બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.14

બ્ર્હુપ્ભ્_5,13.4 તં પ્રાણં ક્ષત્ત્રમિત્યુપાસીત ।
પ્રાણૌ વૈ ક્ષત્ત્રં પ્રસિદ્ધમેતત્પ્રાણો હિ વૈ ક્ષત્ત્રમ્ ।
કથં પ્રસિદ્ધમેતત્પ્રાણો હિ વૈ ક્ષત્ત્રમ્ ।
કથં પ્રસિદ્ધતેત્યાહ-ત્રાયતે પાલયત્યેનં પિણ્ડં દેહં પ્રાણઃ ક્ષણિતોઃ શસ્રાદિહિંસિતાત્પુનર્માંસેનાઽપૂરયતિ યસ્માત્તસ્માત્ક્ષતત્રાણાત્પ્રસિદ્ધં ક્ષત્ત્રત્વં પ્રાણસ્ય ।
વિદ્વત્ફલમાહ-પ્ર ક્ષત્ત્રમત્રં ન ત્રાયતે ઽન્યેન કેનચિદિત્યત્રં ક્ષત્ત્રં પ્રાણં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
શાખાન્તરે વા પાઠાત્ક્ષત્ત્રમાત્રં પ્રાણો ભવતીત્યર્થઃ ।
ક્ષત્ત્રસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ ॥4॥
ઇતિ શ્રીમદ્બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશં બ્રાહ્મણમ્ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.1
ભૂમિર્ અન્તરિક્ષં દ્યૌર્ ઇત્ય્ અષ્ટાવ્ અક્ષરાણિ ।
અષ્ટાક્ષરં હ વા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમ્ ।
એતદ્ ઉ હૈવાસ્યા એતત્ ।
સ યાવદ્ એષુ ત્રિષુ લોકેષુ તાવદ્ ધ જયતિ યો ઽસ્યા એતદ્ એવં પદં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.1 બ્રહ્મણો હૃદયાદ્યનેકોપાધિવિશિષ્ટસ્યોપાસનમુક્તમથેદાનીં ગાયત્ર્યુપાધિવિશિષ્ટસ્યોપાસનં વક્તવ્યમિત્યારભ્યતે ।
સર્વચ્છન્દસાં હિ ગાયત્રીચ્છન્દઃ પ્રધાનભૂતમ્ ।
તત્પ્રયોક્તૃગયત્રાણાદ્ગાયત્રીતિ વક્ષ્યતિ ।
ન ચાન્યેષાં છન્દસાં પ્રયોક્તૃપ્રાણત્રાણસામર્થ્યમ્ ।
પ્રાણાત્મભૂતા ચ સા સર્વચ્છન્દસાં ચાઽત્મા પ્રાણઃ ।
પ્રાણશ્ચ ક્ષતત્રાણાત્ક્ષત્ત્રમિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણશ્ચ ગાયત્રી ।
તસ્માત્તદુપાસનમેવ વિધિત્સ્યતે ।
દ્વિજોત્તમજન્મહેતુત્વાચ્ચ ।
ગાયત્ર્યા બ્રાહ્મણમસૃજત ત્રિષ્ટુભા રાજન્યં જગત્યા વૈશ્યમતિ દ્વિજોત્તમસ્ય દ્વિતીયં જન્મ ગાયત્રીનિમિત્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રધાના ગાયત્રી બ્રાહ્મણા વ્યુત્થાય બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ સ બ્રાહ્મણો વિપાપો વિરજો ઽવિચિકિત્સો બ્રાહ્મણો ભવતીત્યુત્તમપુરુષાર્થસંબન્ધં બ્રાહ્મણસ્ય દર્શયતિ ।
તચ્ચ બ્રાહ્મણત્વં ગાયત્રીજન્મમૂલમતો વક્તવ્યં ગાયત્ર્યાઃ સતત્ત્વમ્ ।
ગાયત્ર્યા હિ યઃ સૃષ્ટો દ્વિજોત્તમો નિરઙ્કુશ એવોત્તમપુરુષાર્થસાધને ઽધિક્રિયતે ઽતસ્તન્મૂલઃ પરમપુરુષાર્થસંબન્ધઃ ।
તસ્માત્તદુપાસનવિધાનાયાઽહ-ભૂમિરન્તરિક્ષં દ્યૌરિત્યેતાન્યષ્ટાવક્ષરાણિ ।
અષ્ટાક્ષરમષ્ટાવક્ષરાણિ યસ્ય તદિદમષ્ટાક્ષરમ્ ।
