બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.3

બ્ર્હુપ્ભ્_4,2.4 સ એષ હૃદયભૂતસ્તૈજસઃ સૂક્ષ્મભૂતેન પ્રાણેન વિધ્રિયમાણઃ પ્રાણ એવ ભવતિ ।
તસ્યાસ્ય વિદુષઃ ક્રમેણ વૈશ્વાનરાત્તૈજસં પ્રાપ્તસ્ય હૃદયાત્માનમાપન્નસ્ય હૃદયાત્મનશ્ચ પ્રાણાત્માનમાપન્નસ્ય પ્રાચી દિક્પ્રાઞ્ચઃ પ્રાગ્ગતાઃ પ્રાણાઃ.તથા દક્ષિણા દિગ્દક્ષિણે પ્રાણાઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વે પ્રાણાઃ ।
એવં વિદ્વાન્ક્રેણ સર્વાત્મકં પ્રાણમાત્મત્વેનોપગતો ભવતિ ।
તં સર્વાત્માનં પ્રત્યગાત્મન્યુપસંહૃત્ય દ્રષ્ટુર્હિ દ્રષ્ટુભાવં નેતિ નેતીત્યાત્માનં તુરીયં પ્રતિપદ્યતે ।
યમેષ વિદ્વાનનેન ક્રમેણ પ્રતિપદ્યતે સ એષ નેતિ નેત્યાત્મેત્યાદિ ન રિષ્યતીત્યન્તં વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
અભયં વૈ જન્મમરણાદિનિમિત્તભયશૂન્યં હે જનક પ્રાપ્તો ઽસીતિ હૈવં કિલોવાચોક્તવાન્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તદેતદુક્તમથ વૈ તે ઽહં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
સ હોવાચ જનકો વૈદેહો ઽભયમેવ ત્વા ત્વામપિ ગચ્છતાદ્ગચ્છતુ યસ્ત્વં નો ઽસ્માન્હે યાજ્ઞવલ્ક્ય ભગવાન્પૂજાવન્નભયં બ્રહ્મ વેદયસે જ્ઞાપયસિ પ્રાપિતવાનુપાધિકૃતાજ્ઞાનવ્યવધાનાપનયનેનેત્યર્થઃ ।
કિમન્યદહં વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં પ્રયચ્છામિ સાક્ષાદાત્માનમેવ દત્તવતે ।
અતો નમસ્તે ઽસ્ત્વિમે વિદેહાસ્તવ યથેષ્ટં ભુજ્યન્તામયં ચાહમસ્મિ દાસભાવે સ્થિતો યથેષ્ટં માં રાજ્યં ચ પ્રચતિપદ્યસ્વેત્યર્થઃ ॥4,2.4॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.1
જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામ ।
સમ્ એનેન વદિષ્ય ઇતિ ।
અથ હ યજ્ જનકશ્ ચ વૈદેહો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચાગ્નિહોત્રે સમૂદાતે ।
તસ્મૈ હ યાજ્ઞવલ્ક્યો વરં દદૌ ।
સ હ કામપ્રશ્નમ્ એવ વવ્રે ।
તં હાસ્મૈ દદૌ ।
તં હ સમ્રાડ્ એવ પૂર્વઃ પપ્રચ્છ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.1 જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામેત્યસ્યાભિસંબન્ધઃ ।
વિજ્ઞાનમય આત્મા સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ સર્વાન્તરઃ પર એવ ।
"નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટિ"ત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટો વદનાદિલિઙ્ગો ઽસ્તિ વ્યતિરિક્ત ઇતિ મધુકાણ્ડે ઽજાતશત્રુસંવાદે પ્રાણાદિકર્તૃત્વભોક્તૃત્વપ્રત્યાખ્યાનેનાધિગતો ઽપિ સત્પુનઃ પ્રાણનાદિલિઙ્ગમુપન્યસ્યૌષસ્તપ્રશ્ને પ્રાણનાદિલિઙ્ગો યઃ સામાન્યેનાધિગતઃ પ્રાણેન પ્રાણિતીત્યાદિના દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેત્યાદિનાલુપ્તશક્તિસ્વભાવો ઽધિગતઃ ।
તસ્ય ચ પરોપાધિનિમિત્તઃ સંસારો યથા રજ્જૂષરશુક્તિકાગગનાદિષુ સર્પેદકરજમલિનત્વાદિ પરાધ્યારોપણનિમિત્તમેવ ન સ્વતસ્તથા નિરુપાધિકો નિરુપાખ્યો નેતિ નેતીતિ વ્યપદેશ્યઃ સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તર આત્મા બ્રહ્માક્ષરમન્તર્યામી પ્રશસ્તૌપનિષદઃ પુરુષો વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યધિગતમ્ ।
તદેવ પુનરિન્ધસજ્ઞઃ પ્રવિવિક્તાહારસ્તતો ઽન્તર્હૃદયે લિઙ્ગાત્મા પ્રવિવિક્તાહારતરસ્તતઃ પરેણ જગદાત્મા પ્રાણોપાધિસ્તતો ઽપિ પ્રવિલાપ્ય જગદાત્માનમુપાધિભૂતં રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદિકં વિદ્યયા સ એષ નેતિ નેતીતિ સાક્ષાત્સર્વાન્તરં બ્રહ્માધિગતમ્ ।
એવમભયં પરિપ્રાપિતો જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યેનાઽગમતઃ સંક્ષેપતઃ ।
અત્ર ચ જાગ્રત્સ્વપ્ન સુષુપ્તતુરીયાણ્યુપન્યન્યપ્રસઙ્ગેનેન્ધઃ પ્રવિવિક્તાહારતરઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે પ્રાણાઃ સ એષ નેતિ નેતીતિ ।
ઇદાનીં જાગ્રત્સ્વપ્નાદ્વારેણાવ મહતા તર્કેણ વિસ્તરતો ઽધિગમઃ કર્તવ્યઃ ।
અભયં પ્રાપયિતવ્યં ।
સદ્ભાવાશ્ચાઽત્મનો વિપ્રતિપત્ત્યાશઙ્કાનિરાકરણદ્વારેણ ।
વ્યતિરિક્તત્વં શુદ્ધત્વં સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વમલુપ્તશક્તિસ્વરૂપત્વં નિરતિશયાનન્દસ્વાભાવ્યમદ્વૈતત્વં ચાધિગન્તવ્યમિતીદમારભ્યતે ।
આખ્યાયયિકા તુ વિદ્યાસંપ્રદાનગ્રહણવિધિપ્રકાશનાર્થા ।
વિદ્યાસ્તુતયે ચ વિશેષતઃ ।
વરદાનાદિસૂચનાત્ ।
જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામ ।
સ ચ ગચ્છન્નેવં મેને ચિન્તિતવાન્ન વદિષ્યે કિઞ્ચિદપુ રાજ્ઞે ।
ગમનપ્રયોજનં તુ યોગક્ષેમાર્થમ્ ।
ન વદિષ્ય ઇત્યેવંસંકલ્પો ઽપિ યાજ્ઞવલ્ક્યો યદ્યજ્જનકઃ પૃષ્ટવાંસ્તત્તત્પ્રતિપેદે તત્ર કો હેતુઃ સંકલ્પિતસ્યાન્યથાકરણ ઇત્યત્રાઽખ્યાયિકામાચષ્ટે ।
પૂર્વત્ર કિલ જનકયાજ્ઞવલ્ક્યોઃ સંવાદ આસીદગ્નિહોત્રે નિમિત્તે ।
તત્ર જનકસ્યાગ્નિહોત્રવિષયં વિજ્ઞાનમુપલભ્ય પરિતુષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્મૈ જનકાય હ કિલ વરન્દદૌ ।
સ ચ જનકો હ કામપ્રશ્નમેવ વરં વવ્રે વૃતવાંસ્તં ચ વરં હાસ્મૈ દદૌ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તેન વરપ્રદાનસામર્થ્યેનાવ્યાચિખ્યાસુમપિદાવિતિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યં તૂષ્ણૈં સ્થિતમપિ સમ્રાડેવ જનકઃ પૂર્વં પપ્રચ્છ ।
તત્રૈવાનુક્તિર્બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્મણા વિરુદ્ધત્વાત્ ।
વિદ્યાયાશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
સ્વતન્ત્રા હિ બ્રહ્મવિદ્યા સહકારિસાધનાન્તરનિરપેક્ષા પુરુષાર્થસાધનેતિ ચ ॥4,3.1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.2
યાજ્ઞવલ્ક્ય કિંજ્યોતિર્ અયં પુરુષ ઇતિ ।
આદિત્યજ્યોતિઃ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
આદિત્યેનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.2 હે યાજ્ઞવલ્ક્યેત્યેવં સંબોધ્યાભિમુખીકરણાય કિઞ્જ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ કિમસ્ય પુરુષસ્ય જ્યોતિર્યેન જ્યોતિષા વ્યવહરતિ સો ઽયં કિઞ્જ્યોતિરયં પ્રાકૃતઃ કાર્યકરણસંઘાતરૂપઃ શિરઃપાણ્યાદિમાન્પુરુષઃ પૃચ્છ્યતે ।
કિમયં સ્વાવયવાસંઘાતબાહ્યેન જ્યોતિરન્તરેણ વ્યવહરત્યાહોસ્વિત્સ્વાવયવસંઘાતમધ્યપાતિના જ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યમયં પુરુષો નિર્વર્તયતીત્યેતદભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ ।
કિઞ્ચાતો યદિ વ્યતિરિક્તેન યદિ વાવ્યતિરિક્તેન-જ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યં નિર્વર્તયતિ ।
શૃણુ તત્ર કારણમ્ યદિ વ્યતિરિક્તેનૈવજ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યનિર્વર્તકત્વમસ્ય સ્વભાવો નિર્ધારિતો ભવતિ તતો ઽદૃષ્ટજ્યોતિષ્કાર્યવિષયે ઽપ્યનુમાસ્યામહે વ્યતિરિક્તજ્યોતિર્નિમિત્તમેવેદં કાર્યમિતિ ।
અથાવ્યતિરિક્તેનૈવ સ્વાત્મના જ્યોતિષા વ્યવહરતિ તતો ઽપ્રત્યક્ષે ઽપિ જ્યોતિષિ જ્યોતિષ્કાર્યદર્શને ઽબ્યતિરિક્તમેવ જ્યોતિરનુમેયમ્ ।
અથાનિયમ એવ વ્યતિરિક્તમવ્યતિરિક્તં વા જ્યોતિઃ પુરુષસ્ય વ્યવહારહેતુસ્તતો ઽનધ્યવસાય એવ જ્યોતિર્વિષય ઇત્યેવં મન્વાનઃ પૃચ્છતિ જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યં કિઞ્જ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ ।
નન્વેવમનુમાનકૌશલે જનકસ્ય કિં પ્રશ્નેન સ્વયમેવ કસ્માન્ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધવિશેષાણામત્યન્તસૌક્ષ્મ્યાદ્દુરવબોધ્યતાં મન્યતે બહૂનામપુ પણ્ડિતાનાં કિમુતૈકસ્ય ।
અત એવ હિ ધર્મસૂક્ષ્મનિર્ણયે પરિષદ્વ્યાપાર ઇષ્યતે ।
પુરુષવિશેષશ્ચાપેક્ષ્યતે ।
દશાવરા પરિષત્ત્રયો વૈકો વેતિ ।
તસ્માદ્યદ્યપ્યનુમાનકૌશલં રાજ્ઞસ્તથાપિ તુ યુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રષ્ટુમ્ ।
વિજ્ઞાનકૌશલતારતમ્યોપપત્તેઃ પુરુષાણામ્ ।
અથવા શ્રુતિઃ સ્વયમેવાઽખ્યાયિકાવ્યાજેનાનુમાનમાર્ગમુપન્યસ્યાસ્માન્બોધયતિ પુરુષમતિમનુસર્તી ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽપિ જનકાભિપ્રાયભિજ્ઞતયા વ્યતિરિક્તમાત્મજ્યોતિર્બોધયિષ્યઞ્જનકં વ્યતિરિક્તપ્રતિપાદકમેવ લિઙ્ગં પ્રતિપેદે યથા પ્રસિદ્ધમાદિત્યજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચ ।
કથમ્ ।
આદિત્યેનૈવ સ્વાવયવસઘાતવ્યતિરિક્તેન ચક્ષુષો ઽનુગ્રાહકેણ જ્યોતિષાયં પ્રાકૃતઃ પુરુષ આસ્ત ઉપવિશતિ પલ્યયતે પ્રયેતિ ક્ષેત્રમરણ્યં વા તત્ર ગત્વા કર્મ બાહ્યનેકજ્યોતિઃપ્રદર્શનં ચ લિઙ્ગસ્યાવ્યભિચારિત્વદર્શનાર્થમ્ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥4,3.2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.3
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિંજ્યોતિર્ એવાયં પુરુષ ઇતિ ।
ચન્દ્રમા એવાસ્ય જ્યોતિર્ ભવતીતિ ।
ચન્દ્રમસૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.3 તથાસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિઞ્જ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ચન્દ્રમા એવાસ્ય જ્યોતિઃ ॥4,3.3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.4
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્ય્ અસ્તમિતે કિંજ્યોતિર્ એવાયં પુરુષ ઇતિ ।
અગ્નિર્ એવાસ્ય જ્યોતિર્ ભવતીતિ ।
અગ્નિનૈવ જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.4 અસ્તમિતિ આદિત્યે ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે ઽગ્નિર્જ્યોતિઃ ॥4,3.4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.5
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્ય્ અસ્તમિતે શાન્તે ઽગ્નૌ કિંજ્યોતિર્ એવાયં પુરુષ ઇતિ ।
વાગ્ એવાસ્ય જ્યોતિર્ ભવતીતિ ।
વાચૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતિ ।
તસ્માદ્ વૈ સમ્રાડ્ અપિ યત્ર સ્વઃ પાણિર્ ન વિનિર્જ્ઞાયતે ઽથ યત્ર વાગ્ ઉચ્ચરત્ય્ ઉપૈવ તત્ર ન્યેતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.5 શાન્તે ઽગ્નૌ વાગ્જ્યોતિઃ વાગિતિ શબ્દઃ પરિગૃહ્યતે ।
શબ્દેન વિષયેણ શ્રોત્રમિન્દ્રિયં દીપ્યતે ।
શ્રોત્રેન્દ્રિયે સંપ્રદીપ્તે મનસિ વિવેક ઉપજાયતે ।
તેન મનસા બાહ્યાં ચેષ્ટાં પ્રતિપદ્યતે ।
"મનસા હ્યોવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતી"તિ બ્રાહ્મણમ્ ।
કથં પુર્વાગ્જ્યોતિરિતિ વાચોજ્યોતિષ્ટ્વમપ્રસિદ્ધમિત્યત આહ-તસ્માદ્વૈ સમ્રાડ્યસ્માદ્વાચા જ્યોતિષાનુગૃહીતો ઽયટં પુરુષો વ્યવહરતિ તસ્માત્પ્રસિદ્ધમેતદ્વાચો જ્યોતિષ્ટ્વમ્ ।
કથમપિ યત્ર યસ્મિન્કાલે પ્રાવૃષિ પ્રાયેણ મેધાન્ધકારે સર્વજ્યોતિઃપ્રત્યસ્તમયે સ્વો ઽપિ પ્રાણિર્હસ્તો ન વિસ્પષ્ટં નિર્જ્ઞાયતે ।
અથ તસ્મિન્કાલે સર્વચેષ્ટાનિરોધે પ્રાપ્તે બાહ્યજ્યોતિષો ઽભાવાદ્યત્ર વાગુચ્ચરતિ શ્વા વા ભષતિ ગર્દભો વા રૌત્યુપૈવ તત્ર ન્યેતિ તેન શબ્દેન જ્યોતિષા શ્રોત્રમનસોર્નૈરન્તયં ભવતિ તેન જ્યોતિષ્કાર્યત્વં વાક્પ્રતિપદ્યેત તેન વાચા જ્યોતિષોપન્યેત્યેવોપગચ્છત્યેવ તત્ર સન્નિહિતો ભવતીત્યર્થઃ ।
તત્ર ચ કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતિ ।
તત્ર વાગ્યોતિષો ગ્રહણં ગન્ધાદીનાનુપલક્ષણાર્થમ્ ।
ગન્ધાદિભિરપિ હિ ઘ્રાણાદિષ્વનુગૃહીતેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્યાદયો ભવન્તિ ।
તેન તૈરપ્યનુગ્રહો ભવતિ કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥4,3.5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.6
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય ચન્દ્રમસ્ય્ અસ્તમિતે શાન્તે ઽગ્નૌ શાન્તાયાં વાચિ કિંજ્યોતિર્ એવાયં પુરુષ ઇતિ ।
આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિર્ ભવતીતિ ।
આત્મનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.6 શાન્તાયા પુનર્વાચિ ગન્ધાદિષ્વપિ ચ શાન્તેષુ ।
બાહ્યેષ્વનુગ્રાહકેષુ સર્વપ્રવૃત્તિનિરોધઃ પ્રાપ્તો ઽસ્ય પુરુષસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જાગ્રદ્વિષયે બહિર્મુખાનુ કરણાનિ ચક્ષુરાદીન્યાદિત્યાદિજ્યોતિર્ભિરનુગૃહ્યામાણાનિ યદા તદા સ્ફુટતરઃ સંવ્યવહારો ઽસ્ય પુરુષસ્યદૃષ્ટા ।
તસ્માત્તે વયં મન્યામહે સર્વબાહ્યજ્યોતિઃપ્રત્યસ્તમયે ઽપિ સ્વપ્નસુષુપ્તકાલે જાગરિતે ચ તાદૃગવસ્થાયાં સ્વાવયવસંઘાતવ્યતિરિક્તેનૈવ જ્યોતિષા જ્યોતિષ્કાર્યસિદ્ધિરસ્યેતિ ।
દૃશ્યતે ચ સ્વપ્ને જ્યોતિષ્કાર્યસિદ્ધિર્બન્ધુસંગમનવિયોગદર્શનં દેશાન્ત્રગમનાદિ ચ ।
સુષુપ્તચ્ચોત્થાનં સુખમહમસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદવેદિષમિતિ ।
તસ્માદસ્તિ વ્યતિરિક્તં કિમપિ જ્યોતિઃ ।
કિં પુનસ્તચ્છાન્તાયાં વાચિ જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
ઉચ્યતે - આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
