈ ક્ષત્રમ્ ।
ત્રાયતે હૈનં પ્રાણઃ ક્ષણિતોઃ ।
પ્ર ક્ષત્રમ્ અત્રમ્ આપ્નોતિ ।
ક્ષત્રસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