હ વૈ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતકૌ ।
એકં પ્રથમં ગાયત્ર્યૈ ગાયત્ર્યાઃ પદમ્ ।
યકારેણૈવાષ્ટત્વપૂરણમ્ ।
એતદુ હૈવૈતદેવાસ્યા ગાયત્ર્યાઃ પદં પાદઃ પ્રથમો ભૂમ્યાદિલક્ષણસ્રૈલોક્યાત્મા ।
અષ્ટાક્ષરત્વસામાન્યાત્ ।
એવમેતત્ત્રૈલોક્યાત્મકં ગાયત્ર્યાઃ પ્રથમં પદં યો વેદતસ્યૈતત્ફલમ્-સ વિદ્વાન્યાવત્કિઞ્ચિદેષુ ત્રિષુ જેતવ્યં તાવત્સર્વં હ જયતિ યો ઽસ્યા એતદેવં પદં વેદ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.2
ઋચો યજૂષિ સામાનીત્ય્ અષ્ટાવ્ અક્ષરાણિ ।
અષ્ટાક્ષરં હ વા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમ્ ।
એતદ્ ઉ હૈવાસ્યા એતત્ ।
સ યાવતીયં ત્રયી વિદ્યા તાવદ્ ધ જયતિ યો ઽસ્યા એતદ્ એવં પદં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.2 તદર્ચો યજૂંસિ સામાનીતિ ત્રયીવિદ્યાનામાક્ષરાણ્યેતાન્યપ્યષ્ટાવેવ તથૈવાષ્ટાક્ષરં હ વા એકં ગાયત્ર્યૈ પદં દ્વિતીયમેતદુ હૈવાસ્યા એતદૃગ્યજુઃસામલક્ષણમષ્ટાક્ષરત્વસામાન્યાદેવ ।
સ યાવતીયં ત્રયી વિદ્યા ત્રય્યા વિદ્યયા યાવત્ફલજાતમાપ્યતે તાવદ્ધ જયતિ યો ઽસ્યા એતદ્ગાયત્ર્યાસ્રૈવિદ્યલક્ષણં પદં વેદ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.3
પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઇત્ય્ અષ્ટાવ્ અક્ષરાણિ ।
અષ્ટાક્ષરં હ વા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમ્ ।
એતદ્ ઉ હૈવાસ્યા એતત્ ।
સ યાવદ્ ઇદં પ્રાણિ તાવદ્ ધ જયતિ યો ઽસ્યા એતદ્ એવં પદં વેદ ।
અથાસ્યા એતદ્ એવ તુરીયં દર્શતં પદં પરોરજા ય એષ તપતિ ।
યદ્ વૈ ચતુર્થં તત્ તુરીયમ્ ।
દર્શતં પદમ્ ઇતિ દદૃશ ઇવ હ્ય્ એષઃ ।
પરોરજા ઇતિ સર્વમ્ ઉ હ્ય્ એવૈષ રજ ઉપર્ય્ ઉપરિ તપતિ ।
એવં હૈવ શ્રિયા યશસા તપતિ યો ઽસ્યા એતદ્ એવં પદં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.3 તથા પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન એતાન્યપિ પ્રાણાદ્યભિધાનાક્ષરાણ્યષ્ટૌ ।
તચ્ચ ગાયત્ર્યાસ્તૃતીયં પદં યાવદિદં પ્રાણિજાતં તાવદ્ધ જયતિ યો ઽસ્યા એતદેવં ગાયત્ર્યાસ્તૃતીયં પદં વેદ ।
અથાનન્તરં ગાયત્ર્યાસ્રિપદાયાઃ શબ્દાત્મિકાયાસ્તુરીયં પદમુચ્યતે ઽભિધેયભૂતમસ્યાઃ પ્રકૃતાયા ગાયત્ર્યા એતદેવ વક્ષ્યમામં તુરીયં દર્શતં પદં પરોરજા ય એષ તપતિ ।
તુરીયમિત્યાદિવાક્યપદાર્થં સ્વમેવ વ્યાચષ્ટે શ્રુતિઃ-યદ્વૈ ચતુર્થં પ્રસિદ્ધં લોકે તદિદં તુરીયશબ્દેનાભિધીયતે ।
દર્શતં પદમિત્યસ્ય કોર્ઽથ ઇત્યુચ્યતે-દદૃશ ઇવ દૃશ્યત ઇવ હ્યેષ મણ્ડલસ્થઃ પુરુષો રજો રજોજાતં સમસ્તં લોકમિત્યર્થઃ ।