આત્મેતિ કાર્યકરણસ્વાવયવસંઘાતવ્યતિરિક્તં કાર્યકરણાવભાસકમાદિત્યાદિબાહ્યજ્યોતિર્વત્સ્વયમન્યેનાનવભાસ્યમાનમભિધીયતે જ્યોતિરન્તઃસ્થં ચ તત્પારિશેષ્યાત્ ।
કાર્યકરણવ્યતિરિક્તં તદિતિ તાવત્સિદ્ધમ્ ।
યચ્ચ કાર્યકરણવ્યતિરિક્તં કાર્યકરણસંઘાતાનુગ્રાહકં ચ જ્યોતિસ્તદ્બાહ્યૈશ્ચક્ષુરાદિકરણૈરુપલભ્યમાનં દૃષ્ટં ન તુ તથા તચ્ચક્ષુરાદિભિરુપલભ્યત આદિત્યાદિજ્યોતિઃષૂપરતેષુ ।
કાર્યં તુ જ્યોતિષો દૃશ્યોતે યસ્માત્તસ્માદાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપલ્યેતીતિ ।
તસ્માન્નૂનમન્તરઃસ્થં જ્યોતિરિત્યવગમ્યતે ।
કિઞ્ચાઽદિત્યાદિજ્યોતિર્વિલક્ષણં તદભૌતિકં ચ સ એવ હેતુર્યચ્ચક્ષુરાદ્યગ્રાહ્યમાદિત્યાદિવત્ ।
ન ।
સમાનજાતીયેનૈવા ।
આદિત્યાદિજ્યોતિષા કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ભૌતિકસ્ય ભૌતિકેનૈવોપકારઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
યથાદુષ્ટં ચેદમનુમેયમ્ ।
યદિ નામ કાર્યકરણાદર્થાન્તરં તદુપકારકમાદિત્યાદિવજ્જ્યોતિસ્થાપિ કાર્યકરણસંઘાતસમાનજાતીયમેવાનુમેયં કાર્યકરણસઘાતોપકારકત્વાદાદિત્યાદિજ્યોતિર્વત્ ।
યત્પુનરન્તઃસ્થત્વાદપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ વૈલક્ષણ્યમુચ્યતે તચ્ચક્ષુરાદિજ્યોતિર્ભિરનૈકાન્તિકમ્ ।
યતો ઽપ્રત્યક્ષાણ્યન્તઃસ્થાનિ ચ ચક્ષુરાદિજ્યોતીંષિ ભૌતિકાન્યેવ ।
તસ્માત્તવ મનોરથમાત્રં વિલક્ષણમાત્મજ્યોતિઃ સિદ્ધમિતિ ।
કાર્યકરણસંઘાતભાવભાવિત્વાચ્ચ સંઘાતધર્મત્વમનુમીયતે જ્યોતિષઃ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્ય ચાનુમાનસ્ય વ્યભિચારિત્વાદપ્રામાણ્યમ્ ।
સામાન્યતો દૃષ્ટબલેન હિ ભવાનાદિત્યાદિવદ્વ્યતિરિક્તં જ્યોતિઃ સાધયતિ કાર્યકરણેભ્યઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષમનુમાનેન બાધિતું શક્યતે ।
અયમેવ તુ કાર્યકરણસંઘાતઃ પ્રત્યક્ષં પશ્યતિ શૃણોતિ મનુતે વિજાનાતિ ચ ।
યદિ નામ જ્યોતિરન્તરમસ્યોપકારકં સ્યાદાદિત્યાદિવન્ન તદાઽત્મા સ્યજ્યોતિરન્તરમાદિત્યાદિવદેવ ।
ય એવ તુ પ્રત્યક્ષં દર્શનક્રિયાં કરોતિ સ એવાઽત્મા સ્યાત્કાર્યકરણસંઘાતો નાન્યઃ ।
પ્રત્યક્ષવિરોધે ઽનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યાત્ ।
નન્વયમેવ ચેદ્દર્શનાદિક્રાયકર્તાઽત્મા સંઘાતઃ કથમવિકલસ્યૈવાસ્ય દર્શનાદિક્રિયાકર્તૃત્વં કદાચિદ્ભવતિ કદાચિન્નેતિ ।
નૈષ દોષો દૃષ્ટત્વાત્ ।
નહિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ ।
નહિ ખદ્યોતે પ્રકાશાપ્રકાશત્વેન દૃશ્યમાને કારણાન્તરમનુમેયમ્ ।
અનુમેયત્વે ચ કેનચિત્સામાન્યાત્સર્વં સર્વત્રાનુમેયં સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
ન ચ પદાર્થસ્વભાવો નાસ્તિ ન હ્યગ્નેરુષ્ણસ્વાભાવ્યમન્યનિમિત્તમુદકસ્ય વા શૈત્યમ્ ।
પ્રાણિધર્માધર્માદ્યપેક્ષમિતિ ચેત્ ।
ધર્માધર્માદેર્નિમિત્તાન્તરાપેક્ષસ્વભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્ત્વિતિ ચેન્ન તદનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
ન ।
સ્વપ્નસ્મૃત્યોર્દૃષ્ટસ્યૈવ દર્શનાત્ ।
યદુક્તં સ્વભાવવાદિના દેહસ્યૈવ દર્શનાદિક્રિયા ન વ્યતિરિક્તસ્યેતિ ।
તન્ન ।
યદિ હિ દેહસ્યૈવ દર્શનાદિક્રિયા સ્વપ્ને દૃષ્ટસ્યૈવ દર્શનં ન સ્યાત્ ।
અન્ધઃ સ્વપ્નં પશ્યન્દૃષ્ટપૂર્વમેવ પશ્યતિ ન શાકદ્વીપાદિગતમદૃષ્ટરૂપમ્ ।
તતશ્ચેતત્સિદ્ધં ભવતિ યઃ સ્વપ્ને પશ્યતિ દૃષ્ટપૂર્વં વસ્તુ સ એવ પૂર્વં વિદ્યમાને ચક્ષુષ્યદ્રાક્ષીન્ન દેહ ઇતિ ।
દેહશ્ચેદ્દ્રષ્ટાસ યેનાદ્રાક્ષીત્તસ્મિન્નુદ્ધૃતે ચક્ષુષિ સ્વપ્ને તદેવ દૃષ્ટપૂર્વં ન પશ્યેત્ ।
અસ્તિ ચ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ પૂર્વં દૃષ્ટં મયા હિમવતઃ શૃઙ્ગમદ્યાહં સ્વપ્ને ઽદ્રાક્ષમિત્યુદ્ધૃતચક્ષુષામન્ધાનામપુ ।
તસ્માદનુદ્ધૃતે ઽપિ ચક્ષુષિઃ યઃ સ્વપ્નદૃક્સ એવ દ્રષ્ટા ન દેહ ઇત્યવગમ્યતે ।
તથા સ્મૃતૌ દૃષ્ટૃસ્મર્ત્રોરેકત્વે સતિ ય એવ દ્રષ્ટાસ એવ સ્મર્તા યદા ચૈવં તદા નિમીલિતાક્ષો ઽપિ સ્મન્દૃષ્ટપૂર્વં યદ્રૂપં તદ્દૃષ્ટવદેવ પશ્યતીતિ ।
તસ્માદ્યન્નિમીલિતં તન્ન દ્રષ્ટૃયન્નિમીલિતે ચક્ષુષિ સ્મરદ્રૂપં પશ્યતિ તદેવાનિમીલિતે ઽપિ ચક્ષુષિ દ્રષ્ટ્રાસીદિત્યવગમ્યતે ।
મૃતે ચ દેહે ઽવિકલસ્યૈવ ચ રૂપાદિદર્શનાભાવાત્ ।
દેવસ્યૈવ દ્રષ્ટ્રુત્વે મૃતે ઽપિ દર્શનાદિ ક્રિયા સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યપાયે દેહે દર્શનં ન ભવતિ .દ્ભાવે ચ ભવતિ તદ્દર્શનાદિક્રિયાકર્તૃ ન દેવ ઇત્યવગમ્યતે ।
ચક્ષુરાદીન્યેવ દર્શનાદિક્રિયાકર્તૄણીતિ ચેત્ ।
ન ।
યદહમદ્રાક્ષં તત્સ્પૃશામીતિ ભિન્નકર્તૃકત્વે પ્રતિસંઘાનાનુપપત્તેઃ ।
મનસ્તર્હીતિ ચેત્ ।
ન ।
મનસો ઽપિ વિષયત્વાદ્રૂપાદિવદ્દૃષ્ટૃત્વાદ્યનુપપત્તિ ।
તસ્માદન્તઃસ્થં વ્યતિરિક્તમાદિત્યાદિવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
યદુક્તં કાર્યકરણસંઘાતસમાનજાતીયમેવ જ્યોતિરન્તરમનુમેયમ્ ।
આદિત્યાદિભિસ્તત્સમાનજાતીયૈરેવોપક્રિયમાણત્વાદિતિ ।
તદસત્ ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવસ્યાનિયમદર્શનાત્ ।
કથં પાર્થિવૈરિન્ધનૈઃ પાર્થવત્વસમાનજાતીયૈસ્તૃણોલપાદિભિરગ્નેઃ પ્રજ્વલનોપકારઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
ન ચ તાવતા તત્સમાનજાતીયૈરેવાગ્નેઃ પ્રજ્વનોપકારઃ સર્વત્રાનુમેયઃ સ્યાત્ ।
યેનોદકેનાપિ પ્રજ્વલનોપકારો ભિન્નજાતીયોન વૈદ્યુતસ્યાગ્નેર્જાઠરસ્ય ચ ક્રિયમાણો દૃશ્યતે ।
તસ્માદુપકાર્યોપકારકભાવે સમાનજાતીયાસમાનજાતીયનિયમો નાસ્તિ ।
કદાચિત્સમાનજાતીયા મનુષ્યા મનુષ્યૈરેવોપક્રિયન્તે કદાચિત્સ્થાવરપશ્વાદિભિશ્ચ ભિન્નજાતીયૈઃ ।
તસ્માદહેતુઃ કાર્યકરણસંઘાતમાનજાતીયૈરેવાઽદિત્યાદિજ્યોતિર્ભિરુપક્રિયમાણત્વાદિત્ ઇ ।
યત્પુનરાત્થ ચક્ષુરાદિભિરાદિત્યાદિજ્યોતિર્વદદૃશ્યત્વાદિત્યયં હેતુર્જ્યોતિરન્તરસ્યાન્તઃસ્થત્વં વૈલક્ષણ્યં ચ ન સાધયતિ ચક્ષુરાદિભિરનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
તદસત્ ।
ચક્ષુરાદિકરણેભ્યો ઽન્યત્વે સતીતિ હેતોર્વિશેષણત્વોપપત્તેઃ ।
કાર્યકરણસંઘાતધર્મત્વં જ્યોતિષ ઇતિ યદુક્તં તન્ન ।
અનુમાનવિરોધાત્ ।
આદિત્યાદિજ્યોતિર્વત્કાર્યકરણસંઘાતાદર્થાન્તરં જ્યોતિરિતિ હ્યનુમાનમુક્તં તેન વિરુધ્યત ઇયં પ્રતિજ્ઞા કારયકરણસંઘાતધર્મત્વં જ્યોતિષ ઇતિ ।
તદ્ભાવભાવિત્વં ત્વસિદ્ધં મૃતે દેહે જ્યોતિષો ઽદર્શનાત્ ।
સામાન્યતો દૃષ્ટસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યે સતિ પાનભોજનાદિસર્વવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
પાનભોજનાદિષુ હિ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિમુપલબ્ધવસસ્તત્સામાન્યાત્પાનભોજનાદ્યુપાદાનં દૃશ્યમાનં લોકે ન પ્રાપ્નોતિ ।
દૃશ્યન્તે હ્યુપલબ્ધપાનભોજનાઃ સામાન્યતઃ પુનઃ પાનભોજનાન્તરૈઃ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિમનુમિન્વન્તસ્તાદર્થેયન પ્રવર્તમાનાઃ ।

યદુક્તમયમેવ તુ દેહો દર્શનાદિક્રિયાકર્તેતિ તત્પ્રથમમેવ પરિહૃતં સ્વપ્નસ્મૃત્યોર્દેહાદર્થાન્તરભૂતો દ્રષ્ટેતિ ।
અનેનૈવ જ્યોતિરન્તરસ્યાત્મત્વમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યત્પુનઃ ખદ્યોતાદેઃ કાદાચિત્કં પ્રકાશાપ્રકાશત્વં સદસત્ ।
પક્ષાદ્યવયવસંકોચવિકાસનિમિતિત્તત્વાત્પ્રકાશાપ્રકાશત્વસ્ય ।
યત્પુનરુક્તં ધર્માધર્મયોરવશ્યં ફલદાતૃત્વં સ્વભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ ।
તદભ્યુબગમે ભવતઃ સિદ્ધાન્તહાનાત્ ।
એતેનાનવસ્થાદોષઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માદસ્તિ વ્યતિરિક્તં ચાન્તઃસ્થં જ્યોતિરાત્મેતિ ॥4,3.6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.7
કતમ આત્મેતિ -- યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્ય્ અન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ ।
સ સમાનઃ સન્ન્ ઉભૌ લોકાવ્ અનુસંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ ।
સ હિ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમ્ અતિક્રામતિ અદ્દ્. મૃત્યો રૂપાણિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.7 યદ્યપિ વ્યતિરિક્તત્વાદિ સિદ્ધં તથાપિ સમાનજાતીયાનુગ્રાહકત્વદર્શનનિમિત્તભ્રાન્ત્યા કરણાનામેવાન્યતમો વ્યતિરિક્તો વેત્યવિવેકતઃ પૃચ્છતિ-કતમ ઇતિ ।
ન્યાયસૂક્ષ્મતાયા દુર્વિજ્ઞેયત્વાદુપપદ્યતે ભ્રાન્તિઃ ।
અથવા શરીરવ્યતિરિક્તે સિદ્ધે ઽપિ કરણાનુ સર્વાણિ વિજ્ઞાનવન્તીવ વિવેકત આત્મનો ઽનુપલબ્ધત્વાત્ ।
અતો ઽહં પૃચ્છામિ કતમ આત્મેતિ ।
કતમો ઽસૌ દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનઃસુ યસ્ત્વયોક્ત આત્મા ।
યેન જ્યોતિષાઽસ્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથવા યો ઽયમાત્મા ત્વયાભિપ્રેતો વિજ્ઞાનમયઃ ।
સર્વ ઇમે પ્રાણા વિજ્ઞાનમયા ઇવૈષુ પ્રાણેષુ કતમઃ ।
યથા સમુદિતેષુ બ્રાહ્મણેષુ સર્વ ઇમે તેજસ્વિનઃ કતમ એષુ ષડઙ્ગવિદિતિ ।
પૂર્વસ્મિન્વ્યાખ્યાને કતમ આત્મેત્યેતાવદેવ પ્રશ્નવાક્યં વિજ્ઞાનમયો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃકતમ ઇત્યેદતન્તમ્ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતસ્યશબ્દસ્ય સર્વમેવ પ્રશ્નવાક્યં વિજ્ઞાનમયો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ કતમ ઇત્યેદતન્તમ્ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતસ્ય શબ્દસ્ય નિર્ધારિતાર્થવિશેષવિષયત્વં કતમ આત્મેતીતિશબ્દસ્ય પ્રશ્નવાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થત્વં વ્યવહિતસંબન્ધમન્તરેણ યુક્તમિતિ કૃત્વા કતમ આત્મેત્યેવમન્તમેવ પ્રશ્નવાક્યં યો ઽયમિત્યાદિ પરં સર્વમેવ પ્રતિવચનમિતિ નિશ્ચીયતે ।
યો ઽયમિત્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વાન્નિર્દેશઃ ।
વિજ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનપ્રાયો બુદ્ધિવિજ્ઞાનોપાધિસંપ્રકાવિવેકાદ્વિજ્ઞાનમય ઇત્યુચ્યતે ।
બુદ્ધિવિજ્ઞાન સંપૃક્ત એવ હિ યસ્માદુપલભ્યતે રાહુરિવ ચન્દ્રાદિત્યસંપૃક્તઃ ।
બુદ્ધિર્હિ સર્વાર્થકરણં તમસીવ પ્રદીપઃ પુરોવસ્થિતઃ ।
"મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતી"તિ હ્યુક્તમ્ ।
બુદ્ધિવિજ્ઞાનાલોકવિશિષ્ટમેવ હિ સર્વં વિષયજાતમુપલભ્યતે પુરોવસ્થિતપ્રદીપાલોકવિશિષ્ટમિવ તમસિ ।
દ્વારમાત્રાણિ ત્વન્યાનિ કરણાનુ બુદ્ધેઃ ।
તસ્માત્તેનૈવ વિશેષ્યતે વિજ્ઞાનમય ઇતિ ।
યેષાં પરમાત્મવિજ્ઞપ્તિવિકાર ઇતિ વ્યાખ્યાનં તેષાં વિજ્ઞાનમયો મનોમય ઇત્યાદૌ વિજ્ઞાનમયશબ્દસ્યાન્યાર્થદર્શનાદશ્રૌતાર્થતાવસીયતે ।
સંદિગ્ધશ્ચ પદારથો ઽન્યત્ર નિશ્ચિતપ્રયોગદર્શનાન્નિર્ધારયિતું શક્યો વાશ્યશેષાત્ ।
નિશ્ચતન્યાયબલાદ્વા ।
સધીરિતિ ચોત્તરત્ર પાઠાત્ ।
હૃદ્યન્તરિતિ વચનાદ્યુક્તં વિજ્ઞાનપ્રાયત્વમેવ ।
પ્રાણેષ્વિતિ વ્યતિરેકપ્રદર્શાર્થા સપ્તમી યથા વૃક્ષેષુ પાષાણ ઇતિ સામીપ્યલક્ષણા ।
પ્રાણેષુ હિ વ્યાતિરેકાવ્યતિરેકતા સંદિહ્યત આત્મનઃ ।
પ્રાણેષુ પ્રાણેભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇત્યર્થઃ ।
યો હિ યેષુ ભવતિ સ તદ્વ્યતિરિક્તો ભવત્યેવ ।
યથા પાષાણેષુ વૃક્ષઃ ।
હૃદિ તત્રાતત્સ્યાત્પ્રાણેષુ પ્રાણજાતીયૈવ બુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહ-હૃદ્યન્તરિતિ ।
હૃદચ્છબ્દેન પુણ્ડરીકાકારો માંસપુણ્ડસ્તાત્થ્યાદ્બુદ્ધિર્હૃત્તસ્યા હૃદિ બુદ્ધૌ ।
અન્તરિતિ બુદ્ધિવૃત્તિવ્યતિરેકપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
જ્યોતિરવભાસાત્મકત્વાદાત્મોચ્યતે ।
તેન હ્યવભાસકેનાઽત્મના જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે ચેનાવાનિવ હ્યયં કાર્યકરણપિણ્ડો યથાઽદિત્યપ્રકાશસ્થો ઘટો યથા મરકતાદિર્મણિઃ ક્ષીરાદિદ્રવ્યે પ્રક્ષિપ્તઃ પરીક્ષણાયાત્મચ્છાયમેવ તત્ક્ષીરાદિર્દ્વ્યં કરોતિ તાદૃગેદાત્મજ્યેતિપબુદ્ધેરપિ હૃદયાત્સૂક્ષ્મત્વાદ્ધૃદ્યન્તઃસ્થમપિ હૃદયાદિકં કાર્યકરણસંઘાતં ચૈકીકૃત્યાઽત્મજ્યોતિશ્છાયં કરોતિ ।
પારમ્પર્યેણ સૂક્ષ્મસ્થીલતારતમ્યાત્સર્વાન્તરતમત્વા ।
બુદ્ધસ્તાવત્સ્વચ્છત્વાદાનન્તર્યાચ્ચાઽત્મચૈતન્યજ્યોતિઃ પ્રતિચ્છાયા ભવતિ ।
તેન હિ વિવેકિનામપુ તત્રાઽત્માભિમાનબુદ્ધિઃ પ્રથમા ।
તતો ઽપ્યાનન્તર્યાન્મનસિ ચૈતન્યાવભાસતા બુદ્ધિસંપર્કાત્ ।
તત ઇન્દ્રિયેષુ ।
મનઃ સંયોગાત્ ।
તતો ઽનન્તરં શરીરે ।
ઇન્દ્રિયસંપર્કાત્ ।
પારમ્પર્યેણ કૃત્સ્નં કાર્યકરણસંઘાતમાત્મા ચૈતન્યસ્વરૂપજ્યોતિષાવભાસયતિ ।
તેન હિ સર્વસ્ય લોકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતે તદ્વૃત્તિષુ ચાનિયતાઽત્માભિમાનબુદ્ધિર્યથાવિવેકં જાયતે ।
તથા ચ ભગવતોક્તં ગીતાસુ-"યથા પ્રકાશયત્યેકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારતિ" ॥
"યદાદિત્યગતં તેજઃ"ઇત્યાદિ ચ ।
"નિત્યો ઽનિત્યાનાં ચેનશ્ચેતનાનાં"ઇતિ ચ કાઠકે"તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ"ઇતિ ચ ।
"યેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસોદ્ધઃ"ઇતિ ચ મન્તર્વર્ણઃ ।
તેનાયં હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ ।
પુરુષ આકાશવત્સર્વગત્વાત્પૂર્ણ ઇતિ પુરુષઃ નિરતિશયં ચાસ્ય સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સર્વાવભાસકત્વાત્સ્વયમન્યાનવભાસ્યત્વાચ્ચ ।
સ એષ પુરુષઃ સ્વયમેવ જ્યોતિઃસ્વભાવો યં ત્વં પૃચ્છસિ કતમ આત્મેતિ ।
બાહ્યાનાં જ્યોતિષાં સર્વકરણાનુગ્રાહકાણાં પ્રત્યસ્તમયે ઽન્તઃકરણદ્વારેણ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષ આત્માનુગ્રાહકઃ કરણાનામિત્યુક્તમ્ ।
યદાપિ બાહ્યકરણાનુગ્રાહકાણામાદિત્યાદિજ્યોતિષાં ભાવસ્તદાપ્યાદિત્યાદિજ્યોતિષાં પરાર્થત્વાત્કાર્યકરણસંઘાતસ્યાચૈતન્યે સ્વાર્થાનુપપત્તેઃ સ્વાર્થજ્યોતિષ આત્મનો ઽનુગ્રહાભાવે ઽયં કાર્યકરણસંઘાતો ન વ્યવહારાય કલ્પતે ।
આત્મજ્યોતિરનુગ્રહેણૈવ હિ સર્વદા સર્વઃ સંવ્યવહારઃ ।
"યદેતદ્ધૃદયં મનશ્ચૈત્તસંજ્ઞાનમ્"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
સાભિમાનો હિ સર્વપ્રાણિસંવ્યવહાપઃ ।
અભિમાનહેતું ચ મરકતમણિદૃષ્ટાન્તેનાવોચામ ।
યદ્યપ્યેવમેતત્તત્થાપિ જાગ્રદ્વિષયે સર્વકરણાગોચરત્વાદાત્મજ્યોતિષો બુદ્ધ્યાદિબાહ્યાભ્યન્તરકાર્યકરણવ્વહારસન્નિપાતવ્યાકુલત્વાન્ન શક્યતે તજ્જ્યોતિરાત્માખ્યં મુઞ્જેષીકાવન્નિષ્કૃષ્ય દર્શયિતુમિત્યતઃ સ્વપ્ને દિદર્શયિષુઃ પ્રક્રમતે-સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિ ।
યઃ પુરુષઃ સ્વયમેવ જ્યોતિરાત્મા સ સમાનઃ સદૃશઃ સન્ ।
કેન ।
પ્રકૃતત્વાત્સન્નિહિતત્વાચ્ચ હૃદયેન ।
હૃદીતિ ચ હૃચ્છબ્દવાચ્યા બુદ્ધઃ પ્રકૃતા સન્નિહિતા ચ ।
તસ્માત્તયૈવા સામાન્યમ્ ।
કિં પુનઃ સામાન્યમશ્વમહિષવદ્વિવેકતો ઽનુપલબ્ધિઃ અવભાસ્યા બુદ્ધિરભાસકં તદાત્મજ્યોતિરાલોકવત્ ।
અવભાસ્યાવભાસકયોર્વિવેકતો ઽનુપલબ્ધિઃ પ્રસિદ્ધા ।
વિશુદ્ધત્વાદ્ધ્યાલોકો ઽવભાસ્યેન સદૃશો ભવતિ ।
યથા રક્તમવભાસયન્રક્તસદૃશો રક્તાકારો ભવતિ ।
યથા હરિતં નીલં લોહિતં ચાવભાસયન્ના4લોકસ્તત્સમાનો ભવતિ ।
તથા બુદ્ધિમવભાસયન્બુદ્ધદ્વારેણ કૃત્સમં ક્ષેત્રમવભાસયતીત્યુક્તં મરકતમણિનિદર્શનેન ।
તેન સર્વેણ સમાનો બુદ્ધિસામાન્યદ્વારેણ ।
સર્વમય ઇતિ ચાત એવ વક્ષ્યતિ ।
તેનાસૌ કુતશ્ચિત્પ્રવભજ્ય મુઞ્જેષીકાવત્સ્વેન જ્યોતીરૂપેણ દર્શયિતું ન શક્યત ઇતિ સર્વવ્યાપારં તત્રાધ્યારોપ્ય નામરૂપગતં જ્યોતિર્ધર્મં ચ નામરૂપયોર્નામરૂપે ચાઽત્મજ્યોતિષિ સર્વો લોકો મોમુગ્યતે ઽયમાત્મા નાયમામ્તૈવન્ધર્મા નૈવધર્મા કર્તાકર્તા શુદ્ધો ઽશુદ્ધો બદ્ધો મુક્તઃ સ્થિતો ગત આગતો ઽસ્તિ નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પૈઃ ।
અતઃ સમાનઃ મન્નુભૌ લોકૌ પ્રતિપન્નપ્રતિપત્તવ્યાવિહલોકપરલોકાવુપાત્તદેહેન્દ્રિયાદિ- સઙ્ઘાતત્યાગાન્યોપાદાનાસ્તાનપ્રબન્ધશતસન્નિપાતૈરનુક્રમેણ સઞ્ચરતિ ।
ધીસાદૃશ્યમેવોભયલોકસંચરણહેતુર્ન સ્વત ઇતિ ।

તત્ર નામરૂપોપાધિસાદૃશ્યં ભ્રાન્તિનિમિત્તં યત્તદેવ હેતુર્ન સ્વત ઇત્યેતદુચ્યતે ।
યસ્માત્સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુક્રમેણ સઞ્ચરતિ તદેતત્પ્રત્યક્ષમિત્યેતદ્દર્શયતિ-યતો ધ્યાયતીવ ધ્યાનવ્યાપારં કરોતીવ ચિન્તયતીવ ધ્યાનવ્યાપવતીં બુદ્ધિં સ તત્સ્થેન ચિત્સ્વભાવજ્યોતરૂપેણાવભાસયંસ્તત્સદૃશસ્તત્સમાનઃ સન્ધ્યાતીવાલોકવદેવ ।
અતો ભવતિ ચિન્તયતીતિ ભ્રાન્તિર્લોકસ્ય ।
ન તુ પરમાર્થતો ધ્યાયતિ ।
તથા લેલાયતીવાત્યર્થં ચલતીવ ।
તેષ્વેવ કરમેષુ બુદ્ધ્યાદિષુ વાયુષુ ચ ચલત્સુ તદવભાસકત્વાત્તત્સદૃશં તદિતિ લેલાયતીવ ।
ન તુ પરમાર્થતશ્ચલનધર્મકં તદાત્મજ્યોતિઃ ।
કથં પુનરેતદવગમ્યતે તત્સમાનત્વભ્રાન્તિરેવોભયલોકસંચરણાદિર્હેતુત્વં સ્વત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાય હેતરુપદિશ્યતે- સ આત્મા હિ યસ્માત્સ્વપ્નો ભૂત્વા ।
સ યયા ધિયા સમાનઃ સા ધીર્યદ્યદ્ભવતિ તત્તદસાવપુ ભવતીવ તસ્માદ્યદાસૌ સ્વપ્નો ભવતિ સ્વાપવૃત્તિં પ્રતિપદ્યતે ધીસ્તદા સો ઽપિ સ્વપ્નવૃત્તિં પ્રતિપદ્યતે ।
દા ધીર્જજાગરિષતિ તદાસાવપ્યત આહ-સ્વપ્નો ભૂત્વા સ્વપ્નવૃત્તિમવભાસયન્ધિયઃ સ્વાપવૃત્યાકારો ભૂત્વેમ લોકં જાગરિતવ્યવહારલક્ષણં કાર્યકરણસઙ્ઘાતાત્મકં લૌકિકશાસ્ત્રીયવ્યવહારાસ્પદમતિક્રામત્યતીત્ય ક્રામતિ વિવિક્તેન સ્વેનાઽત્મજ્યોતિષા સ્વપ્નાત્મિકા ધીવૃત્તમવભાયન્નવતિષ્ઠતે યસ્માત્તસ્માત્સ્વયઞ્જ્યોતઃસ્વભાવ એવાસૌ વિશુદ્ધઃ સ કર્તૃક્રિયાકારકફલશૂન્યઃ ।
પરમાર્થતો ધીસાદૃશ્યમેવ તૂભયલોકસંચારાદિસંવ્યવહારભ્રાન્તિહેતુઃ ।
મૃત્યોરૂપા ણિ મૃત્યુઃ કર્માવિદ્યાદિર્ન તસ્યાન્યદ્રૂપં સ્વતઃ કાર્યકરણાન્યેવાસ્ય રૂપાણિ ।
અતસ્તાનુ મૃત્યો રૂપાણ્યતિક્રામતિ ક્રિયાફલાશ્રયાણિ ।
નનુ નાસ્ત્યેવ ધિયા સમાનમન્યદ્ધિયો ઽવભાસકમાત્મજ્યોતિઃ પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન પલમ્ભાત્ ।
યથાન્યા તત્કાલ એવ દ્વિતીયા ધીઃ ।
યત્ત્વાવભાસ્યાવભાસકયોરન્યત્વે ઽપિ વિવેકાનુપલમ્ભાત્સાદૃશ્યમિતિ (તિઃ) ઘટાદ્યાલોકયોઃ ।
તત્ર ભવત્વન્યત્વેનાઽલોકસ્યોપમ્ભાદ્ઘટાદેઃ સંશ્લિષ્ટયોઃ સાદૃશ્યં ભિન્નયોરેવ ન ચ તથેહ ઘટાદેરિવ ધિયોષઽવભાસકં જ્યોતિરિન્તરં પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન વોપલભામહે ।
ધીરેવ હિ ચિત્સ્વરૂપાવભાસકત્વેનસ્વાકારા વિષયાકારા ચ ।
તસ્માન્નાનુમાનતો નાપિ પ્રત્યક્ષતો ધિયો ઽવભાસકં જ્યોતિઃ શક્યતે પ્રતિપાદયિતું વ્યતિરિક્તમ્ ।
યદપિ દૃષ્ટાન્તરૂપમભિહિતમવભાસ્યાવશાસકયોર્ભિન્નયોરેવ ઘટાદ્યાલોકયોઃ સંયુક્તાયોઃ સાદૃશ્યમિતિ ।
તત્રાભ્યુપગમમાત્રમસ્માભિરુક્તં ન તત્ર ઘટાદ્યવભાસ્યાવભાસકૌ ભિન્નૌ ।
પરમાર્થસ્તુ ઘટાદિરેવાવભાસાત્મકઃ સાલોકઃ ।
અન્યો ઽન્યો હિ ઘટાદિરુત્પદ્યતે ।
વિજ્ઞાનમાત્રમેવ સાલોકઘટાદિવિષયાકારમવભાસતે ।
યદેવં તદા ન બાહ્યો દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તિ વિજ્ઞાનલક્ષણમાત્રત્વાત્સર્વસ્ય ।
એં તસ્યવ વિજ્ઞાનસ્ ગ્રાહ્યાગ્રાહકાકારતામલં પકરિકલ્પ્ય તસ્યૈવ પુનર્વિશુદ્ધં પરિકલ્પયન્તિ ।
તદ્ગ્રાહકવિનિર્મુક્તં વિજ્ઞાનં સ્વચ્છીભૂતં ક્ષણિકં વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ કેચિત્ ।
તસ્યાપુ શાન્તિં કેચિદિચ્છન્તિ ।
તદપિ વિજ્ઞાનં સંવૃતં ગ્રાહ્યગ્રાહકાંશવિનિરુમુક્તં શૂન્યમેવ ઘટાદિબાહ્યવસ્તુવદિત્યપરે માધ્યમિકા આચક્ષતે ।
સર્વા એતાઃ કલ્પના બુદ્ધવિજ્ઞાનાવભાસકસ્ય વ્યતિરિક્તસ્યાઽત્મજ્યોતિષો ઽપહ્નવાદસ્ય શ્રેયોમાર્ગસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતા વૈદિકસ્ય ।
તત્ર યેષાં બાહ્યોર્ઽથો ઽસ્તિ તાન્પ્રત્યુચ્યતે તાવત્ ।
ન સ્વાત્માવભાસકત્વં ઘટાદેઃ ।
તમસ્યવસ્થિતો ઘટાદિસ્તાવન્ન કદાચિદપુ સ્વાત્મનાવભાસ્યતે ।
પ્રદીપાદ્યાલોકસંયોગેન તુ નિયમેનૈવાવભાસ્યમાનો દૃષ્ટઃ સાલોકો ઘટ ઇતિ ।
સંશ્લિષ્ટયોરપુ ઘટાલોકયોરન્યત્વમેવ પુનઃ પુનઃ સંશ્લેષે વિશ્લેષે ચ વિશેષદર્શનાદ્રજ્જુઘટયોરિવ ।
અન્યત્વે ચ વ્યતિરિક્તાવભાસકત્વં ન સ્વાત્મનૈવ સ્વમાત્માનમવભાસયતિ ।
નનુ પ્રદીપઃ સ્વાત્માનમેવાવભાસયન્તદૃષ્ટ ઇતિ ।
ન હિ ઘટાદિવત્પ્રદીપદર્શનાય પ્કાશાન્તરમુપાદદતે લૌકિકાઃ ।
તસ્માત્પ્રદીપઃ સ્વાત્માનં પ્રકાશયતિ ।
ન ।
અવભાસ્યત્વાવિશેષાત્ ।
યદ્યપિ પ્રદીપો ઽન્યસ્યાવભાસકઃ સ્વયમવભાસાત્કત્વાત્તથાપુ વ્યતિરિક્તચૈતન્યાવભાસ્યત્વં ન વ્યભિચરતિ ઘટાદિવદેવ ।
યદા ચૈવં તદા વ્યતિરિક્તાવભાસ્યત્વં તાવદવશ્યંભાવિ ।
નનુ યથા ઘટશ્ચૈતન્યાવભાસ્યત્વે ઽપિ સન્નાત્માનં ઘટં ચાવભાસયતિ ।
ન ।
સ્વતઃ પરતો વા વિશેષાભાવાત્ ।
યથા ચૈતન્યાવભાસ્યત્વં ઘટસ્ય તથા પ્રદીપસ્યાપિ ચૈતન્યાવભાસ્યત્વમવિશિષ્ટમ્ ।
યત્તૂચ્યતે પ્રદીપ આત્માનં ઘટં ચાવભાસયતીતિ તદસત્ ।
કસ્માત્ ।
યદાઽત્માનં નાવભાસયતિ તદા કીદૃશઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તદા પ્રદીપસ્ય સ્વતો વા પરતો વા વિશેષઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
સ હ્યવભાસ્યો ભવતિ યસ્યાવભાસકસંનિધાવસંનિધૌ ચ વિશેષ આત્માનં પ્રદીપઃ પ્રકાશયતીતિ મૃષૈવાચ્યોત્ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં તુ ઘટાદિભિરવિશિષ્ટં પ્રદીપસ્ય ।
તસ્માદ્વિજ્ઞનસ્યાઽત્મગ્રાહકત્વે ન પ્રદીપો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં ચ વિજ્ઞાનસ્ય બાહ્યવિષયૈરવિશિષ્ટમ્ ।
ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વે ચ વિજ્ઞાનસ્ય કિં ગ્રાહ્યવિજ્ઞાનગ્રાહ્યતૈવ કિંવા ગ્રાહકવિજ્ઞાનગ્રાહ્યતેતિ તત્રસંદિહ્યમાને વસ્તુનિ યો ઽન્યત્ર દૃષ્ટો ન્યાયઃ સ કલ્પયિતું યુક્તો ન તુ દૃષ્ટવિપરીતઃ ।
તથા ચ સતિ યથા વ્યિતિરિક્તેનૈવ ગ્રાહકેણ બાહ્યાનાં પ્રદીપાનાં ગ્રાહ્યત્વં દૃષ્ટં તથા વિજ્ઞાનસ્યાપિ ચૈતન્યગ્રાહ્યત્વાત્પ્કાશકત્વે સત્યાપિ પ્રદીપવદ્વ્યતિરિક્તચૈતન્યગ્રાહ્યત્વં યુક્તં કલ્પયિતું ન ત્વનન્યગ્રાહ્યત્વમ્ ।
યશ્વાન્યો વિજ્ઞાનસ્ય ગ્રહીતા સ આત્મા જ્યોતિરન્તરં વિજ્ઞાનાત્ ।
તદાનવસ્થેતિ ચેત્ ।
નઃ ગ્રાહ્યત્વમાત્ર હિ તદ્ગ્રાહકસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વે લિઙ્ગમુક્તં ન્યાયતઃ ।
ન ત્વેકાન્તતો ગ્રાહકત્વે તદ્ગ્રાહકાન્તરાસ્તિત્વે વા કદાચિદપિ લિઙ્ગં સંભવતિ ।
તસ્માન્ન તદનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય વ્યક્તિરિક્તગ્રાહ્યત્વે કરણાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થેતિ ચેત્ ।
ન ।
નિયમાભાવાત્ ।
ન હિ સર્વત્રાયં નિયમો ભવતિ ।
યત્ર વસ્ત્વન્તરેણ ગૃહ્યતે વસ્ત્વન્તરં તત્રગ્રાહ્યગ્રાહકવ્યતિરિક્તં કરણાન્તરં સ્યાદિતિ નૈકાન્તેન નિયન્તું શક્યતે ।
વૈચિત્ર્યદર્શનાત્ ।
કથમ્ ।
ઘટસ્તાવત્સ્વાત્મવ્યતિરિક્તેનાઽત્મના ગૃહ્યતે તત્પ પ્રદીપાદિરાલોકો ગ્રાહ્યગ્રાહકવ્યતિરિક્તં કરણમ્ ।
ન હિ પ્રદીપાદ્યાલોકો ઘટાંશશ્ચક્ષુરંશો વા ।
ઘટવચ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વે ઽપિ પ્રદીપસ્ય ચક્ષુઃ પ્રદીપવ્યતિરેકેણ ન બાહ્યમાલોકસ્થાનીયં કિઞ્ચિત્કરણાન્તરમપેક્ષતે ।
તસ્માન્નૈવ નિયન્તું શક્યતે યત્ર યત્ર વ્યતિરિક્તગ્રાહકગ્રાહ્યત્વં તત્ર તત્ર કરણાન્તરં સ્યાદેવેતિ ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનસ્ય વ્યક્તિરિક્તગ્રાહકગ્રાહ્યત્વે ન કરણદ્વારાનવસ્થા નાપિ ગ્રાહકત્વદ્વારા કદાચિદપ્યુપપાદયિતું શક્યતે ।
તસ્માત્સિદ્ધં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમાત્મજ્યોતિરન્તરમિતિ ।
નનુ નાસ્ત્યેવ બાહ્યોર્ઽથો ઘટાદિઃ પ્રદીપો વા વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તઃ ।
યદ્ધિ યદ્વ્યતિરેકેણ નોપલમ્યતે તત્તાવન્માત્રં વસ્તુ દૃષ્ટમ્ ।

યથાસ્વપ્નવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં ઘટપટાદિવસ્તુ સ્વપ્નવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાનુપલમ્ભાત્સ્વપ્નઘટપ્રદીપાદેઃ સ્વપ્નવિજ્ઞાનમાત્રતાવગમ્યતે, તથા જાગરિતે ઽપિ ઘટપ્રદીપાદેર્જાગરિતે ઽપિ ઘટપ્રદીપાદેર્જાગ્રદ્વિજ્ઞાનમાત્રમેવ તુ સર્વમ્ ।
તત્ર યદુક્તં વિજ્ઞાનસ્ય વ્યતિરિક્તાવભાસ્યત્વાદ્વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમસ્તિ જ્યોતિરન્તરં ગટાદેરિવેતિ તન્મિથ્યા ।
સર્વસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
ન ।
યાવત્તાવદભ્યુપગમાત્ ।
ન તુ બાહ્યોર્ઽથો ભવતૈકાન્તેનૈવ નાભ્યુપગમ્યતે ।
નનુ મયા નાભ્યુપગમ્યત એવ ।
ન ।
વિજ્ઞાનં ઘટઃ પ્રદીપ ઇતિ ચ શબ્દાર્થપૃથક્ત્વાદ્યાવત્તાવજદપિ બાહ્યમર્થાન્તરમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
વિજ્ઞાનાદર્થાન્તરં વસ્તુ ન ચેદભ્યુપગમ્યતે વિજ્ઞાનં ઘટઃ પટ ઇત્યેવમાદીનાં ભબ્દાનામેકાર્થત્વે પર્યાયશબ્દત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
તથા સાધનાનાં ફલસ્ય ચૈકત્વે સાધ્યસાધનભેદોપદ્શશાસ્ત્રાનર્થપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્કર્તુરજ્ઞાનપ્રસઙ્ગો વા ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ વાદિપ્રતિવાદવાદદોષભ્યુપગમાત્ ।
ન હ્યાત્મવિજ્ઞાનમાત્રમેવ વાદિપ્રતિવાદિવાદસ્તદ્દોષો વાભ્યુગમ્યતે નિરાકર્તવ્યત્વાત્પ્રતિવાદ્યાદીનામ્ ।
ન હ્યાત્મીયં વિજ્ઞાન નિરાકર્તવ્યમભ્યુપગમ્યતે સ્વયં વાઽત્મા કસ્યચિત્ ।
તથા ચ સતિ સર્વસંવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ પ્રવાદ્યાદયઃ સ્વાત્મનૈવ ગૃહ્યન્ત ઇત્યભ્યુપગમઃ ।
વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યા હિ તે ઽભ્યુપગમ્યન્તે ।
તસ્માત્તદ્વત્સર્વમેવ વ્યતિરિક્તગ્રાહ્યં વસ્તુ જાગ્રદ્વિષયત્વાજ્જાગ્રદ્વસ્તુપ્રતિપાદ્યાદિવદિતિ સલાભૌ દૃષ્ટાન્તઃ ।
સંતત્યન્તરવદ્વિજ્ઞાનાન્તરવચ્ચેતિ ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનવાદિનાપિ ન શક્યં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તં જ્યોતિરન્તરં નિરાકર્તુમ્ ।