ઉપર્યુપર્યાધિપત્યભાવેન સર્વં લોકં રજોજાતં તપતિ ।
ઉપર્યુપરીતિ વીપ્સા સર્વલોકાધિપત્યખ્યાપનાર્થા ।
નનુ સર્વશબ્દેનૈવ સિદ્ધત્વાદ્વીપ્સાનર્થિકા ।
નૈષ દોષઃ ।
યેષામુપરિષ્ટાત્સવિતા દૃશ્યતે તદ્વિષય એવ સર્વશબ્દઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થા વીપ્સા ।
"યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકાનાં ચ"ઇતિ શ્રુત્યન્રાત્ ।
તસ્માત્સર્વાવરોધાર્થા વીપ્સા ।
યથાસૌ સવિતા સર્વાધિપત્યલક્ષણયા શ્રિયા યશસા ચ ખ્યાત્યા તપત્યેવં હૈવ શ્રિયા યશસા ચ તપતિ યો ઽસ્યા એતદેવં તુરીયં દર્શતં પદં વેદ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.4
સૈષા ગાયત્ર્ય્ એતસ્મિંસ્ તુરીયે દર્શતે પદે પરોરજસિ પ્રતિષ્ઠિતા ।
તદ્ વૈ તત્ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ચક્ષુર્ વૈ સત્યમ્ ।
ચક્ષુર્ હિ વૈ સત્યમ્ ।
તસ્માદ્ યદ્ ઇદાનીં દ્વૌ વિવદમાનાવ્ એયાતમ્ અહમ્ અદર્શમ્ અહમ્ અશ્રૌષમ્ ઇતિ ।
ય એવં બ્રૂયાદ્ અહમ્ અદર્શમ્ ઇતિ ।
તસ્મા એવ શ્રદ્દધ્યામ ।
તદ્ વૈ તત્ સત્યં બલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રાણો વૈ બલમ્ ।
તત્ પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તસ્માદ્ આહુર્ બલં સત્યાદ્ ઓગીય ઇતિ ।
એવં વ્ એષા ગાયત્ર્ય્ અધ્યાત્મં પ્રતિષ્ઠિતા ।
સા હૈષા ગયાંસ્ તત્રે ।
પ્રાણા વૈ ગયાઃ ।
તત્ પ્રાણાસ્ તત્રે ।
તદ્ યદ્ ગયાંસ્ તત્રે તસ્માદ્ ગાયત્રી નામ ।
સ યામ્ એવામૂં સાવિત્રીમ્ અન્વાહૈષૈવ સા ।
સ યસ્મા અન્વાહ તસ્ય પ્રાણાંસ્ ત્રાયતે

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.4 સૈષા ત્રિપદોક્તા યા ત્રૈલોક્યત્રૈવિદ્યપ્રાણલક્ષણા ગાયત્ર્યેતસ્મિંશ્ચતુર્થે તુરીયે દર્શતે પદે પરોરજસિ પ્રતિષ્ઠિતા ।
મૂર્તામૂર્તરસત્વાદાદિત્યસ્ય ।
રસાપાયે હિ વસ્તુ નીરસમપ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ ।
યથા કાષ્ઠાદિ દગ્ધસારં તદ્વત્ ।
તથા મૂર્તામૂર્તરસત્વાદાદિત્યસ્ય ।
રસાપાયે હિ વસ્તુ નીરસમપ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ ।
યથા કાષ્ઠાદિ દગ્ધસારં તદ્વત્ ।
તથા મૂર્તામૂર્તાત્મકં જગત્ત્રિપદા ગાયત્ર્યાદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતા તદ્રસત્વાત્સહ ત્રિભિઃ પાદૈઃ ।
તદ્વૈ તુરીયં પદં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કિં પુનસ્તત્સત્યમિત્યુચ્યતે-ચક્ષુર્વૈ સત્યમ્ ।
કથં ચક્ષુઃ સત્યમિત્યાહ-પ્રસિદ્ધમેતચ્ચક્ષુર્હિ વૈ સત્યમ્ ।