સ્વપ્ને વિજ્ઞાનવ્યતિરેકાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અભાવાદપિ ભાવસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વોપપત્તેઃ ।
ભવતૈવ વિષયો ઘટાદિર્યદ્યભાવો યદિ વા ભાવઃ સ્યાદુભયથાપિ ઘટાદિવિજ્ઞાનસ્ય ભાવભૂતત્વમભ્યુપગતમેવ ।
ન તુ તન્નિવર્તયિતું શક્યતે તન્નિવર્તકન્યાયાભાવાત ।
એતેન સર્વસ્ય શૂન્યતાપ્રત્યુક્તા ।
પ્રત્યગાત્માગ્રાહ્યતા ચાઽત્મનો ઽહમિતિ મીમાંસકપક્ષઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
યત્તૂક્તં સાલોકો ઽન્યશ્ચાન્યશ્ચ ઘટો જાયત ઇતિ તદસત્ ।
ક્ષણાન્તરે ઽપિ સ એવાયં ઘટ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સાદૃશ્યાત્પ્રત્યયભિજ્ઞાનં કૃત્તોત્થિતકેશનખાદિષ્વેવેતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્રાપિ ક્ષણિકત્વસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
જાત્યેકત્વાચ્ચ ।
કૃત્તેષુ પુનરુત્થિતેષુ ।
ચ કેશનખાદિષુ કેશનખત્વાજાતેરેકેશનખત્વપ્રત્યયસ્તન્નિમિત્તો ઽભ્રાન્ત એ ।
ન હિ દૃશ્યમાનલૂનોત્થિતકેશનખાદિષુ વ્યક્તિનિમિત્તઃ સ એવેતિ પ્રત્યયો ભવતિ ।
કસ્યચિદ્દીર્ખકાલવ્યવહિતદૃષ્ટેષુ સ એવેતિ પ્રત્યયઃ ।
તસ્માન્ન સમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
પ્રત્યક્ષેણ હિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને વસ્તુનિ તદેવેતિ ન ચાન્યત્વમનુમાતું યુક્તં પ્રત્યક્ષવિરોધે લિઙ્ગસ્યાઽભાસત્વોપપત્તેઃ ।
સાદૃશ્યપ્રત્યયાનુપપત્તેશ્ચ ।
જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ ।
એકસ્ય હિ વસ્તુદર્શિનો વસ્ત્વન્તરદર્શને સાદૃશ્યપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન તુ વસ્તુદર્શ્યેકો વસ્ત્વન્તરદર્શનાય ક્ષણાન્તરમવતિષ્ઠતે ।
વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્સકૃદ્વસ્તુદર્શનેનૈવ ક્ષયોપપત્તેઃ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ હિ સાદૃશ્યપ્રત્યયો ભવતિ ।
તેનેતિ દૃષ્ટસ્મરણમ્ ઇમિતિ વર્તમાનપ્રત્યયઃ ।
તેનેતિ દૃષ્ટં સ્મૃત્વા યાવદિદિમિતિ વર્તમાનક્ષણકાલમવતિષ્ઠેત તતઃ ક્ષણિકવાદહાનિઃ ।
અથ તેનેત્યવોપક્ષીણઃ સ્માર્તઃ પ્રત્યય ઇદમિતિ ચાન્ય એવ વાર્તમાનિકઃ પ્રત્યયઃ ક્ષીયતે તતઃ સાદૃશ્યપ્રત્યતાનુપપત્તિસ્તેનેદં સદૃશમિતિ ।
અનેકદર્શિન એકસ્યાભાવાત્ ।
વ્યપદેશાનુપપત્તિશ્ચ દ્રષ્ટવ્યદર્શનેનૈવોપક્ષયાદ્વિજ્ઞાનસ્યેદં પશ્યામ્યદો ઽદ્રાક્ષમિતિવ્યપદેશાનુપપચ્ચર્દૃષ્ટવતો વ્યપદેશક્ષણાનવસ્થાનાત્ ।
અથાવતિષ્ટેત ક્ષણિકવાદહાનિઃ ।
અથાદૃષ્ટવતો વ્યપદેષઃ સાદૃશ્યપ્રત્યયશ્ચ તદાનૂં જાત્યન્ધસ્યેવ રૂપવિશેષવ્યપદેશસ્તત્સાદૃશ્યપ્રત્યયશ્ચ સર્વમન્ધપરમ્પરેતિ પ્રસજ્યેત સર્વજ્ઞશાસ્ત્રપ્રણયનાદિ ।
ન ચૈતદિષ્યતે ।
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશદોષૌ તુ પ્રસિદ્ધતરૌ ક્ષણવાદે ।
દૃષ્ટવ્યપદેશહેતુઃ પૂર્વેત્તરસહિત એક એવ હિ શૃઙ્ગલાવત્પ્રત્યયો જાયત ઇતિ ચેત્ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ ચ ।
ન ।
વર્માનાતીતયોર્ભિન્નકાલત્વાત્ ।
તત્ર વર્તમાનપ્રત્યય એકઃ શૃઙ્ગલાવયવસ્થાનીયો ઽતીતશ્ચાપરસ્તૌ પ્રત્યયૌ ભિન્નકાલૌ તદુભયપ્રત્યયવિષયસ્પૃક્ચેચ્છૃઙ્ખલાપ્રત્યયસ્તતઃ ક્ષણદ્વયાવ્યાપિત્વાદેકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પુનઃ ક્ષણવાદહાનિઃ ।
મમતવતાદિવિશેષાનુપપત્તેશ્ચ સર્વસંવ્યવહારલોપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વસ્ય ચ સ્વસંવેદ્યવિજ્ઞાનમાત્રત્વે વિજ્ઞાનસ્ય ચ સ્વચ્છાવબોધાભાસમાત્રસ્વાભાવ્યાભ્યુપગમાત્તદ્દર્શિનશ્ચાન્યસ્યાભાવે ઽનિત્યદુઃખ- શૂન્યાનાત્મત્વાદ્યનેકકલ્પનાનુપત્તિઃ ।
ન ચ દાડિમાદેરિવ વિરુદ્ધાનેકાંશવત્વં વિજ્ઞાનસ્ય ।
સ્વચ્છાવભાસસ્વાભાવ્યાદ્દ્વિજ્ઞાનસ્ય ।
અનિત્યદુઃખાદીનાં વિજ્ઞાનાંશત્વે ચ સત્યનુભીયમાનત્વાદ્વ્યતિરિક્તવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અથાનિત્યદુઃખાદ્યાત્મૈકત્વમેવ વિજ્ઞાનસ્ય તદા તદ્વિયોગાદ્વિશુદ્ધિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
સંયોગિમલવિગાદ્ધિ વિશુદ્ધર્ભવતિ ।
યથાઽદર્શપ્રભૃતીનામ્ ।
ન તુસ્વાભાવિકેન રક્તત્વાદીનાં દ્રવ્યાન્તરયોગેન વિયોજનં દૃશ્યતે તત્રાપિ સંયોગપૂર્વત્વમનુમીયતે ।
બીજભાવનયા પુષ્પફલાદીનાં ગુણાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધિકલ્પનાનુપપત્તિઃ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધિકલ્નાનુપત્તિઃ ।
વિષયવિષય્યાભાસત્વં ચ યન્મલં પરિકલ્પ્યતે વિજ્ઞાનસ્ય તદપ્યન્યસંસર્ગાભાવાદાનુપપન્નમ્ ।
ન હ્યવિદ્યમાનેન વિદ્યમાનસ્ય સંસર્ગઃ સ્યાત્ ।
અસતિ ચાન્યસંસર્ગેયો ધર્મો યસ્ય દૃષ્ટઃ સ તત્સ્વભાત્વાન્ન તેન વિયોગમર્હતિ ।
યથાગ્નેરૌષ્ણ્યં સવિતુર્વા પ્રભા ।
તસ્માદનિત્યસંસર્ગેણ મલિનત્વં તદ્વિશુદ્ધિશ્ચ વિજ્ઞાનસ્યેતીયં કલ્પનાન્ધપરમ્પરૈવ પ્રમાણશૂન્યેત્યવગમ્યતે ।
યદપિ તસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય નિર્વાણં પુરુષાર્થં કલ્પયન્તિ તત્રાપિ ફલાશ્રયાનુપપત્તિઃ ।
કણ્ટકવિદ્ધસ્ય હિ કણ્ટકવેધજનિતદુઃખનિવૃત્તિઃ ફલં ન તુ કણ્ટકવિદ્ધમરણે તદ્દુઃખનિવૃત્તફલસ્યાઽશ્રય ઉપપદ્યતે ।
તદ્વત્સર્વનિર્વાણે ઽસતિ ચ ફલાશ્રયે પુરુષાર્થકલ્પના વ્યર્થૈવ ।
યસ્ય હિ પુરુષશબ્દવાચ્યસ્ય સત્વસ્યાત્મનો વિજ્ઞાનસ્ય ચાર્થઃ પરિકલ્પ્યતે તસ્ય પુનઃ પુરુષસ્ય નિર્વાણે કસ્યાર્થઃ પુરુષાર્થ ઇતિ સ્યાત્ ।
યસ્ય પુનરસ્ત્યનેકાર્થદશીં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્ત આત્મા તસ્ય દૃષ્ટસ્મરણદુખસંયોગવિયોગાદિ સર્વમેવોપપન્નમન્યસંયોગનિમિત્તં કાલુષ્યં તદ્વિયોગનિમિત્તા ચ વિશુદ્ધિરિતિ ।
શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાઽદરઃ ક્રિયતે ॥4,3.7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.8
સ વા અયં પુરુષો જાયમાનઃ શરીરમ્ અભિસમ્પદ્યમાનઃ પાપ્મભિઃ સંસૃજ્યતે ।
સ ઉત્ક્રામન્ મ્રિયમાણઃ પાપ્મનો વિજહાતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.8 યથૈવેહૈકસ્મિન્દેહે સ્વપ્નો ભૂત્વા મૃત્યો રૂપાણિ કાર્યકરણાન્યતિક્રમ્ય સ્વપ્ને સ્વ આત્મજ્યેતિષ્યાસ્ત એવં સ વૈ પ્રકૃતઃ પુરુષો ઽજાયમાનઃ ।
કથં જાયમાન ઇત્યુચ્યતે-શરીરં દેહેન્દ્રિયસંઘાતમભિસંપદ્યમાનઃ શરીર આત્મભાવમાપદ્યમાન ઇત્યર્થઃ ।
પાપ્મભિઃ પાપ્મસમવાયિભિર્ધર્માધર્માશ્રયૈઃ કાર્યકરણૈરિત્યર્થઃ, સંસૃજ્યતે સંયુજ્યતે ।
સ એવોત્ક્રામઞ્છરીરાન્તરમૂર્ધંવ ક્રામન્ગચ્છન્મ્રિયમાણ ઇત્યેતસ્ય વ્યાખ્યાનમુત્ક્રામન્નિતિ ।
તાનેવ સંશ્લિષ્યાન્પાપ્મરૂપકાર્યકરણોપાદાનપરિત્યાગાભ્યામનવરચં સંચરતિ ધિયા સમાનઃ સન્, તથા સો ઽયં પુરુષ ઉભાવિહલોકપરોકૌ જન્મમરણાભ્યાં કાર્યકરણોપાદાનપરિત્યાગાવનવરતં પ્રતિપદ્યમાન આ સંસારમોક્ષાત્સંચરતિ ।
તસ્માત્સિદ્ધમસ્યાઽત્મયજ્યોતિષો ઽન્યત્વં કાર્યકરણરૂપેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃ સંયોગવિયોગાભ્યામ્ ।
ન હિ તદ્ધર્મત્વે સતિ તૈરેવ સંયોગો વિયોગો વા યુક્તઃ ॥4,3.8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.9
તસ્ય વા એતસ્ય પુરુષસ્ય દ્વે એવ સ્થાને ભવતઃ ।
ઇદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
સન્ધ્યં તૃતીયં સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તસ્મિન્સન્ધ્યે સ્થાને તિષ્ઠન્ ઉભે સ્થાને પશ્યતીદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
અથ યથાક્રમો ઽયં પરલોકસ્થાને ભવતિ ।
તમ્ આક્રમમ્ આક્રમ્યોભયાન્ પાપ્મન આનન્દાંશ્ ચ પશ્યતિ ।
સ યત્ર પ્રસ્વપિત્ય્ અસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામ્ અપાદાય સ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માય સ્વેન ભાસા સ્વેન જ્યોતિષા પ્રસ્વપિતિ ।
અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.9 નનુ ન સ્યો ઽસ્યોભૌ લોકૌ યૌ જન્મમરણાભ્યામનુક્રમેણ સંચરતિ સ્વપ્નજાગરિતે ઇવ ।
સ્વપ્નજાગરિતે તુ પ્રત્યક્ષમવગમ્યેતે ન ત્વિહલોકપરલોકૌ કેનચિત્પ્રમણેન ।
તસ્માદેતે એવ સ્વપ્નજાગગરિતે ઇહલોકપરલોકાવિતિ ।
ઉચ્યતે-તસ્યૈતસ્ય પુરુષસ્ય વૈ દ્વે એ સ્થાને ભવતો ન તૃતચીયં ચતુર્થં વા ।
કે તે ।
ઇદં ચ .ત્પ્રતિપન્નં વર્તમાનં જન્મ શરીરેન્જદ્રિયવિષયવેદનાવિશિષ્ટં સ્થાનં પ્રત્યક્ષતો ઽનુભૂયમાનમ્ ।
પરલોક એવ સ્થાનં પરલોકસ્થાનમ્ ।
તચ્ચ શરીરાદિવિવિયોગોત્તરકાલાનુભાવ્યમ્ ।
નનુ સ્વપ્નો ઽપિ પરલોકસ્થા ચ સતિ દ્વે એવેત્યવધારણમયુક્તમ્ ।
ન ।
કથં તર્હિ ।
સંધ્યં તત્ ।
ઇહલોકપરલોકયોર્યઃ સંધિસ્તસ્મિન્ભવં સંધ્યં યત્તૃતીયં તત્સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તેન સ્થાનદ્વિત્વાવધારણમ્ ।
ન હિ ગ્રામયોઃ સંધસ્તાવેવ ગ્રામાવપેક્ષ્ય તૃતીયત્વપરિગણનમર્હતિ ।
કથં પુનસ્તસ્ય પરલોકસ્થાસ્યાસ્તિત્વમવગમ્યતે યદપેક્ષ્ય સ્વપ્નસ્થાનં સંધ્યં ભવેત્ ।
યતસ્તસ્મિન્સંધ્યે સ્વપ્નસ્થાને તિષ્ટન્ભવન્વર્તમાન એતે ઉભે સ્થાને પશ્યતિ ।
કે તે ઉભે ।
ઇદઞ્ચ પરલોકસ્થાનં ચ ।
તસ્માત્સ્તઃ સ્વપ્નજાગરિતવ્યતિરેકેણોભૌ લોકૌ યો ધિયા સમાનઃ સન્નનુસંચરતિ જન્મમરણસંતાનપ્રબન્ધેન ।
કથં પુનઃ સ્વપ્ને સ્થિતઃ લોકૌ પશ્યતિ ।
કિમાશ્રયઃ કેન વિધિનેતિ ।
ઉચ્યેતે-અથ કથં પશ્યતીતિ શૃણુ ।
યથાક્રમ અક્રામત્યનેનેત્યાક્રમ આશ્રયો ઽવષ્ટમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
યાદૃશ આક્મયો ઽસ્ય સો ઽયં યથાક્રમઃ ।
અયં પુરુષઃ પરલોકસ્થાને પ્રતિપત્તવ્યે નિમિત્તે યથાક્રમો ભવતિ યાદૃશેનપરલોકપ્રતિપત્તિસાધનેન વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાનલક્ષણેન યુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
તમાક્રમં પરલોકસ્થાનાયોન્મુખીભૂતં પ્રાપ્તાઙ્કુરીભાવમિવ બીજં તમાક્રમ્યાવષ્ટભ્યાઽશ્રિત્યોભયાન્પશ્યતિ બહુવચનં ધર્માધર્મફલોનેકત્વાદુભયપ્રકારાનિત્યર્થઃ ।
કાંસ્તાન્પાપ્મનઃ પાપફલાનિ ।
ન તુ પુનઃ સાક્ષાદેવ પાપ્મનાં દર્શનં સંભવતિ તસ્માત્પાપફલાનિ દુઃખાનીત્યર્થઃ ।
આનન્દાંશ્ચ ધર્મફલાનિ સુખાનીત્યેતત્ ।
તાનુભયાન્પાપ્મન આનન્દાંશ્ચ પશ્યતિ જન્માન્તરદૃષ્ટવાસનામયાત્ ।
યાનિ ચ પ્રતિપત્તવ્યજન્મવિષયાણિ ક્ષુદ્રધર્માધર્મફલાનિ ધર્માધર્મપ્રયુક્તો દેવતાનુગ્રહાદ્વાપશ્યતિ ।
તત્કથમવગમ્યતે પરલોકસ્થાનસંબન્ધિપાપ્માનાન્દદર્શનં સ્વપ્ન ઇતિ ।
ઉચ્યતે-યસ્માદિહ જન્મન્યનનુભાવ્યમપિ પશ્યતિ બહુ ।
ન ચ સ્વપ્નો નામાપૂર્વં દર્શનમ્ ।
પૂર્વદૃષ્ટસ્મૃતિર્હિ સ્વપ્નઃ પ્રાયેણ ।
તેન સ્વપ્ન્જાગરિતસ્થાનવ્યતિરેકેણ સ્ત ઉભૌ લોકૌ ।
યદાદિત્યાદિબાહ્યજ્યોતિષામભાવે ઽયં કાર્યકારણસંગાતઃ પુરુષો યેન વ્યતિરિક્તેનાઽત્મના જ્યોતિષા વ્યવહરતીત્યુક્તમ્ તદેવ નાસ્તિ ।
યદાઽદિત્યાદિજ્યોતિષામભાવગમનં યત્રેદં વિવિક્તં સ્વયઞ્જ્યોતિરુપલભ્યોત ।
યેન સર્વદૈવાયઙ્કાર્યકરણસંઘાતઃ સંસૃષ્ટ એવોપલભ્યેત ।
તસ્માદસત્સમો ઽસન્નેવ વા સ્વેન વિવિક્તસ્વભાવેન જ્યોતીરૂપેણાઽત્મેતિ ।
અથ ક્વચિદ્વિવિક્તઃ સ્વેન જ્યોતીરૂપેણોપલભ્યેત બાહ્યાધ્યાત્મિકભૂતભૌતિકસંસર્ગશૂન્યસ્તતો યથોક્તં સર્વં ભવિષ્યતીત્યેદર્થમાહ-સ યઃ પ્રકૃત આત્મા યત્ર યસ્મિન્કાલે પ્રસ્વપિતિ પ્રકર્ષેણ સ્વાપમનુભવતિ તદા કિમુપાદાનઃ કેન વિધિના સ્વપિતિ સંધ્યં સ્થાનં પ્રતિપદ્યત ઇત્યચ્યતે ।
અસ્ય દૃષ્ટસ્ય લોકસ્યજાગરિતલક્ષણસ્ય સર્વાવતઃ સર્વમવતીતિ સર્વાવાનયં લોકઃ કાર્યકરણસંઘાતો વિષયવેદનાસંયુક્તઃ ।
સર્વાવત્વમસ્ય વ્યાખ્યાતમન્નત્રયપ્રકરણે ઽથો અયં વા આત્મેત્યાદિના ।
સર્વા વા ભૂતભૌતિકમાત્રા અસ્ય સંસર્ગકાણભૂતા વિદ્યન્ત ઇતિ સર્વવાન્સર્વાનેવ સર્વાવાંસ્તસ્ય સર્વાવતો માત્રામેકદેશમવયવમપાદાયાપચ્છિદ્યાઽદાય ગૃહીત્વા દૃષ્ટજન્મવાસનાવાસિતઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
સ્વયમાત્મનૈવ વિહત્ય દેહં પાતયિત્વા નિઃસંબોધમાપાદ્ય ।
જાગરિતે હ્યોદિત્યાદીનાં ચક્ષુરાદિષ્વનુગ્રહો દેહવ્યવવહારાર્થઃ ।
દેહવ્યવહારશ્ચાઽત્મનો ધર્માધર્મફલોપભોગપ્રયુક્તસ્તદ્ધર્માધર્મફલોપભોગોપરમણમસ્મિન્દેહ આત્મકર્મોપરમકૃતમિત્યાત્માસ્ય વિહન્તેત્યુચ્યતે ।
સ્વયં નિર્માય નિર્માણં કૃત્વા વાસનામયં સ્વપ્નદેહં માયામયમિવ ।
નિર્માણમપિ તત્કર્માપેક્ષત્વાત્સ્વયઙ્કર્તૃકમુચ્યતે ।
સ્વેનાઽત્મીયેન ભાસા માત્રોપાદાનલક્ષણેન ભાસા દીપ્ત્યા પ્રકાશેન સર્વવાસનાત્મકેનાન્તઃકરણવૃક્કિપ્રકાશેનેત્યર્થઃ ।
સા હિ તત્ર વિષયભૂતા સર્વવાસનામયી પ્રકાશતે ।
સા તત્ર સ્વયં ભા ઉચ્યતે ।
તેન સ્વેન ભાસા વિષયભૂતેન સ્વેન ચ જ્યોતિષા તદ્વિષયિણા વિવિક્તરૂપેણાલુપ્તદૃક્સ્વભાવેન તદ્ભાવરૂપં વાસનાત્મકં વિષયીકુર્વન્પ્રસ્વપિતિ ।
યદેવં વર્તનં તત્પ્રસ્વપિતીત્યુચ્યતે ।
અત્રૈતસ્યામવસ્થાયામેતસ્મિન્કાલે ઽયં પુરુષ આત્મા સ્વયમેવ વિવક્તજ્યોતિર્ભવતિ ।
બાહ્યાધ્યાત્મિકભૂતભૌતિકસંસર્ગરહિતં જ્યોતિર્ભવતિ ।
નન્વસ્ય લોકસ્યમાત્રોપાદાનં કૃતં કથં તસ્મિન્સત્યત્રાયં પુરષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીત્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
વિષયભૂતમેવ હિ તત્ ।
તેનૈવ ચાત્રાયં પુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિર્દર્શયિતું શક્યઃ ।
ન ત્વન્યથાસતિ વિષયે કસ્મિંશ્ચિત્સુષુપ્તકાલ ઇવ ।
યદા પુનઃ સા ભા વાસનાત્મિકા વિષયભૂતોપલભ્યમાના ભવતિ તદાસિઃ કોશાદિવ નિષ્કૃષ્ટઃ સર્વસંસર્ગરહિતં ચક્ષુરાદિકાર્યકરણવ્યાવૃત્તસ્વરૂપમલુપ્તદૃગાત્મજ્યોતિઃ સ્વેન રૂપેણાવભાસયદ્ગૃહ્યતે ।
તેનાત્રાયં પુરુશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીતિ સિદ્ધમ્ ॥4,3.9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.10
ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિ ।
અથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે ।
ન તત્રાનન્દા મુદઃ પ્રમુદો ભવન્તિ ।
અથાનન્દાન્ મુદઃ પ્રમુદઃ સૃજતે ।
ન તત્ર વેશાન્તાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સ્રવન્ત્યો ભવન્તિ ।
અથ વેશાન્તાન્ પુષ્કરિણીઃ સ્રવન્તીઃ સૃજતે ।
સ હિ કર્તા

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.10 નન્વત્ર કથં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્યેન જાગરત ઇવ ગ્રાહ્યગ્રાહકાદિલક્ષણઃ સર્વે વ્યવહારો દૃશ્યતે ।
ચક્ષુરાદ્યનુગ્રાહકાશ્ચાઽદિત્યાદ્યા લોકાસ્તથૈવ દૃશ્યન્તે યથા જાગરિતે ।
તત્ર કથં વિશેષાવધારણં ક્રિયતે ઽત્રાયં પુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિર્ભવતીતિ ।
ઉચ્યતે-વૈલક્ષણ્યાત્સ્વપ્નદર્શનસ્ય ।
જાગરિતં હીન્દ્રિયબુદ્ધમન આલોકાદિવ્યાપારસંકીર્ણમાત્મજ્યોતિઃ ।
ઇહ તુ સ્વપ્ન્ ઇન્દ્રિયાભાવાત્તદનુગ્રાહકાદિત્યાદ્યાલોકાભાવાચ્ચ વિવિક્તં કેવલં ભવતિ ।
તસ્માદ્વિલક્ષણમ્ ।
નનુ તથૈવ વિષયા ઉપલભ્યન્તે સ્વપ્ને ઽપિ યથા જાગરિતે તત્ર કથમિન્દ્રાયાભાવાદ્વૈલક્ષમ્યમુચ્યતે ઇતિ ।
શૃણુ- ન તત્ર લિષયાઃ સ્વપ્ને રથાદિલક્ષણાઃ ।
તથા ન રથયોગા રથેષુ યુજ્યન્ત ઇતિ રથયોગા અશ્વાદયસ્તત્ર ન વિદ્યન્તે ।
ન ચ પન્થાનો રથમાર્ગા ભવન્તિ ।
અથ રથાન્રથયોગાન્પથશ્ચ સૃજતે સ્વયમ્ ।
કથં પુનઃ સૃજતે રથાદિસાધનાનાં વૃક્ષાદીનાંમભાવે ।
ઉચ્યેતે-નનૂક્તમસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય સ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માયેત્યન્તઃકરણવૃત્તિરસ્ય લોકસ્ય વ્યવતિષ્ઠતે તદુચ્યતે સ્વયં નિર્માયેતિ ।
તદેવાઽહ-રથાદીન્સૃજત ઇતિ ।
નતુ તત્ર કરણં વા કરણાનુગ્રાગકાણિવાઽદિત્યાદિજ્યોતીંષિ તદવભાસ્યા વા રથાદયો વિષયા વિદ્યન્તે ।
તદ્વાસનામાત્રં તુ કેવલં તદુપલબ્ધિકર્મનિમિત્તચોદિતોદ્ભૂતાન્તઃકરણવૃત્યાશ્રયં દૃશ્યતે ।
તદ્યસ્ય જ્યોતિષો દૃશ્યતે ઽલુપ્તદૃશસ્તદાત્મજ્યોતિરત્ર કેવલમસિરિવ કોશાદ્વિવિવક્તમ્ ।
તથા ન તત્રાઽનન્દાઃ સુખવિશેષા મુદો હર્ષા પુત્રાદિલાભનિમિત્તાઃ પ્રમુદસ્ત એવ પ્રકોર્ષોપેતાઃ ।
અથ ચાઽનન્દાદીન્સૃજતે ।
તથા ન તત્ર વેશાન્તાઃ પલ્વલાઃપુષ્કરિણ્યસ્તડાગાઃ સ્રવન્ત્યો નદ્યો ભવન્તિ ।
અથ વેશાન્તાદીન્સૃજતે વાસનામાત્રરૂપાન્ ।
યસ્માત્સ હિ કર્તા ।
ત્દવાસનાશ્રચિત્તવૃત્યુદ્ભવનિમિત્તકર્મહેતુત્વેનેત્યવોચામ ।
તસ્ય કર્તૃત્વં ન તુ સાક્ષાદેવ તત્ર ક્રિયા સંભવતિ સાધનાભાવાત્ ।
ન હિ કારકમન્તરેણ ક્રિયા સંભવતિ ।
ન ચ તત્ર હસ્તપાદાદીનિ ક્રિયાકારકાણિ સંભવન્તિ ।
યત્ક તુ તાનિ વિદ્યન્તે જાગરિતે તત્રાઽત્મજ્યોતિરવભાસિતૈઃકાર્યકરણૈ રથાદિવાસનાશ્રયાન્તઃકરણવૃત્યુદ્ભવનિમિત્તં કર્મ નિવર્ત્યતે તેનોચ્યતે સ હિ કર્તેતિ ।
તદુક્તમાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુત ઇતિ ।
તત્રાપિ ન પરમાર્થતઃ સ્વતઃ કર્તૃત્વં ચૈતન્યજ્યોતિષો ઽવભાસકત્વવ્યતિરેકેણ ।
યચ્ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષાન્તઃકરણદ્વારેણાવભાસયતિ કાર્યકરણાનિ સદવભાસિતાનિ કર્મસુ વ્યાપ્રિયન્તે કાર્યકરણાનિ તત્ર કર્તૃત્વમુપચર્યત આત્મનઃ ।
યદુક્તં ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ તદેવાનૂદ્યતે ।
સ હિ કર્તેતીહ હેત્વર્થમ્ ॥4,3.10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.11
તદ્ એતે શ્લોકા ભવન્તિ --
સ્વપ્નેન શારીરમ્ અભિપ્રહત્યાસુપ્તઃ સુપ્તાન્ અભિચાકશીતિ ।
શુક્રમ્ આદાય પુનર્ ઐતિ સ્થાનં હિરણ્મયઃપુરુષ એકહંસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.11 તદેવ એતસ્મિન્નુક્તેર્ઽથ એતે શ્લોકા મન્ત્રા ભવન્તિ ।
સ્વપ્નેન સ્વપ્નભાવેન શારીરં શરીરમભિહત્ય નિશ્ચેષ્ટમાપાદ્યાસુપ્તઃ સ્વયમલુપ્તદૃગાદિશક્તિસ્વાભાવ્યાત્સુપ્તાન્વસનાકારોદ્ભૂતાનન્તઃકરણવૃત્યાશ્રયા- ન્બાહ્યાધ્યાત્મિકાન્સર્વાનેલ ભાવાન્સ્વેન રૂપેણ પ્રત્યસ્તમિતાન્સુપ્તાનભિચાકશીત્યલુપ્યાઽત્મદૃષ્ટ્યા પશ્યત્યવભાસતીત્યર્થઃ ।
શુક્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મદિન્દ્રિયમાત્ર રૂપમાદાય ગૃહીત્વા પુનોઃ કર્મણે જાગરિતસ્થાનમૈતિ આગચ્છતિ હિરણ્મયો હિરણ્મય ઇવ ચૈતન્યજ્યોતિઃસ્વભાવઃ પુરુષ એકહંસ એક ઇવ હન્તીત્યેકહંસઃ ।
એકો જાગ્રત્સ્વપ્નેહલોકપરલોકાદીન્ ગચ્છતીત્યેકહંસઃ ॥4,3.11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.12
પ્રાણેન રક્ષન્ન્ અવરં કુલાયં બહિષ્કુલાયાદ્ અમૃતશ્ ચરિત્વા ।
સ ઈયતે ઽમૃતો યત્રકામં હિરણ્મયઃ પુરુષ એકહંસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.12 તથા પ્રાણેન પઞ્ચવૃત્તિના રક્ષન્પરિપાલયન્નન્યથા મૃતભ્રાન્તિઃ સ્યાદવરં નિકૃષ્ટમનેકાશુચિસંઘાતત્વાદત્યન્તબીભત્સં કુલાયં નીડં શરીરં સ્વયં તુ બહિસ્તસ્માત્કુલાયાચ્ચરિત્વા ।
યદ્યપિ શરીરસ્થ એવ સ્વપ્નં પશ્યતિ તથાપિ તત્સંબન્ધાભાવાત્તત્સ્થ ઇવાકાશો બહિશ્ચરિત્વેત્યુચ્ય ।
અમૃતઃ સ્વયમમરણધર્મેયતે ગચ્છતિ યત્ર કામં યત્ર યત્ર કામી વિષયેષૂદ્ભૂતવૃત્તિર્ભવતિ તં તં કામં વાસનારૂપેણોદ્ભૂતે ગચ્છતિ ॥4,3.12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.13
સ્વપ્નાન્ત ઉચ્ચાવચમ્ ઈયમાનો રૂપાણિ દેવઃ કુરુતે બહૂનિ ।
ઉતેવ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાનો જક્ષદ્ ઉતેવાપિ ભયાનિ પશ્યન્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.13 કિઞ્ચ સ્વપ્નાન્તે સ્વપ્નસ્થાન ઉચ્ચાવચમુચ્ચં દેવાદિભાવમવચં તિર્યગાદિભાવં નિકૃષ્ટં તદુચ્ચાવચમીયમાનો ગમ્યમાનઃ પ્રાપ્નુવન્રૂપાણિ દેવો દ્યોતનાવાન્કુરુતે નિર્વર્તયતિ વાસનારૂપાણિ બહૂન્યસંખ્યેયાનિ ઉતાપિ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાન ઇવ જક્ષદિવ હસન્નિવ વયસ્યૈઃ ।
ઉતેવાપિ ભયાનિ બિભેત્યેભ્ય ઇતિ ભયાનિ સંહવ્ય્ઘ્રાદીનિ પશ્યન્નિવ ॥4,3.13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.14
આરામમ્ અસ્ય પશ્યન્તિ ન તં પશ્યતિ કશ્ ચનેતિ ।
તં નાયતં બોધયેદ્ ઇત્ય્ આહુઃ ।
દુર્ભિષજ્યં હાસ્મૈ ભવતિ યમ્ એષ ન પ્રતિપદ્યતે ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્ જાગરિતદેશ એવાસ્યૈસ ઇતિ ।
યાનિ હ્ય્ એવ જાગ્રત્ પશ્યતિ તાનિ સુપ્ત ઇતિ ।
અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ ભવતિ ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.14 આરામમારમણમાક્રીડામનેન નિર્મિતાં વાસનારૂપામસ્યાઽત્મનઃ પશ્યન્તિ સર્વે જનાઃ ।
ગ્રામં નગરં સ્ત્રિયમન્નાદ્યમિત્યાદિવાસનાનિર્મિતમાક્રીડનરૂપમ્ ।
ન તે પશ્યતિ તં ન પશ્યતિ કશ્ચન ।
કષ્ટં ભો વર્તતે ઽત્યન્તવિવિક્તં દૃષ્ટિગોચરાપન્નમપ્યહો ભાગ્યહીનતા લોકસ્ય યચ્છક્યદર્શનમપ્યાત્માનં ન પશ્યતીતિ લોકં પ્રત્યનુક્રોશં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
અત્યન્તવિવિક્તઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મા સ્વપ્ને ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
તં નાઽયતં બોધયેદિત્યાહુઃ ।
પ્રસિદ્ધિરપિ લોકે વિદ્યતે સ્વપ્ન આત્મજ્યોતિષો વ્યતિરિક્તત્વે ।
કાસૌ ।
તમાત્માનં સુપ્તમાયતં સહસા ભૃશં ન બોધયેદિત્યાહુરેવં કથયન્તિ ચિકત્સકાદયો જના લોકે ।
નૂનં તે પશ્યન્તિ જાગ્રદ્દેહાદિન્દ્રિયદ્વારતો ઽપસૃત્ય કેવલો બહિર્વર્તત ઇતિ યત આહુસ્તં નાઽયતં બોધયેદિતિ ।
તત્ર ચ દોષં પશ્યન્તિભૃશં હ્યસૌ બોધ્યમાનસ્તાનીન્દ્રિયદ્વારાણિ સહસા પ્રતિબોધ્યમાનો ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તદેતદાહ-દુર્ભિષજ્યં હાસ્મૈ ભવતિ યમેષ ન પ્રતિપદ્યતે યમિન્દ્રિયદ્વારદેશં યસ્માદ્દેશાચ્છુક્રમાદાયપસૃતસ્તમિન્દ્રિયદેશમેષ આત્મા પુનર્ન પ્રતિપદ્યતે ।
કદાચિદ્વ્યત્યાસેનેન્દ્રિયમાત્રાઃ પ્રવેશયતિ ।
તત આન્ધ્યબાધિર્યાદિદોષપ્રાપ્તૌ દુર્ભષજ્યો દુઃખભિષક્વર્મતા હાસ્મૈ દેહાય ભતિ દુઃખેન ચિકિત્સનીયો ઽસૌ દેહો ભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધ્ધ્યાપિ સ્વપ્ને સ્વયં જ્યોતિષ્ટ્વામસ્ય ગમ્યતે ।
સ્વપ્નો ભૂત્વાતિક્રાન્તો મૃત્યો રૂપાણીતિ તસ્માત્સ્વપ્ને સ્વયોજ્યોતિરાત્મા ।
અથો અપિ ખલ્વન્ય આહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ યઃ સ્વરઃ ।
ન સંધ્યં સ્થાનાન્તરમિહલોકપરલોકાભ્યાં વ્યતિરિક્તં કિં તર્હીહલોક એવ જાગરિતદેશઃ ।
યદ્યેવં, કિઞ્ચાતઃ ।
શૃણ્વતો યદ્ભવતિ, યદા જાગરિતદેશ એવાયં સ્વપ્નસ્તદાયમાત્મા કાર્યકરણેભ્યો ન વ્યાવૃત્તસ્તૈર્મિશ્રીભૂતઃ ।
અતો ન સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મેત્યતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વબાધનાયાન્ય આહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ ઇતિ ।
તત્ર ચ હેતુમાચક્ષતે જાગરિતદેશત્વે યાનિ હિ યસ્માદ્ધસ્ત્યાદીનિ પદાર્થજાતાનિ જાગ્રજ્જાગરિતદેશે પશ્યતિ લૌકિકસ્તાન્યેવ સુપ્તો ઽપિ પશ્યતીતિ ।
તદસત્ ।
ઇન્દ્રિયોપરમાત્ ।
ઉપરતેષુ હીન્દ્રિયેષુ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ ।
તસ્માન્નાન્યસ્ય જ્યોતિષસ્તત્ર સંભવો ઽસ્તિ ।
તદુક્તં ન તત્ર રથા ન રથયોગા ઇત્યાદિ ।
તસ્માદત્રાયં પુરષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવત્યેવ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્માસ્તીતિ સ્વપ્નનિદર્શેનપ્રદર્શિતમ્ ।
અતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ ચ ।
ક્રમેણસંચરન્નિગલોકપરલોકાદીનિહલોકપરલોકાદિવ્યતિરિક્તઃ ।
તથા જાગ્રત્સ્વપ્નકુલાયાભ્યાં વ્યતિરિક્તઃ ।
તત્ર ચ કામસંચારાન્નિત્યશ્ચેત્યેતત્પ્રતિપદાદિતં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ।
અતો વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં સહસ્રં દદામીત્યાહ જનકઃ સો ઽહમેવં બોધિતસ્ત્વયાભગવતે તુભ્યં સહસ્રં દદામિ ।
વિમોક્ષશ્ચ કામપ્રશ્નો મયાભિપ્રેતઃ ।
તદુપયોગ્યયં તદાર્થ્યાત્તદેકદેશ એવ ।
ઇતસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યામિ સમસ્તકામપ્રશ્નનિર્ણયશ્રવણેન વિમોક્ષાયાત ઊર્ધ્વં બ્રૂહીતિ ।
યેન સંસારાદ્વિપ્રમુચ્યેયમ્, ત્વત્પ્રસાદાત્ ।
વિમોક્ષપદાર્થૈકદેશનિર્ણયહેતોઃ સહસ્રદાનમ્ ॥4,3.14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.15
સ વા એષ એતસ્મિન્ સંપ્રસાદે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ સ્વપ્નાયૈવ ।
સ યત્ તત્ર કિઞ્ચિત્ પશ્યત્ય્ અનન્વાગતસ્ તેન ભવતિ ।
અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષ ઇતિ ।
એવમ્ એવૈતત્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.15 યત્પ્રસ્તુતમાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્ત ઇતિ ।
તત્પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતિપાદિતમત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતીતિ સ્વપ્ને ।
યત્તૂક્તં સ્વ્પનો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ ।
તત્રૈતદાશઙ્કય્તે મૃત્યો રૂપાણ્યેવાતિક્રામતિ ન મૃત્યુમ્ ।
પ્રત્યક્ષં હ્યેતત્સ્વપ્ને કાર્યરકરણવ્યાવૃત્તસ્યાપુ મોદત્રાસાદિદર્શનમ્ ।
તસ્માન્નૂનં નૈવાયં મૃત્યુમતિક્રામતિ ।
કર્મણો હિ મૃત્યોઃ કાર્યં મોદત્રાસાદિ દૃશ્યતે ।
યદિ ચ મૃત્યુના બદ્ધ એવાયં સ્વભાવતસ્તતો વિમોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ન હિ સ્વભાવસ્તતો વિમોક્ષો નોપપદ્યતે ।
ન હિ સ્વભાવાત્કશ્ચિદ્વિમુચ્યતે ।
અથ સ્વભાવો ન ભવતિ મૃત્યુસ્તતસ્તસ્માન્મોક્ષ ઉપપત્સ્યતે ।
યથાસૌ મૃત્યુરાત્માયો ધર્મો ન ભવતિ તથા પ્રદર્શનાયાત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહીત્યેવં જનકેન પર્યનુયુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તદ્દિદર્શયિષયા પ્રવવૃતે - સ વૈ પ્રકૃતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ પુરુષઃ ।
એષ યઃ સ્વપ્ને પ્રદર્શિત એતસ્મિન્સંપ્રસાદે સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિન્નિતિ સંપ્રસાદઃ ।
જાગરિતે દેહેન્દ્રિયવ્યાપારશતસંનિપાતજં હિત્વા કાલુષ્યં તેભ્યો વિપ્રમુક્ત ઈષત્પ્રસીદતિ સ્વપ્ને ।
ઇહ તુ સુષુપ્તે સમ્યક્પ્રસીદતીત્યતઃ સુષુપ્તં સંપ્રસાદ ઉચ્યતે ।