કથં પ્રસિદ્ધતેત્યાહ-તસ્માદ્યદિદાનીમેવ દ્વૌ વિવદમાનૌ વિરુદ્ધં વદમાનાવેયાતામાગચ્છેયાતામહમદર્શં દૃષ્ટવાનનસ્મીત્યન્ય આહાહમશ્રૌષં ત્વયા દૃષ્ટં ન તથા તદ્વસ્ત્વિતિ તયોર્ય એવં બ્રૂયાદહમદ્રાક્ષમિતિ તસ્મા એવ શ્રદ્દધ્યામ નપુનર્યો બ્રૂયાદહમશ્રૌષમિતિ ।
શ્રોતુર્મૃષા શ્રવણમપિ સંભવતિ ન તુ ચક્ષુષો મૃષા દર્શનમ્ ।
તસ્માન્નાશ્રૌષમિત્યુક્તવતે શ્રદ્દધ્યામ ।
તસ્માત્સત્યપ્રતિપત્તિહેતુત્વાત્સત્યં ચક્ષુસ્તસ્મિન્સત્યે ચક્ષુષિ સહ ત્રિભિરિતરૈઃ પાદૈસ્તુરીયં પદં પ્રતિષ્ઠિતમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં ચ સ આદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ચક્ષુષીતિ ।
તદ્વૈ તુરીયપદાશ્રયં સત્યં બલે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કિં પુનસ્તદ્બલમિત્યાહ-પ્રાણો વૈ બલં તસ્મિન્પ્રાણે બલે પ્રતિષ્ઠિતં સત્યમ્ ।
તથા ચોક્તં સૂત્રે તદોતં ચ પ્રોતં ચેતિ ।
યસ્માદ્બલે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં તસ્માદાહુર્બલં સત્યાદોગીય ઓજીય ઓજસ્તરમિત્યર્થઃ ।
લોકે ઽપિ યસ્મિન્હિ યદાશ્રિતં ભવતિ તસ્માદાશ્રિતાદાશ્રયસ્ય બલવત્તરત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન હિ દુર્બલં બલવતઃ ક્વચિદાશ્રયભૂતં દૃષ્ટમ્ ।
એવમુક્તન્યાયેન ઉ એષા ગાયત્ર્યધ્યાત્મમધ્યાત્મે પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતા ।
સૈષા ગાયત્રી પ્રાણઃ ।
અતો ગાયત્ર્યાં જગત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યસ્મિન્પ્રાણે સર્વે દેવા એકં ભવન્તિ ।
સર્વં વેદાઃ કર્માણિ ફલં ચ સૈવં ગાયત્રી પ્રાણરૂપા સતી જગત આત્મા ।
સા હૈષા ગયાંસ્તત્રે ત્રાતવતી ।
કે પુનર્ગયાઃ પ્રાણા વાગાદયો વૈ ગયાઃ ।
શબ્દકરમાત્ ।
તાંસ્તત્રે સૈષા ગાયત્રી ।
તત્તત્ર યદ્યસ્માદ્ગયાંસ્તત્રે તસ્માદ્ગાયત્રી નામ ।
ગાયત્રાણાદ્ગાયત્રીતિ પ્રથિતા ।
સ આચાર્ય ઉપનીય માણવકમષ્ટવર્ષં યામેવામૂં ગાયત્રીં સાવિત્રીં સવિતૃદેવતાકામન્વાહ પચ્છોર્ધર્ચશઃ સમસ્તાં ચ ।
એષૈવ સા સાક્ષાત્પ્રાણો જગત આત્મા માણવકાય સમર્પિતેહેદાનીં વ્યાખ્યાતા નાન્યા સ આચાર્યો યસ્મૈ માણવકાયાન્વાહાનુવક્તિ તસ્ય માણવકસ્ય ગયાન્પ્રાણાંસ્રાયતે નરકાદિપતનાત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.5
તાં હૈતામ્ એકે સાવિત્રીમ્ અનુષ્ટુભમ્ અન્વાહુઃ ।
વાગ્ અનુષ્ટુપ્ ।
એતદ્ વાચમ્ અનુબ્રૂમ ઇતિ ।
ન તથા કુર્યાત્ ।
ગાયત્રીમ્ એવ સાવિત્રીમ્ આનુબ્રૂયાત્ ।
યદિ હ વા અપ્ય્ એવંવિદ્ બહ્વ્ ઇવ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન હૈવ તદ્ ગાયત્ર્યા એકં ચન પદં પ્રતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.5 તામેતાં સાવિત્રીં હૈકે શાખિનો ઽનુષ્ટુપ્છન્દસ્કામન્વાહુરુપનીતાય ।