"તીર્ણો હિ તદા સર્વાન્ શોકાન્""સલિલ એકો દ્રષ્ટે"તિ વક્ષ્યતિ સુષુપ્તસ્થમાત્માનમ્ ।
સ વા એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદે ક્રમેણ સંપ્રન્નઃ સન્સુષુપ્તે સ્થિત્વા ।
કથં સંપ્રસન્નઃ ।
સ્વપ્નાત્સુષુપ્તં પ્રવિવિક્ષુઃ સ્વપ્નાવસ્થ એવ રત્વા રતિમનુભૂય મિત્રબન્ધુજનદર્શનાદિતા તરિત્વા વિહૃત્યાનેકધા ચરણફલં શ્રમમુપલભ્યેત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ ન કૃત્વેત્યર્થઃ પુણ્યં ચ પુણ્યફલં પાપં ચ પાપફલમ્ ।
ન તુ પુણ્યપાપયોઃ સાક્ષાદ્દદર્શનમસ્તીત્યવોચામ ।
તસ્માન્ન પુણ્યપાપાભ્યામનુ બદ્ધઃ ।
યો હિ કરોતિ પુણ્યપાપે સ તાભ્યામનુબધ્યતે ।
ન હિ દર્શનમાત્રેણ તદનુબદ્ધઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્સ્વપ્નો ભૂત્વા મૃત્યુમતિક્રામત્યેવ ન મૃત્યુમતિક્રામત્યેવ ન મૃત્યુરૂપાણ્યેવ કેવલમ્ ।
અતો ન મૃત્યોરાત્મસ્વભાવત્વાશઙ્કા ।
મૃત્યુશ્ચેત્સ્વભાવો ઽસ્થ સ્વપ્ને ઽપિ કુર્યાત્ ।
ન તુ કરોતિ ।
સ્વભાવશ્ચેત્ક્રિયા સ્યાદનિર્મોક્ષતૈવ સ્યાવ ।
ન તુ સ્વભાવઃ સ્વપ્ને ઽભાવાત્ ।
અતો વિમોક્ષો ઽસ્યોપપદ્યતે મૃત્યોઃ પુણ્યપાપાભ્યામ્ ।
નનુ જાગરિતે ઽસ્ય સ્વભાવ એવ ।
ન ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતં હિ તત્ ।
તચ્ચ પ્રતિપાદિતં સાદૃશ્યાદ્ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ।
તસ્માદેકાન્તેનૈવ સ્વપ્ને મૃત્યુરૂપાતિક્રમણાન્ન સ્વાભાવિકત્વશઙ્કાનિર્મોક્ષતા વા ।
તત્ર ચરિત્વેતિ ચરણફલં શ્રમમુપલભ્યેત્યર્થઃ ।
તતઃ સંપ્રસાદાનુવભોત્તરકાલં પુનઃ પ્રતિન્યાયં યથાન્યાયં યથાગતં નિશ્ચિત આયો ન્યાયઃ ।
અયનમાયો નિર્ગમનં પુનઃ પૂર્વગમનપરીત્યેન યદાગમનં સ પ્રતિન્યાયઃ ।
યથાગતં પુનરાગચ્છતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિયોનિ યથાસ્થાનમ્ ।
સ્વપ્નસ્થાનાદ્ધિ સુષુપ્તં પ્રતિપન્નઃ સન્યથાસ્થાનમેવ પુનરાગચ્છતિ ।
પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાયૈવ સ્વપ્નસ્થાનાયૈવ ।
નનુ સ્વપ્ને ન કરોતિ પુણ્યપાપે તયોઃ ફલમેવ કથમવગમ્યતે તથા જાગરિતે યથા કરોત્યેવ સ્વપ્ને ઽપિ તુલ્યત્વાદ્દર્શનસ્યેતિ, અત આહ સ આત્મા યત્કિઞ્ચિત્તત્ર સ્વપ્ને પશ્યતિ પુણ્યપાપફલમન્વાગતો ઽનનુબદ્ધસ્તેન ઇષ્ટેન ભવતિ નૈવાનુબદ્ધો ભવતિ ।
યદિ હિ સ્વપ્ને કૃતમેવ તેન સ્યાત્તેનાનુબધ્યેત ।
સ્વપ્નાદુત્થિતો ઽપિ સમન્વાગતઃ સ્યાત્ ।
ન ચ તલ્લોકે સ્વપ્નકૃતકર્મણાન્વાગતપ્રસિદ્ધિઃ ।
ન હિ સ્વપ્નકૃતેનાઽગસાઽગસ્કારિણમાત્માનં મન્યતે કશ્ચિત્ ।
ન ચ સ્વપ્નદૃશઃ આગઃ શ્રુત્વા લોકસ્તં ગર્હતિ પરિહરતિ વા ।
અતો ઽનન્વાગત એવ તેન ભવતિ ।
આખ્યાતારશ્ચસ્વપ્નલ્ સહેવશબ્દેનાઽચક્ષતે હસ્તિનો ઽદ્ય ઘટીકૃતા ધાવન્તીવ મયા દૃષ્ટા ઇતિ ।
અતો ન તસ્ય કર્તૃત્વમિતિ ।
કથં પુનરસ્યાર્તૃત્વમિતિ ।
કાર્યકરણૈર્મૂર્તૈઃ સંશ્લેષો મૂર્તસ્ય સ તુ ક્રિયાહેતુર્દૃષ્ટઃ ।
નહ્યમૂર્તઃ કશ્ચિત્ક્રિયાવાન્દૃશ્યતે ઽમૂર્તશ્ચાઽત્માતો ઽસઙ્ગઃ ।
યસ્માચ્ચાસઙ્ગો ઽયં પુરુશસ્તસ્માદનન્વાગતસ્તેન સ્વપ્નદૃષ્ટેન ।
અત એવ ન ક્રિયાકર્તૃત્વમસ્ય કથઞ્ચિદુપપદ્યતે ।
કાર્યકરણસંશ્લેષેણ હિ કર્તૃત્વં સ્યાત્સ ચ સશ્લેષઃ સઙ્ગો ઽસ્ય નાસ્તિ યતો ઽસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ ।
તસ્માદમૃતઃ ।
એવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિ ।
મોક્ષપદાર્થકદેશસ્ય કર્મપ્રવિવેકસ્ય સમ્યગ્દર્શુતત્વાત્ ।
અત ઊર્ધ્વંવિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ ॥4,3.15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.16
સ વા એષ એતસ્મિન્ સ્વપ્ને રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ ।
સ યત્ તત્ર કિઞ્ચિત્ પશ્યત્ય્ અનન્વાગતસ્ તેન ભવતિ ।
અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષ ઇતિ ।
એવમ્ એવૈતત્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.16 તત્રાસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇત્યસઙ્ગતાકર્તૃત્વે હેતુરુક્તઃ ।
ઉક્તં ચ પૂર્વં કર્મવશાત્સ ઈયતે યત્ર કામમિતિ ।
કામશ્ચ સઙ્ગઽતો ઽસિદ્ધો હેતુરુક્તો ઽસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
કથં તર્હિ ।
અસઙ્ગ એવેત્યેતદુચ્યતે- સ વા એષ એતસ્મિન્સ્વપ્ને વ વા એષ પુરુષઃ ।
સંપ્રદાત્પ્રત્યાગતઃ સ્વપ્ને રત્વા ચરિત્વા યથાકામં દૃષ્ટૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચેતિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
બુદ્ધાન્તાયૈવ જાગરિતસ્થાનાય ।
તસ્માદસઙ્ગ એવાયં પુરુષઃ ।
યદિ સ્વપ્ને સઙ્ગવાન્સ્યાત્કામી તતસ્તત્સઙ્ગજૈર્દેષૈર્બુદ્ધાન્તાય પ્રત્યાગતો લિપ્યેત ॥4,3.16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.17
સ વા એષ એતસ્મિન્ બુદ્ધાન્તે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ સ્વપ્નાન્તાયૈવ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.17 યથાસૌ સ્વપ્ને ઽસઙ્ગત્વાત્સ્વપ્નસઙ્ગજૈર્દેષૈર્જાગરિતે પ્રત્યાગતો ન લિપ્યત એવં જાગરિતસઙ્ગજૈરપુ દોષાન્ર લિપ્યત એવ બુદ્ધાન્તેન તદેતદુચ્યતે- સ વા એષ એતસ્મિન્બુદ્ધાન્તે જાગરિતે રત્વા ચરિત્વેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
સ યત્તત્ર બુદ્ધાન્તે કિઞ્ચિત્પશ્યત્યનત્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ ।
નનુ દૃષ્ટ્વૈવેતિ કથમવધાર્યતે કરોતિ ચ તત્ર પુણ્યપાપે તત્ફલં ચ પશ્યતિ ।
કારકાવભાસકત્વે કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
આત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્ત ઇત્યાદિનાઽત્મજ્યોતિષાવભાસિતઃ કાર્યકરણસઙ્ઘાતો વ્યવહરતિ તેનાસ્ય કર્તૃત્વમુપચર્યતે ન સ્વતઃકર્તૃત્વમ્ ।
તથા ચોક્તં ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતમેવ ન સ્વતઃ ।
ઇહ તુ પરમાર્થાપેક્ષયોપાધિનિરપેક્ષ ઉચ્યતે દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપઞ્ચ ન કૃત્વેતિ તેન ન પૂર્વાપરવ્યાઘાતાશઙ્કા ।
યસ્માન્નિરુપાધિકઃ પરમાર્થતો ન કરોતિ ન લિપ્યતે ક્રિયાફલેન ।
તથા ચ ભગવતોક્તમ્-"અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્પરમાત્માયમવ્યયઃ ।
શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે" ॥
ઇતિ ॥
તથા સહસ્રદાનં તુ કામપ્રવિવેકસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
તથા સ વા એષ એતસ્મિન્સ્વપ્ને સ વા એષ એતસ્મિન્બુદ્ધાન્ત ઇત્યેતાભ્યાં કણ્ડિકાભ્યામસઙ્ગતૈવ પ્રતિપાદિતા ।
યસ્માદ્બુદ્ધાન્તે કૃતેન સ્વપ્નાન્તે ગતઃ સંપ્રસન્નો ઽસંબદ્ધો ભવતિ સ્તૈન્યાદિકાર્યાદર્શનાત્તસ્માત્ત્રિષ્વપિ સ્થાનેષુ સ્વતો ઽસઙ્ગ એવાયમ્ ।
અતો ઽમૃતઃ ।
સ્થાનત્રયધર્મવિલક્ષણઃ પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ સ્વપ્નાન્તાયૈવ સંપ્રસાદાયેત્યર્થઃ ।
દર્શનવૃત્તેઃ સ્વપ્નસ્યસ્વપ્નશબ્દેનાભિધાનદર્શનાદન્તશબ્દેન ચ વિશેષણોપપત્તેઃ ।
એતસ્મા અન્તાય ધાવતીતિ ચ સુષુપ્તં દર્શયિષ્યતિ ।
યદિ પુનરેવમુચ્યતે"સ્વપ્નાન્તે રત્વા ચરિત્વૈતાવુભાવન્તાવનુસંચરતિ સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચે"તિ દર્શનાત્સ્વપ્નાન્તાયૈવેત્યત્રાપુ દર્શવૃત્તિરેવ સ્વપ્ન ઉચ્યત ઇતિ તથાપિ ન કિઞ્ચિદ્દુષ્યત્યસઙ્ગતા હિ સિષાધયિષિતા સિધ્યત્યેવ ।
યસ્માજ્જાગરિતે દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ રત્વા ચરિત્વા ચ સ્વપ્નાન્તમાગતો ન જાગરિતદોષાણાનુગતો ભવતિ ॥4,3.17॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.18
તદ્ યથા મહામત્સ્ય ઉભે કૂલે અનુસંચરતિ પૂર્વં ચાપરં ચ ।
એવમ્ એવાયં પુરુષ એતાવ્ ઉભાવ્ અન્તાવ્ અનુસંચરતિ સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.18 એવમયં પુરુષ આત્મા સ્વયઞ્જ્યોતિઃ કાર્યકરણવિલક્ષણસ્તત્પ્રયોજકાભ્યા કામકર્મભ્યાં વિલક્ષ ણો યસ્માદસઙ્ગો હ્યયં પુરુષો ઽસઙ્ત્વાદિત્યયમર્થઃ"સ વા એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદ"ઇત્યાદ્યાભિસ્તસૃભિઃ કણ્ડકાભિઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
તત્રાસઙ્ગતૈવાઽત્મનઃ કુતો યસ્માજ્જાગરિતાત્સ્વપ્નં સ્વપ્નાચ્ચ સંપ્રસાદં સંપ્રસાદાચ્ચ પુનઃ સ્વપ્ન્ ક્રમેણ બુદ્ધાન્તં જાગરિતં બુદ્ધન્તાચ્ચ પુનઃ સ્વપ્નાન્તમિત્યેવમનુક્મસંચારેણ સ્થાત્રયસ્ય વ્યતિરેકઃ સાધિતઃ ।
પૂર્વમપ્યુપન્યસ્તો ઽયમર્થઃ સ્વપ્ને ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ તં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદ્ય કેવલં દૃષ્ટાન્તમાત્રમવશિષ્ટં તદ્વક્ષ્યામીત્યારભ્યતે- તત્તત્રૈતસ્મિન્યથાપ્રદર્શિતેર્ઽથે દૃષ્ટાન્તે ઽમુપાદીયતે-યથા લોકે મહામત્સ્યો મહાંશ્ચાસૌ મત્સ્યશ્ચ નાદેયેન સ્રોતસાહાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
સ્રોતશ્ચ વિષ્ટમ્ભયતિ સ્વચ્છન્દચાર્યુભે કૂલે નદ્યાઃ પૂર્વં ચાપરં ચાનુક્રમેણ સંચરતિ ।
સંચરન્નપિકૂલદ્વયં તન્મધ્યવર્તોનદકસ્રોતોવેગેન ન પરવશી ક્રિયતે ।
એવમેવાયં પુરુષ અતાવુભા અન્તા અનુસંચરતિ ।
કૌ તૌ ।
સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનફલં તુ મૃત્યુરૂપઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ સહ તત્પ્રયોજકાભ્યાં કામકર્મભ્યામનાત્મધર્મોયં ચાઽત્મૈતસ્માદ્વિલક્ષણ ઇતિ વિસ્તરતો વ્યાખ્યાતમ્ ॥4,3.18 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.19
તદ્ યથાસ્મિન્ન્ આકાશે શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્તઃ સંહત્ય પક્ષૌ સંલયાયૈવ ધ્રિયતે ।
એવમ્ એવાયં પુરુષ એતસ્મા અન્તાય ધવતિ ।
યત્ર સુપ્તો ન કં ચન કામં કામયતે ન કં ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.19 અત્ર ચ સ્થાનત્રયાનુસંતારેણ સ્વયઞ્જ્યોતિષ આત્મનઃ કાર્યકરણસંઘાતવ્યતિરિક્તસ્ય કામકર્મભ્યાં વિવક્તતોક્તા સ્વતો નાયં સંસારધર્મવાનુપાધિનિમિત્તમેવ ત્વસ્ય સંસારિત્વમવિદ્યાધ્યારોપિતમિત્યેષ સમુદાયાર્થ ઉક્તઃ ।
તત્ર ચ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તસ્થાનાનાં ત્રયાણાં વિપ્રકીર્ણરૂપ ઉક્તો ન પુઞ્જીકૃત્યૈકત્ર દર્શિતઃ ।
યસ્માજ્જાગરિતે સસઙ્ગઃ સમૃત્યુઃ સકાર્યકરણસંઘાત ઉપલક્ષ્યતે ઽવિદ્યયા ।
સ્વપ્ને તુ કામસંયુક્તો મૃત્યુરૂપવિનિર્મુક્ત ઉપલભ્યતે ।
સુષુપ્તે પુનર્બુદ્ધાન્તમાગતો બુદ્ધાન્તાચ્ચ સુષુપ્તે સંપ્રસન્નો ઽસઙ્ગો ભવતીત્યસંગતાપિ દૃશ્યતે ।
એકવાક્યતયા તૂપસંહ્રયમાણં ફલં નિત્યમુક્તબુદ્ધશુદ્ધસ્વભાવતાસ્ય નૈકત્ર પુઞ્જીકૃત્ય પ્રદર્શિતેતિ તત્પ્રદર્શનાય કણ્ડિકાઽરભ્યતે ।
સુષુપ્તે હ્યેવંરૂપતાસ્ય વક્ષ્યમાણા"તદ્વા અસ્યૈતદતિચ્છન્દા અપહતપાપ્માભયં રૂપામિ"તિ ।
યસ્માદેવંરૂપં વિલક્ષણં સુષુપ્તં પ્રવિવિક્ષતિ ।
તત્કથમિત્યાહ-દૃષ્ટાન્તેનાસ્યાર્થસ્ય પ્રકટીભાવો ભવતીતિ તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે ।
તદ્યથાસ્મિન્નાકાશે ભૌતિકે શ્યેનો વા સુપર્ણો વા ।
સુપ્રણશબ્દેન ક્ષિપ્રઃ શ્યેન ઉચ્યતે ।
યથાઽકાશે ઽસ્મિન્વિહૃત્ય વિપરિપત્ય શ્રાન્તો નાનાપરિપતનલક્ષણેન કર્મણા પરિખિન્નઃ સંહૃત્ય પક્ષૌ સંગમય્ય પક્ષૌ સમ્યગ્લીયતે ઽસ્મિન્નિતિ સંલયો નીડો નીડાયૈવ ધ્રિયતે સ્વાત્મનૈવ ધ્રાયતે સ્વયમેવ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેવાયં પુરુષ એતસ્યા એતસ્મૈ અન્તાય ધાવતિ ।
અન્તશબ્દવાચ્યસ્ય વિશેષણં યત્ર યસ્મિન્નન્તે સુપ્તો ન કઞ્ચન ન કઞ્ચિદપિ કામં કામયતે ।
તથા ચ ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ ।
ન કઞ્ચન કામિતિ સ્વપ્ન્બુદ્ધાન્તયોરવિશેષેણ સર્વઃ કામઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કઞ્ચનેત્યવશેષિતાભિધાનાત્ ।
તથા ન કઞ્ચન સ્વપ્નમિતિ ।
જાગરિતે ઽપિ યદ્દર્શનં તદપિ સ્વપ્નં મન્યતે શ્રુતિરત આહ-ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતીતિ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરમ્"તસ્ય ત્રય આવસથાસ્ત્રયઃ સ્વપ્નાઃ"ઇતિ ।
યથા દૃષ્ટાન્તે પક્ષિણઃ પરિપતનજશ્રમાપનુપત્તયે સ્વનીડૌપસર્પણમેવં જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ કાર્યકરણસંયોગજક્રિયાફલૈઃ સંયુજ્યમાનસ્ય પક્ષિણઃ પરિપતનજ ઇવ શ્રમો ભવચિ તચ્છ્માપનુત્તયે સ્વાત્મનો નીડામાયતનં સર્વસંસારધર્મવિલક્ષણં સર્વક્રિયાકારકફલાયાસશૂન્યં સ્વમાત્માનં પ્રવિશતિ ॥4,3.19॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.20
તા વા અસ્યૈતા હિતા નામ નાડ્યો યથા કેશઃ સહસ્રધા ભિન્નસ્ તાવતાણિમ્ના તિષ્ઠન્તિ ।
શુક્લસ્ય નીલસ્ય પિઙ્ગલસ્ય હરિતસ્ય લોહિતસ્ય પૂર્ણાઃ ।
અથ યત્રૈનં ઘ્નન્તીવ જિનન્તીવ હસ્તીવ વિચ્છાયયતિ ગર્તમ્ ઇવ પતતિ ।
યદ્ એવ જાગ્રદ્ ભયં પશ્યતિ તદ્ અત્રાવિદ્યયા મન્યતે ।
અથ યત્ર દેવ ઇવ રાજેવાહમ્ એવેદં સર્વો ઽસ્મીતિ મન્યતે ।
સો ઽસ્ય પરમો લોકઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.20 યદ્યસ્યાયં સ્વભાવઃ સર્વસંસારધર્મશૂન્યતા પરોપાધિનિમિત્તં ચાસ્ય સંસારધર્મિત્વમ્ ।
યન્નિમિત્તં ચાસ્ય પરોપાધિકૃતં સંસારધર્મિત્વં સા ચાવિદ્યા ।
તસ્યા અવિદ્યાયા કિં સ્વાભાવિકત્વમાહોસ્વિત્કામકર્માદિવદાગન્તુકત્વમ્ ।
યદિ ચાઽગન્તુકત્વં તતો વિમોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
તસ્યાશ્ચાઽગન્તુકત્વે કોપપત્તિઃ કથં વા નાઽત્મધર્મો ઽવિદ્યેતિ, સર્વાનર્થબીજભૂતાયા અવિદ્યાયાઃ સતત્વાવધારણાર્થં પરા કણ્ડિકાઽરભ્યતે- તા વા અસ્ય શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણસ્ય પુરુષસ્યૈતા હિતા નામ નાડ્યો યથા કેશઃ સહસ્રધા ભિન્નસ્તાવતા તાવત્પરિમાણેનાણિમ્નાણુત્વેન તિષ્ઠન્તિ ।
તાશ્ટ શુક્લસ્ય રસસ્ય નીલસ્ય પિઙ્ગલસ્ય હરિતસ્ય લોહિતસ્ય પૂર્ણા એતૈઃ શુક્લત્વાદિભી રસવિશેષૈઃ પૂર્ણા ઇત્યર્થઃ ।
એથે ચ રસાનાં વર્ણવિશેષા વાતપિત્તશ્લેષ્મણામિતરેતરસંયોગવૈષમ્યવિશેષાદ્વિચિત્રા બહવશ્ચ ભવન્તિ ।
તાસ્વેવવિધાસુ નાડીષુ સૂક્ષ્માસુ બાલાગ્રસહસ્રભેદપરિમાણાસુ શુક્લાદિરસપૂર્ણાસુ સરલદેહવ્યાપિનીષુ સપ્તદશકં લિઙ્ગં વર્તતે ।
તદાશ્રિતાઃ સર્વા વાસના ઉચ્ચાવચસંસારધર્માનુભવજનિતાઃ ।
તલ્લિઙ્ગં વાસનાશ્રયં સૂક્ષ્મત્વાત્સ્વચ્છં સ્ફટિકમણિકલ્પં નાડીગતરસોપાધિસંસર્ગવશાદ્ધર્માધર્મપ્રેરિતોદ્ભૂતવૃત્તિવિશેષં સ્ત્રીરથહસ્ત્યાદ્યાકારવિશેષૈર્વાસનાભિઃ પ્રત્યવભાસતે ।
અથૈવં સતિ યત્ર યસ્મિન્કાલે કેચન શત્રવો ઽન્યે વા તસ્કરા મામાગત્ય ઘ્નન્તીતિ મૃષૈવ વાસનાનિમિત્તઃ પ્રત્યયો ઽવિદ્યાખ્યો જાયતે તદેતદુચ્યત એનં સ્વપ્નદૃશઙ્ઘ્નન્તીવેતિ ।
તથા હસ્તીવૈનં વિચ્છાયયતિ વિચ્છાદયતિ વિદ્રાવયતિ ધાવયતીવેત્યર્થઃ ।
ગર્તમિવ પતતિ ગર્તં જીર્ણકૂપાદિકમિવ પતન્તમાત્માનમુપલક્ષયતિ ।
તાદૃશી હ્યસ્ય મૃષા વાસનોદ્ભવત્યત્યન્તનિકૃષ્ટાધર્મોદ્ભાસિતાન્તઃકરણવૃત્યાશ્રયા દુઃખસ્વરૂપવૃત્યાશ્રયા દુઃખસ્વરૂપત્વાત્ ।
કિંબહુના યદેવ જાગ્રદ્ભયં હસ્ત્યાદિલક્ષણં તદેવ ભયરૂપમત્રાસ્મિન્સ્વપ્ને વિનૈવ હસ્ત્યાદિરૂપં ભયમવિદ્યાવાસનયા મૃષૈવોદ્ભૂતયા મન્યતે ।
અથ પુનર્યત્રાવિદ્યાપકૃષ્યમાણા વિદ્યા ચોત્કૃષ્યમાણા કિંવિષયા કિંલક્ષણા ચેત્યુચ્યતે-અથ પુનર્યત્ર યસ્મિન્કાલે દેવ ઇવ સ્વયં ભવતિ ।
દેવતાવિષયા વિદ્યા યદોદ્ભૂતા જાગરિતકાલે તદોદ્ભૂતયા વાસનયા દેવમિવાઽત્માનં મન્યતે ।
સ્વપ્ને ઽપિ તદુચ્યતે દેવ ઇવ રાજેવ રાજ્યસ્થો ઽભિષિક્તઃ સ્વપ્ને ઽપિ રાજાહમિતિ મન્યતે રાજવાસનાવાસિતઃ ।
એવમત્યન્તપ્રક્ષીયમાણાવિદ્યોદ્ભૂતા ચ વિદ્યા સર્વાત્મવિષયા યદા યદા સ્વપ્ને ઽપિ તદ્ભાવિતો ઽહમેવેદં સર્વો ઽસ્મીતિ મન્યતે ।
સ યઃ સર્વાત્મભાવઃ સો ઽસ્યાઽત્મનઃ પરમો લોકઃ પરમ આત્મભાવઃ સ્વાભાવકઃ ।
યત્તુ સર્વાત્મભાવાદર્વાગ્બાલાગ્રમાત્રમપ્યન્યત્વેન દૃશ્યતે નાહમસ્મીતિ ।
તદવસ્થાવિદ્યી તયાવિદ્યયા યે પ્રત્યુપસ્થાપિતા અનાત્મભાવા લોકાસ્તે ઽપરમાઃ સ્થાવરાન્તાસ્તાન્સંવ્યવહારવિષયાંલ્લોકાનપેક્ષ્માયં સર્વાત્મભાવઃ સમસ્તો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ સો ઽસ્ય પરમો લોકઃ ।
તસ્માદપકૃષ્યમાણાયામવિદ્યાયાં વિદ્યાયાં ચ કાષ્ટાં ગતાયાં સર્વાત્મભાવો મોક્ષઃ ।
યથા સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સ્વપ્ને પ્રત્યક્ષત એવોપલભ્યતે ઽથ યત્રૈનં ઘ્નન્તીવ જિનન્તીવેતિ ।
તે એતે વિદ્યાવિદ્યાકાર્યે સર્વાત્મભાવઃ પરિચ્છિન્નાત્મભાવશ્ચ ।
વિદ્યયા શુદ્ધયા સર્વાત્મા ભવતિ ।
અવિદ્યયા ચાસર્વો ભવતિ ।
અન્યતઃ કુતશ્ચત્પ્રવિભક્તો ભવતિ ।
યતઃ પ્રવભક્તો ભવતિ તેન વિરુધ્યતે ।
વિરુદ્ધત્વાદ્ધન્યતે જીયતે વિચ્છાદ્યતે ચ ।
અસર્વવિષયત્વે ચ ભિન્નત્વાદેતદ્ભવતિ ।
સમસ્તસ્તુ સન્કુતો ભિદ્યતે યેન વિરુધ્યેતવિરોદાભાવે કેન હન્યતે જીયતે વિચ્છાદ્યતે ચ ।
અત ઇદમવિદ્યાયાઃ સત્ત્વમુક્તં ભવતિ ।
સર્વાત્માનં સન્તમસર્વાત્મત્વેન ગ્રાહયતિ ।
આત્મનો ઽન્યદ્ધસ્ત્વરમવિદ્યમાનં પ્રત્યુપસ્થાપયતિ ।
આત્માનમસર્વમાપાદયતિ ।
તતસ્તદ્વિષયઃ કામો ભવતિ ।
યતો ભિદ્યતે કામતઃ ક્રિયામુપાદત્તે ।
તતઃ ફલમ્ ।
તદેતદુક્તમ્ ।
વક્ષ્યમાણં ચ યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતીત્યાદિ ।
ઇદમવિદ્યાયાઃ સતત્વં સહકાર્યેણ પ્રદર્શિતમ્ ।
વિદ્યાયાશ્ચ કાર્યં સર્વમાત્મભાવઃ પ્રદર્શિતો ઽવિદ્યાયા વિપર્યેણ ।
સા ચાવિદ્યા નાઽત્મનઃ સ્વાભાવિકો ધર્મો યસ્માદ્વિદ્યાયામુત્કૃષ્યમાણાયાં સ્વયમપચીયમાના સતી કાષ્ઠાં ગતાયાં વિદ્યાયાંપરિનિષ્ઠિતે સર્વાત્મભાવે સર્વાત્મના નિવર્તતે રજ્જ્વામિવ સર્પજ્ઞાનં રજ્જુનિશ્ચયે ।
તચ્ચોક્તં યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેદિત્યાદિ ।
તસ્માન્નાઽત્મધર્મો ઽવિદ્યા ।
ન હિ સ્વાભાવિકસ્યોચ્છિત્તિઃ કદાચિદપ્યુપદ્યતે સવિતુરિવોષ્ણ્યપ્રકાશયોઃ ।
તસ્માત્તસ્યા મોક્ષૌપપદ્યતે ॥4,3.20॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.21
તદ્ વા અસ્યૈતદ્ અતિચ્છન્દો ઽપહતપાપ્માભયં રૂપમ્ ।
તદ્ યથા પ્રિયયા સ્ત્રિયા સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિં ચન વેદ નાન્તરમ્ ।
એવમ્ એવાયં પુરુષઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિં ચન વેદ નાન્તરમ્ ।
તદ્ વા અસ્યૈતદ્ આપ્તકામમ્ આત્મકામમ્ અકામં રૂપમ્ શોકાન્તરમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.21 ઇદાનીં યો ઽસૌ સર્વાત્મભાવો મોક્ષો વિદ્યાફલં ક્રિયાકારકફલશૂન્યં સ પ્રત્યક્ષતો નિર્દિશ્યતે યત્રાવિદ્યાકામકર્માણિ ન સન્તિ ।
તદેતદ્પ્રસ્તુતં યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યાતીતિ ।
તદેતદ્વા અસ્ય રૂપં યઃ સર્વાત્મભાવઃ ઽસો ઽસ્ય પરમો લોકઃઽઇત્યુક્તઃ-તદતિચ્છન્દા અતિચ્છન્દમિત્યર્થઃ, રૂપપરત્વાત્ ।
છન્દઃ કામઃ, અતિગતશ્ચન્દો યસ્માદ્ રૂપાત્ તદતિચ્છન્દં રૂપમ્; અન્યો ઽસૌ સાન્તશ્છન્દઃશબ્દો ગાયત્ર્યાદિછન્દોવાચી; અયં તુ કામવચનઃ, અતઃ સ્વરાન્ત એવ; તથાપ્યતિચ્છન્દા ઇતિ પાઠઃ સ્વાધ્યાયધર્મો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અસ્તિ ચ લોકે કામવચનપ્રયુત્ત્કશ્છન્દશબ્દઃ ઽસ્વચ્છન્દઃઽ ઽપરચ્છન્દઃઽ ઇત્યાદૌ; અતઃ ઽઅતિચ્છન્દમ્ઽ ઇત્યેવમુપનેયમ્, કામવર્જિતમેતદ્ રૂપમિત્યસ્મિન્નર્થે ।
તથાપહતપાપ્મ-પાપ્મષબ્દેન ધર્માધર્માવુચ્યેતે,"પાપ્મભિઃ સંસૃજ્યતે" "પાપ્મનો વિજહાતિ"ઇત્યુત્ત્કત્વાત્; અપહતપાપ્મ ધર્માધર્મવર્જિતમિત્યેતત્ ।
કિઞ્ચ, અભયમ્-ભયં હિ નામાવિદ્યાકાર્યમ્, ઽઅવિદ્યયા ભયં મન્યતેઽ ઇતિ હ્યુત્ત્કમ્ ।
તત્કાર્યદ્વારેણ કારણપ્રતિષેધો ઽયમ્; અભયં રૂપમિત્યાવિદ્યાવર્જિતમિત્યેતત્ ।
તદેતદ્ વિદ્યાફલં સર્વત્મભાવઃ, તદેતદિતચ્છન્દાપહતપાપ્માભયં રૂપમ્--સર્વસંસારધર્મવર્જિતમ્, અતે ઽભયં રૂપમેતત્ ।
ઇદં ચ પૂર્વમેવોપન્યસ્યમતીતાનન્તરબ્રહ્મણસમાપ્તૌ "અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિ"ઇત્યાગમતઃ ।
ઇહ તુ તર્કતઃ પ્રપઞ્ચિતં દર્શિતાગમાર્થપ્રત્યયદાર્ઢ્યાય ।
અયમાત્મા સ્વયં ચૈતન્યજ્યોતિઃ-સ્વભાવઃ સર્વં સ્વેન ચૈતન્યજ્યોતિષાવભાસયતિ ।
સ યત્તત્ર કિઞ્ચિત્ પશ્યતિ, રમતે,ચરતિ,જાનાતિ ચેત્યુત્ત્કમ્ ।
સ્થિતં ચૈતન્ન્યાયતો નિત્યં સ્વરૂપં ચૈતન્યજ્યોતિષ્ટ્વમાત્મનઃ ।
સ યદ્યાત્માત્રાવિનષ્ટઃ સ્વેનૈવ રૂપેણ વર્તતે, કસ્માદયમ્-અહમસ્મીત્યાત્માનં વા, બહિર્વા-ઇમાનિ ભૂતાનીતિ, જાગ્રત્સ્વપ્નયોરિવ ન જાનાતિ? -ઇત્યત્રોચ્યતે; શૃણ્વાત્રાજ્ઞાનહેતુમ્-એકત્વમેવાજ્ઞાનહેતુઃ; તત્ કથમ્? ઇત્યુચ્યતે ।
દૃષ્ટાન્તેન હિ પ્રત્યક્ષીભવતિ વિવક્ષિતોર્ઽથ ઇત્યાહ-તત્તત્ર યથા લોકે પ્રિયયેષ્ટાયા સ્ત્રિયા સમ્પરિષ્વત્તકઃ સમ્યક્ પરિષ્વત્ત્કઃ કામયન્ત્યા કામુકઃ સન્ ન બાહ્યમાત્મનઃ કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપિ વેદ-મત્તો ઽન્યદ્ વસ્ત્વિતિ, ન ચાન્તરમ્-અયમહમાસ્મિ સુખી દુઃખી વેતિ; અપરિષ્વત્ત્કસ્તુ તથા પ્રવિભત્ત્કો જાનાતિ સર્વભેવ બ્રાહ્યમ્ આભ્યન્તરં ચ; પરિષ્વઙ્ગોત્તરકાલન્ત્વેકત્વાપત્તેર્ન જાનાતિ ।
એવમેવ, યથા દૃષ્ટાન્તો ઽયં પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ભૂતમાત્રાસંસર્ગતઃ સૈન્ધવખિલ્યવત્ પ્રવિભત્ત્કઃ, જલાદૌ ચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બવત્ કાર્યકરણ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ, સો ઽયં પુરુષઃ, પ્રજ્ઞેન પરમાર્થેન સ્વાભાવિકેન સ્વેનાત્મના પરેણ જ્યોતિષા, સમ્પરિષ્વત્ત્કઃ સમ્યક્પરિષ્વક્ત એકીભૂતો નિરન્તરઃ સર્વાત્મા, ન બાહ્યં કિઞ્ચન વસ્ત્વન્તરમ્, નાપ્યાન્તરમાત્મનિ-અયમહમસ્મિ સુખી દુઃખી વેતિ વેદ ।
તત્ર ચૈતન્યજ્યોતિઃ સ્વભાવત્વે કસ્માદિહ ન જાનાતીતિ યદપ્રાક્ષીઃ, તત્રાયં હેતુર્મયોત્ત્ક એકત્વમ્, યથા સ્ત્રીપુંસયોઃ સમ્પરિષ્વત્ત્કયોઃ ।
તત્રાર્થાન્નાનાત્વં વિશેષવિજ્ઞાનહેતુરિત્યુત્ત્કં ભવતિ; નાનાત્વે ચ કારણ્-આત્મનો વસ્તવન્તરસ્ય પ્રત્યુપસ્થાપિકાવિદ્યેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર ચાવિદ્યાયા યદા પ્રવિવિક્તો ભવતિ તદા સર્વેણૈકત્વમેવાસ્ય ભવતિ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનજ્ઞેયાદિકારકવિભાગે ઽસતિ કુતો વિશેષવિજ્ઞાનપ્રાદુર્ભાવઃ કામો વા સમ્ભવતિ સ્વાભાવિકે સ્વરૂપ્સ્થ આત્મજ્યોતિષિ ।
યસ્માદેવં સર્વૈકત્વમેવાસ્ય રૂપમતસ્તદ્વા અસ્યાઽત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ સ્વભવસ્યૈતદ્રૂપમાપ્તકામં યસ્માત્મસ્તમેતત્તસ્માદાપ્તાઃ કામા અસ્મિન્રૂપે તદિદમાપ્તકામમ્ ।
સ્ય હ્યન્યત્વેન પ્રવિભક્તઃ કામસ્તદનાપ્તકામં ભવતિ ।
યથા જાગરિતાવસ્થાયાં દેવદત્તાદિરૂપં ન ત્વિદં તથા કુતશ્ચિત્પ્રવિભજ્યતે ઽતસ્તદાપ્તકામં ભવતિ ।
કિમન્યસ્માદ્વસ્ત્વન્તરાન્ન પ્રવિભજ્યત આહોસ્વિદાત્મૈવ તદ્વસ્ત્વન્તરમત આહ નાન્યદસ્ત્યાત્મનઃ ।
કથમ્ ।
યત આત્મકામમાત્મૈવ કામા યસ્મિન્ રૂપે ઽન્યત્ર પ્રવિભક્તા ઇવાન્યત્વેન કામ્યમાના યથા યથા જાગ્રત્સ્વપ્નયોસ્તસ્યાઽત્મૈવાન્યત્વપ્રત્યુપસ્થાપકહેતોરવિદ્યાયા અભાવાદાત્મકામમત એવાકામમેતદ્રૂપં કામ્યવિષયાભાવાચ્છોકાન્તરં શાકચ્છિદ્રં શોકશૂન્યમિત્યેતચ્છોકમધ્યમિતિ વા સર્વથાપ્યશોકમેતદ્રૂપં શોકવર્જિતમિત્યર્થઃ ॥4,3.21॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.22
અત્ર પિતાપિતા ભવતિ માતામાતા લોકા અલોકા દેવા અદેવા વેદા અવેદાઃ ।
અત્ર સ્તેનો ઽસ્તેનો ભવતિ ભ્રૂણહાભ્રૂણહા ચાણ્ડ્યાલો ઽચણ્ડ્યાલઃ પૌલ્કસો ઽપૌલ્કસઃ શ્રમણો ઽશ્રમણસ્ તાપસો ઽતાપસઃ ।
અનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન ।
તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્ શોકાન્ હૃદયસ્ય ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.22 પ્રકૃતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્માવિદ્યાકામકર્મવિનિર્મુક્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અસઙ્ગત્વાદાત્મન આગન્તુકત્વાચ્ચ તેષામ્ ।
તત્રૈવમાશઙ્કા જાયતે ચૈતન્યસ્વભાવત્વે સત્યપ્યેકીભાવાન્ન જાનાતિ સ્ત્રીપુંસયોરિવ સંપરિષ્વક્તયોરિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર પ્રાસઙ્ગિકમેતદુક્તં કામક્રમાદિવત્સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વમપ્યસ્યાઽત્મનો ન સ્વભાવઃ ।
યસ્માત્સંપ્રસાદે નોપલભ્યત ઇત્યાશઙ્કાયાં પ્રાપ્તાયાં તન્નિરાકરણાય સ્ત્રીપુંસયોર્દૃષ્ટાન્તોપાદાનેન વિદ્યમાનસ્યૈવ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વસ્ય સુષુપ્તે ઽગ્રહણમેકીભાવાદ્ધેતોર્ન તુ કામકર્માદિવદાગન્તુકમ્ ।
ઇત્યેતત્પ્રાસઙ્ગિકમભિધાય યત્પ્રકૃતં તદેવાનુપ્રવર્તયતિ ।
અત્ર ચૈતત્પ્રકૃતમવિદ્યાકામકર્મવિનિર્મુક્તમેવ તદ્રૂપં યત્સુષુપ્ત આત્મનો ગૃહ્યતે પ્રત્યક્ષત ઇતિ ।
તદેતદ્યથાભૂતમેવાભિહિતં સર્વસંબન્ધાતીતમેતદ્રૂપમિતિ યસ્માદત્રૈતસ્મિન્સુષુપ્તસ્થાને ઽતિછ્છન્દાપહતપાપ્માભયમેતદ્રૂપં તસ્માદત્ર પિતા જનકઃ ।
તસ્ય ચ જનયિતૃત્વાદ્યત્પિતૃત્વં પુત્રં પ્રતિ તત્કર્મનિમિત્તં તેન ચ કર્મણાયમસંબદ્ધો ઽસ્મિન્કાલે તસ્માત્પિતાપુત્રસંબન્ધનિમિત્તાત્ કર્મણો વિનિર્મુક્તત્વાત્પિતાપ્યપિતા ભવતિ ।
તથા પુત્રો ઽપિ પિતુરપુત્રોભવતીતિ સામર્થ્યાદ્ગમ્યતે ।
ઉભયોર્હિ સંબન્ધનિમિત્તં કર્મ તમયતિક્રાન્તો વર્તતે ।
અપહતપાપ્મેતિ હ્યુક્તમ્ ।
તથામાતામાતાલોકાઃ કર્મણા જેતવ્યા જિતાશ્ચ તત્કર્મસંબન્ધાભાવાલ્લોકા અલોકાઃ ।
તથા દેવાઃ કર્માઙ્ગભૂતાસ્તત્કર્મસંબન્ધાત્યયાદ્દેવા અદેવાઃ ।
તથા વેદાઃ સાધ્યસાધનસંબન્ધાભિધાયકા મન્ત્રલક્ષણાશ્ચાભિધાકત્વેન કર્માઙ્ગભૂતા અધીતા અધ્યેતવ્યાશ્ચ કર્મનિમિત્તમેવ સંબધ્યન્તે પુરુષેણ તત્કર્માતિક્રમણાદેતસ્મિન્કાલે વેદા અપ્યવેદાઃ સંપદ્યન્તે ।
ન કેવલં શુભકર્મસંબન્ધાતીતઃ કિં તર્હ્યશુભૈરપ્યત્યન્તઘોરૈઃ કર્મભિરસંબદ્ધ એવાયં વર્તત ઇત્યતમર્થામાહ-અત્ર સ્તેનો બ્રાહ્મણસુવર્ણહર્તા ભ્રૂણઘ્ના સહ પાઠાદવગમ્યતે ।
સ તેન ઘોરોણ કર્મણૈતસ્મિન્કાલે વિનિર્મુક્તો ભવતિ ।
યેનાયં કર્મણા મહાપાતકી સ્તેન ઉચ્યતે ।
તથા ભ્રૂણહાભ્રૂણહા તથા ચાણ્ડાલો ન કેવલં પ્રત્યુત્પન્નેનૈવ કર્મણા વિનિર્મુક્તઃ ।