તદભિપ્રાયમાહ-વાગનુષ્ટુપ્ ।
વાક્ચ શરીરે સરસ્વતી તામેવ હિ વાચં સરસ્વતીં માણવકાયાનુબ્રૂમ ઇત્યેતદ્વદન્તઃ ।
ન તથા કુર્યાન્ન તથા વિદ્યાદ્યત્ત આહુર્મૃષૈવ તત્ ।
કિં તર્હિ ગાયત્રીમેવ સાવિત્રીમનુબ્રૂયાત્ ।
કસ્માત્ ।
યસ્માત્પ્રાણો ગાયત્રીત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણ ઉક્તે વાક્ચ સરસ્વતી ચાન્યે ત પ્રાણાઃ સર્વં માણવકાય સમર્પિતં ભવતિ ।
કિઞ્ચેદં પ્રાસઙ્ગિકમુક્ત્વા ગાયત્રીવિદં સ્તૌતિ-યદિ હ વા અપ્યેવંવિદ્બહ્વિવ ન હિ તસ્ય સર્વાત્મનો બહુ નામાસ્તિ કિચિત્સર્વાત્મકત્વાદ્વિદુષઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ન હૈવ તત્પ્રતિગ્રહજાતં ગાયત્ર્યા એકઞ્ચનૈકમપિ પદં પ્રતિ પર્યાપ્તમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.6
સ ય ઇમાંસ્ ત્રીંલ્ લોકાન્ પૂર્ણાન્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સો ઽસ્યા એતત્ પ્રથમં પદમ્ આપ્નુયાત્ ।
અથ યાવતીયં ત્રયી વિદ્યા યસ્ તાવત્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સો ઽસ્યા એતદ્ દ્વિતીયં પદમ્ આપ્નુયાત્ ।
અથ યાવદ્ ઇદં પ્રાણિ યસ્ તાવત્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સો ઽસ્યા એતત્ તૃતીયં પદમ્ આપ્નુયાત્ ।
અથાસ્યા એતદ્ એવ તુરીયં દર્શતં પદં પરોરજા ય એષ તપતિ ।
નૈવ કેન ચનાપ્યમ્ ।
કુત ઉ એતાવત્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.6 સ ય ઇમાંસ્રીન્સ યો ગાયત્રીવિદિમાન્ભૂરાદીંસ્રીન્ગો ઽશ્વાદિધનપૂર્ણાંલ્લોકાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સ પ્રતિગ્રહો ઽસ્યા ગાયત્ર્યા એતત્પ્રથમં પદં યદ્વ્યાખ્યાતમાપ્નુયાત્પ્રથમપદવિજ્ઞાનફલં તેન ભુક્તં સ્યાન્ન ત્વધિકદોષોત્પાદકઃ સ પ્રતિગ્રહઃ ।
અથ પુનર્યાવતીયં ત્રયી વિદ્યા યસ્તાવત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સો ઽસ્યા એતત્તૃતીયં પદમાપ્નુયાત્ ।
તેન તૃતીયપદવિજ્ઞાનફલં ભુક્તં સ્યાત્ ।
કલ્પયિત્વેદમિચ્યતે ।
પાદત્રયસમમપિ યદિ કશ્ચિત્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તત્પાદત્રયવિજ્ઞાનફલસ્યૈવ ક્ષયકારણં ન ત્વન્યસ્ય દોષસ્ય કર્તૃત્વે ક્ષમમ્ ।
ન ચૈવં દાતા પ્રતિગ્રહીતા વા ।
ગાયત્રીવિજ્ઞાનસ્તુતયે કલ્પ્યતે ।
દાતા પ્રતિગ્રહીતા ચ યદ્યપ્યેવં સંભાવ્યતે નાસૌ પ્રતિગ્રહો ઽપરાધક્ષમઃ ।
કસ્માદ્યતો ઽભ્યધિકમપિ પુરુષાર્થવિજ્ઞાનમવશિષ્ટમેવ ચતુર્થપાદવિષયં ગાયત્ર્યાસ્તદ્દર્શયતિ ।
અથાસ્યા એતદેવ તુરીયં દર્શતં પદં પરોરજા ય એષ તપતિ ।
યચ્ચૈતન્નૈવ કેનચન કેનચિદપિ પ્રતિગ્રહેણાઽપ્યં નૈવ પ્રાપ્યમિત્યર્થઃ ।
યથા પૂર્વોક્તાનિ ત્રીણિ પદાનિ ।
એતાન્યપિ નૈવાઽપ્યાનિ કેનચિત્કલ્પયિત્વૈવમુક્તં પરમાર્થતઃ કુત ઉ એતાવત્પ્રતિગૃહ્ણોયાત્ત્રૈલોક્યાદિસમમ્ ।
તસ્માદ્ગાયત્ર્યેવંપ્રકારોપાસ્યેત્યર્થઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.7
તસ્યા ઉપસ્થાનમ્ ।
ગાયત્ર્ય્ અસ્ય્ એકપદી દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદિ ।
અપદ્ અસિ ।
ન હિ પદ્યસે ।
નમસ્ તે તુરીયાય દર્શતાય પદાય પરોરજસે ।
અસાવ્ અદો મા પ્રાપદ્ ઇતિ ।
યં દ્વિષ્યાદ્ અસાવ્ અસ્મૈ કામો મા સમર્ધીતિ વા ।
ન હૈવાસ્મૈ સ કામઃ સમૃધ્યતે યસ્મા એવમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
અહમ્ અદઃ પ્રાપમ્ ઇતિ વા

બ્ર્હુપ્ભ્_5,14.7 તસ્યા ઉપસ્થાનં તસ્યા ગાયત્ર્યા ઉપસ્થાનમુપેત્ય સ્થાનં નમસ્કરણમનેન મન્ત્રેણ ।
કૌઽસૌ મન્ત્ર ઇત્યાહ-હે ગાયત્ર્યસિ ભવસિ ત્રૈલોક્યપાદેનૈકપદી ત્રયીવિદ્યારૂપેણ દ્વિતીયેન દ્વિપદી ।
પ્રાણાદિના તૃતીયેન ત્રિપદ્યસિ ।
ચતુર્થેન તુરીયેણ ચતુષ્પદ્યસિ ।
એવં ચતુર્ભિઃ પાદૈરુપાસકૈઃ પદ્યસે જ્ઞાયસે ઽતઃ પરં પરેણ નિરુપાધિકેન સ્વેનાઽત્મનાપદસિ ।
અવિદ્યમાનં પદં યસ્યાસ્તવ યેન પદ્યસે સા ત્વમપદસિ યસ્માન્નહિ પદ્યસે નેતિ નેત્યાત્મત્વાત્ ।
અતો વ્યવહારવિષયાય નમભ્તે તુરીયાય દર્શતાય પદાય પોરદસે ।
અસૌ શત્રુઃ પાપ્મા ત્વત્પ્રાપ્તિવિઘ્નકરો ઽદસ્તદાત્મનઃ કાર્યં યત્ત્વત્પ્રાપ્તિવિઘ્નકર્તૃત્વં મા પ્રાપન્મૈવ પ્રાપ્નોતુ ।
ઇતિશબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
યં દ્વિષ્યાદ્યં પ્રતિ દ્વેષં કુર્યાત્સ્વયં વિદ્વાંસ્તં પ્રત્યનેનોપસ્થાનમસૌ શત્રુરમુકનામેતિ નામ ગૃહ્ણીયાદસ્મૈ યજ્ઞદત્તાયાભિપ્રેતઃ કામો મા સમૃદ્ધિ સમૃદ્ધિં મા પ્રાપ્નોત્વિતિ વોપતિષ્ઠતે ।
ન હૈવાસ્મૈ દેવદત્તાય સ કામઃ સમૃધ્યતે ।
કસ્મૈ ।
યસ્મા એવમુપતિષ્ઠતે ।
અહમદો દેવદત્તાભિપ્રેતં પ્રાપમિતિ વોપતિષ્ઠતે ।
અસાવદો મા પ્રાપદિત્યાદિત્રયાણાં મન્ત્રપદાનાં યથાકામં વિકલ્પઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,14.8
એતદ્ ધ વૈ તજ્ જનકો વૈદેહો બુડિલમ્ આશ્વતરાશ્વિમ્ ઉવાચ -- યન્ નુ હો તદ્ ગાયત્રીવિદ્ અબ્રૂથાઃ ।
અથ કથં હસ્તીભૂતો વહસીતિ ।
મુખં હ્ય્ અસ્યાઃ સમ્રાણ્ ન વિદાં ચકરેતિ હોવાચ ।
તસ્યા અગ્નિર્ એવ મુખમ્ ।
યદિ હ વા અપિ બહ્વ્ ઇવાગ્નાવ્ અભ્યાદધતિ સર્વમ્ એવ તત્ સંદહતિ ।
એવં હૈવૈવંવિદ્ યદ્ય્ અપિ બહ્વ્ ઇવ પાપં કુરુતે સર્વમ્ એવ તત્ સંપ્સાય શુદ્ધઃ પૂતો ઽજરો ઽમૃતઃ સંભવતિ