કિં તર્હિ સહજેનાપ્યત્યન્તનિકૃષ્ટજાતિપ્રાપકેણાપિ વિનિર્મુક્ત એવાયમ્ ।
ચાણ્ડાલો નામ શૂદ્રેણ બ્રાહ્મણ્યામુત્પન્નશ્ચણ્ડાલ એવ ચાણ્ડાલઃ ।
સ જાતિનિમિત્તેન કર્મણાસંબદ્ધત્વાદચાણ્ડાલો ભવતિ ।
પૌલ્કસઃ પુલ્કસ એવ પૌલ્કસઃ શૂદ્રેણૈવ ક્ષત્રિયાયામુત્પન્નઃ ।
સો ઽપ્યપુલ્કસો ભવતિ ।
તથાઽશ્રમલક્ષણૈશ્ચ કર્મભિરસંબગદ્ધો ભવતીત્યુચ્યતે ।
શ્રમણઃ પરિવ્રાડ્યત્કર્મનિમિત્તો ભવતિ સ તેન વિનિર્મુક્તત્વાદશ્રમણઃ ।
તથા પાપસો વાનપ્રસ્થો ઽતાપસઃ સર્વેષાં વર્ણાશ્રમાદીનામુપલક્ષણાર્થમુભયોર્ગ્રહણમ્ ।
કિં બહુનાન્વાગતં નાન્વાગતમનન્વાગતમસંબન્ધમિત્યેતત્પુણ્યેન શાસ્ત્રવિહિતેન કર્મણા તથા પાપેન વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધક્રિયાલક્ષણેન ।
રૂપપરત્વાન્નપુંસકલિઙ્ગમ્ ।
અભયં રૂપિતિ હ્યનુવર્તતે ।
કિં પુનરસંબદ્ધત્વે કારણમિતિ તદ્ધેતુરુચ્યતે-તીર્ણો ઽતિક્રાન્તો હિ યસ્માદેવંરૂપસ્તદા તસ્મિન્કાલે સર્વાઞ્છોકાઞ્શોકાઃ કામાઃ ।
ઇષ્ટવિષયપ્રાર્થના હિ તદ્વિષયવિયોગે શોકત્વમાપદ્યતે ।
ઇષ્ટં હિ વિષયંમપ્રાપ્તં વિયુક્તં ચોદ્દિશ્ય ચિન્તયાનસ્તદ્ગુણાન્સંતપ્યતે પુરુષો ઽતઃ શોકો રતિઃ કામ ઇતિ પર્યાયાઃ ।
યસ્માત્સરવકામાતીતો હ્યત્રાયં ભવતિ ।
ન કઞ્ચન કામં કામયતે ઽતિચ્છન્દા ઇતિ હ્યુક્તં તત્પ્રક્રિયાપતતો ઽયં શોકશહ્દઃ કામવચન એવ ભવિતુમર્હતિ ।
કામશ્ચ કર્મહેતુઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ-"સ યથાકામો ભવતિ તત્ક્રયુર્ભવતિ યત્ક્રતુર્ભવતિ તત્કર્મ કુરુતે"ઇતિ ।
અતઃ સર્વકામાતિતીર્ણત્વાદ્યુક્તમાનન્વાગતં પુણ્યેનેત્યાદિ ।
હૃદયસ્ય હૃદયમિતિ પુણ્ડરીકાકારો માંસપિણ્ડસ્તત્સ્થમન્તઃકરણં બુદ્ધર્હૃદયમિત્યુચ્યતે ।
તાત્સ્થાન્મઞ્ચક્રોશનવત્ ।
હૃદયસ્ય બુદ્ધેર્યે શોકાઃ બુદ્ધિસંશ્રયા હિ તે ।
ઽકામઃ સંકલ્પો વિચિકિત્સેત્યાદિ સર્વં મન એવઽત્યુક્તત્વાત્ ।
વક્ષ્યતિ ચ -"કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ"ઇતિ ।
આત્મસંશ્રયભ્રાન્ત્યપનોદાય હીદં વચનં-હૃદિ શ્રિતા હૃદયસ્ય શોકા ઇતિ ચ ।
હૃદયકરણસંબન્ધાતીતશ્ચાયમસ્મિન્કાલે ઽતિક્રામતિ મૃત્યો રૂપાણીતિ હ્યુક્તમ્ ।
હૃદયકરણસહન્ધાતીતત્વાત્તત્સંશ્રયકામસંબન્ધાતીતો ભવતીતિ યુક્તતરં વચનમ્ ।
યે તુ વાદિનો હૃદિ શ્રિતાઃ કામા વાસનાશ્ચ હૃદયસંબન્ધિનમાત્મનમુપસૃપ્યોપશ્લિષ્યન્તિ હૃદયવિયોગે ઽપિ ચાઽત્મન્યવતિષ્ઠન્તે પુટતૈલસ્ય ઇવ પુષ્પાદિગન્ધ ઇત્યાચક્ષતે ।
તેષાં કામઃ સંકલ્પો હૃદયે હર્યોવ રૂપાણિ હૃદયસ્ય શોકા ઇત્યાદીનાં વચનાનામાનર્થક્યમેવ ।
હૃદયકરણોત્પાદ્યત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
હૃદિ શ્રિતા ઇતિ વિશેષણાત્ ।
ન હિ હૃદયસ્ય કરણમાત્રત્વે હૃદિ શ્રિતા ઇતિ વચનં સમઞ્જસં હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ ચ ।
આત્મવિશદ્દેશ્ચ વિવક્ષિતત્વાદ્ધૃચ્છ્રયણવચનં યથાર્થમેવ યુક્તમ્ ।
ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ચ શ્રુરેરન્યાર્થાસંભવાત્ ।
કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતા ઇતિ વિશેષણાદાત્માશ્રયા અપિ સન્તીતિ ચેત્ ।
ન ।
અનાશ્રિતાપેક્ષત્વાત્ નાત્રાઽશ્રયાન્તરમપેક્ષ્ય યે હૃદીતિ વિશેષણં કિં તર્હિ યે હૃદ્યનાશ્રિતાઃ કામાસ્તાનપેક્ષ્ય વિશેષણમ્ ।
યે ત્વપ્રરૂઞા ભવિષ્યા ભૂતાશ્ચ પ્રતિપક્ષતો નિવૃત્તાસ્તે નૈવ હૃદિ શ્રિતાઃ સંભાવ્યન્તે ચ તે ।
અતો યુક્તં તાનપેક્ષ્ય વિશેષણમ્ ।
યે પ્રરૂઢા વર્તમાના વિષયે તે સર્વે પ્રમુચ્યન્ત ઇતિ ।
તથાપિ વિશેષણાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તેષુ યતન્માધિક્યાદ્ધેયાર્થત્વાત્ ।
ઇતરથાશ્રુતમનિષ્ટં ચકલ્પિતં સ્યાદાત્માશ્રયત્વં કામાનામ્ ।
ન કઞ્ચન કામં કામયત ઇતિ પ્રાપ્તપ્રતિષેધાદાત્માશ્રયત્વં કામાનાં શ્રુતમેવેતિ ચેત્ ।
ન ।
સધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેતિ પરનિમિત્તત્વાત્કામાશ્રયત્વપ્રાપ્તેરસઙ્ગવચનાચ્ચ ।
ન હિ કામાશ્રયત્વે ઽસઙ્ગવચનમુપપદ્યતે ।
સઙ્ગશ્ચ કામ ઇત્યવોચામ ।
આત્મકામ ઇતિ શ્રુતેરાત્મવિષયો ઽસ્ય કામો ભવતીતિ ચેત્ ।
ન વ્યતિરિક્તકામાભાવાર્થત્વાત્તસ્યાઃ ।
વૈશેષિકાદિતન્ત્રન્યાયોપપન્નમાત્મનઃ કામાદ્યાશ્રયત્વમિતિ ચેત્ ।
ન હૃદિ શ્રિતા ઇત્યાદિવિશેષશ્રુતિવિરોધાનપેક્ષ્યાસ્તા વેશેષિકાદિતન્ત્રોપપત્તયઃ ।
શ્રુતિવિરોધે ન્યાયભાસત્વોપગમાત્ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વબાધનાચ્ચ ।
કામાદીનાં ચ સ્વપ્ને કેવલદૃશિમાત્રવિષયત્વાત્સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સિદ્ધં સ્થિતં ચ બાધ્યેત ।
આત્મસમવાયિત્વે દૃશ્યત્વાનુપપત્તેશ્ચક્ષુર્ગતવિશેષવત્ ।
દ્રષ્ટુર્હિ દૃશ્યમર્થાન્તરભૂતમિતિ દ્રષ્ટુઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં સિદ્ધમ્ ।
તદ્બાધિતં સ્યાદ્યદિ કામાદ્યાશ્રયત્વં પરિકલ્પ્યેત્ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થ વિપ્રતિષેધાચ્ચ ।
પરસ્યૈકદેશકલ્પનાયાં કામાદ્યાશ્રયત્વે ચ સર્વશાસ્ત્રાર્થજાતં કુપ્યેત ।
એતચ્ચ વિસ્તરેણ ચતુર્થે ઽવોચામ ।
મહતા હિ પ્રયત્નેન કામાદ્યાશ્રયત્વકલપ્નાઝ પ્રતિષેદ્ધવ્યા આત્માનઃ પરેણૈકત્વશાસ્ત્રાર્થસિદ્ધયેઃ તત્કલ્પનાયાં પુનઃ ક્રિયમાણાયાં શાસ્ત્રાર્થં એવ બાધિતઃ સ્યાત્ ।

યથેચ્ચાધીનામાત્મધર્મત્વં કલ્પયન્તો વૈશેષિકા નૈયાયિકાશ્ચોપનિષચ્છાસ્ત્રાર્થબાધનાન્નાઽદરણીયા ॥4,3.22॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.23
યદ્ વૈ તન્ ન પશ્યતિ પશ્યન્ વૈ તન્ ન પશ્યતિ ।
ન હિ દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાન્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યત્ પશ્યેત્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.23 સ્ત્રીપુંસયોરિવૈકત્વાન્ન પશ્યતીત્યુક્તં સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ચ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ચ ।
સ્વઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં નામ ચૈતન્યાત્મસ્વભાવતા ।
યદિ હ્યગ્ન્યુષ્ણત્વાદિવચ્ચૈતન્યાત્મસ્વભાવ આત્મા સ કથમેકત્વે ઽપિ હિ સ્વભાવં જહ્યાન્ન જાનીયાત્ ।
અથ ન જહાતિ કથમિહ સુષુપ્તે ન પશ્યતિ ।
વિપ્રતિષિદ્ધમેતચ્ચૈતન્યમાત્મસ્વભાવો ન જાનાતિ ચેતિ ।
ન વિપ્રતિષિદ્ધમુભયમપ્યેતદુપપદ્યત એવ ।
કથમ્-યદ્વૈ સુષુપ્તે તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તત્તત્ર પશ્યન્નેવ ન પશ્યતિ ।
યત્તત્ર સુષુપ્તે ન પશ્યતીતિ જાનીષે તન્ન તથા ગૃહ્ણીયાઃ ।
કસ્માત્ ।
પશ્યન્વૈ ભવતિ તત્ર ।
નન્વાનં ન પશ્યતીતિ સુષુપ્તે જાનીમે યતો ન ચક્ષુર્વા મનો વા દર્શને કરણં વ્યાપૃતમસ્તિ ।
વ્યાપૃતેષુ હિ દર્શનશ્રવણાદિષુ પશ્યતીતિ વ્યવહારો ભવતિ શૃણોતીતિ વા ।
ન ચ વ્યાપૃતાનિ કરણાનિ પશ્યામઃ ।
તસ્માન્ન પશ્યત્યેવાયમ્ ।
ન હિ ।
કિં તર્હિ પશ્યન્નેવ ભવતિ ।
કથમ્ ।
ન હિ યસ્માદ્દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટકર્તુર્યા દૃષ્ટિસ્તસ્યા દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિનાશઃ ।
સ ન વિદ્યતે ।
યથાગ્નેરૌષ્ણ્યં હિ સા ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધમિદમભિધીયતે દ્રષ્ટુઃ સા દૃષ્ટિર્ન વિપરિલુપ્યત ઇત ચાશક્યં વક્તુમ્ ।
નનુ ન વિપરિલુપ્યત ઇતિ વચનાદવિનાશિની સ્યાત્ ।
ન ।
વનચસ્ય જ્ઞાપકત્વાત્ ।
નહિ ન્યાયપ્રાપ્તો વિનાશઃ કૃતકસ્ય વચનશતેનાપિ વારયિતું શક્યતે ।
વચનસ્ય જ્ઞાપકત્વાત્ ।
નહિ ન્યાયપ્રાપ્તો વિનાશઃ ।
કૃતકસ્ય વચનશતેનાપુ વારયિતું શક્યતે ।
વચનસ્ય યથાપ્રાપ્તાર્થજ્ઞાપકત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આદિત્યાદિપ્રકાશકત્વવદ્દર્શનોપપત્તેઃ ।
યથાઽદિત્યાદયો નિત્યપ્રકાશસ્વભાવા એવ સન્તઃ સ્વાભાવિકેન નિત્યેનૈવ પ્રકાશેન પ્રકાશયન્તિ ।
ન હ્યપ્રકાશાત્માનઃ સન્તઃ પ્રકાશં કુર્વન્તઃ પ્રકાશયન્તીત્યુચ્યન્તે ।
કિં તર્હિ સ્વભાવેનૈવ નિત્યેન પ્રકાશેન ।
તથાયમપ્યાત્માવિપરિલુપ્તસ્વભાવયા દૃષ્ટ્યા નિત્યયા દ્રષ્ટેત્યુચ્યન્તે ।
ગૌણં તર્હિ દ્રષ્ટુત્વમ્ ।
નૈવમેવ મુખ્યત્વોપપત્તેઃ યદિ હ્યન્યથાપ્યાત્મનો દ્રષ્ટુત્વં દૃષ્ટં તદાસ્ય દ્રષ્ટુત્વસ્ય ગૌણત્વં ન ત્વાત્મનો ઽન્યો દર્શનપ્રકારો ઽસ્તિ તદેવમેવ મુખ્યં દ્રષ્ટુત્વમુપપદ્યતે નાન્યથા ।
યથાઽદિત્યાદીનાં પ્રકાશયિતૃત્વં નિત્યેનૈવ સ્વભાવિકેનાક્રિયમાણેન પ્રકાશકેન તદેવ ચ પ્રકાશયિતૃત્વં મુખ્યં પ્રકાશયિતૃત્વાન્તરાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માન્ન દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિર્વિપરિલુપ્યત ઇત ન વિપ્રતિષેધગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
નન્વનિત્યક્રિયાકર્તૃવિષય એવ તૃચ્પ્રત્યયાન્તસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગો દૃષ્ટો યથા છેત્તા ભેત્તા ગન્તેતિ તથા દ્રષ્ટેત્યત્રાપીતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકાશયિતેતિ દૃષ્ટત્વાત્ ।
ભવતુ પ્રકાશકેષ્વન્યથાસંભવાન્ન ત્વાત્મનીતિ ચેત્ ।
ન, દૃષ્ટ્યવિપરિલોપશ્રુતેઃ ।
પશ્યામિ ન પશ્યામીત્યનુભવદર્શનાન્નેતિ ચેત્ ।
ન ।
કરણવ્યાપારવિશેષાપેક્ષત્વાત્ ।
ઉદ્ધૃતચક્ષુષાં ચ સ્વપ્ન્ આત્મદૃષ્ટેરવિપરુલોપદર્શનાત્ ।
તસ્માદવિપુલુપ્તસ્વભાવૈવાઽત્મનો દૃષ્ટઃ ।
અતસ્યાવિપરિલુપ્તયા દૃષ્ટ્યા સ્વયઞ્જ્યોતિઃસ્વભાવયા પશ્યન્નેવ ભવતિ સુષુપ્તે ।
કથં તર્હિ ન પશ્યતીતિ ।
ઉચ્યતે ।
ન તુ તદસ્તિ કિં તત્ ।
દ્વિતીયં વિષયભૂતમ્ ।
કિંવશિષ્ટમ્ ।
તતો દ્રષ્ચિરન્યદન્યત્વેન વિભક્તં યત્પશ્યેદ્યદુપલભેત યદ્ધિ તદ્વિશેષદર્શનકારણમન્તઃકરણં ચક્ષૂ રૂપં ચ તદવિદ્યયાન્યત્વેન પ્રત્યુપસ્થાપિતમાસીત્ ।
તદેતસ્મિન્કાલ એકીભુતમ્ ।
આત્મનઃ પરેણ પરિષ્વઙ્ગાત્ ।
દ્રષ્ટુર્હિ પરિચ્છિન્નસ્યવિશેષદર્શનાય કરણમન્યત્વેન વ્યતિષ્ઠતે ।
અયં તુ સ્વેન સર્વાત્મના સંપિષ્વક્તઃ સ્વેન પરેણ પ્રાજ્ઞેનાઽત્મના પ્રિયયેવ પુરુષઃ ।
તેન ન પૃથક્ત્વેન વ્યવસ્થિતાનિ કરણાનિ વિષયાશ્ચ ।
તદભાવાદ્વિશેષદર્શનં નાસ્તિ ।
કરણાદિકૃતં હિ તન્નાઽત્મકૃતમ્ ।
આત્મકૃતમિવ પ્રત્યવભાસતે ।
તસ્માત્તકૃતેયં ભ્રાન્તિરાત્મનો દૃષ્ટિઃ પરિલુપ્યતચ ઇતિ ॥4,3.23॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.24-30
યદ્ વૈ તન્ ન જિઘ્રતિ જિઘ્રન્ વૈ તન્ ન જિઘ્રતિ ।
ન હિ ઘ્રાતુર્ ઘ્રાતેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યજ્ જિઘ્રેત્

યદ્ વૈ તન્ ન રસયતિ રસયન્ વૈ તન્ ન રસયતિ ।
ન હિ રસયિતૂ રસયતેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યદ્ રસયેત્

યદ્ વૈ તન્ ન વદતિ વદન્ વૈ તન્ ન વદતિ ।
ન હિ વક્તુર્ વક્તેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યદ્ વદેત્

યદ્ વૈ તન્ ન શૃણોતિ શૃણ્વન્ વૈ તન્ ન શૃણોતિ ।
ન હિ શ્રોતુઃ શ્રુતેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યચ્ છૃણુયાત્

યદ્ વૈ તન્ ન મનુતે મન્વાનો વૈ તન્ ન મનુતે ।
ન હિ મન્તુર્ મતેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યન્ મન્વીત

યદ્ વૈ તન્ ન સ્પૃશતિ સ્પૃશન્ વૈ તન્ ન સ્પૃશતિ ।
ન હિ સ્પ્રષ્ટુઃ સ્પૃષ્ટેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યત્ સ્પૃશેત્

યદ્ વૈ તન્ ન વિજાનાતિ વિજાનન્ વૈ તન્ ન વિજાનાતિ ।
ન હિ વિજ્ઞાતુર્ વિજ્ઞાતેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમ્ અસ્તિ તતો ઽન્યદ્ વિભક્તં યદ્ વિજાનીયાત્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.24-30 સમાનમન્યત્ ।
યદ્વૈ તન્ન જિઘ્રતિ ।
યદ્વૈ તન્ન રસયતે ।
યદ્વૈ તન્ન વદતિ ।
યદ્વૈ તન્ન શૃણોતિ ।
યદ્વૈ તત્ર મનુતે ।
યદ્વૈ તન્ન સ્પૃશતિ ।
યદ્વૈ તન્ન સ્પૃશતિ ।
યદ્વૈ તન્ન વિજાનાતીતિ મનનવિજ્ઞાનયોર્દૃષ્ટ્યાદિસહકારિત્વે ઽપિ સતિ ચક્ષુરાદિનિરપેક્ષે ભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનવિષયવ્યાપારો વિદ્યત ઇતિ પૃથગ્ગ્રહણમ્ ।
કિં પુનર્દૃષ્ટ્યાદીનામગ્નેરૌષ્ણ્યપ્રકાશનજ્વલનાદિવદ્ધર્મભેદ આહોસ્વિદભિન્નસ્યૈવ ધર્મસ્ય પરોપાધિનિમિત્તં ધર્માન્યત્વમિતિ ।
અત્ર કેચિદ્વ્યાચક્ષતે ।
આત્મવસ્તુનઃ સ્વત એવૈકત્વં નાનાત્વં ચ યથા ગોર્ગોદ્રવ્યતયૈકત્વં નાનાત્વં ચાનુમેયમ્ ।
સર્વત્રાવ્યભિચારદર્શનાદાત્મનો ઽપિ તદ્વદેવ દૃષ્ટ્યાદીનાં પરસ્પરં નાનાત્વમાત્મના ચૈકત્વમિતિ ।
નાન્યપરત્વાત્ ।
ન હિ દૃષ્ટ્યાદિધર્મભેદપ્રદર્શપરમિદં વાક્યં યદ્વૈ તદિત્યાદિ ।
કિં તર્હિ ।
યદિ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિઃ કથં ન જાનાતિ સુષુપ્તે નૂનમતો ન ચૈતન્યાત્મજ્યોતિરિત્યેવમાશઙ્કાપ્રાપ્તૌ તન્નિરાકરણયૈતદારબ્ધં યદ્વૈ તદિત્યાદિ ।
યદસ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નયોશ્ચક્ષુરાદ્યનેકોપાધિદ્વારં ચૈતન્યાત્મજ્યોતિઃ સ્વાભાવ્યમુપલક્ષિતં દૃષ્ટ્યાદ્યભિધેયવ્યવહારાપન્નં સુષુપ્તં ઉપાધિભેદવ્યાપારનિવૃત્તાવનુદ્ભાસ્યમાનત્વાદનુપલક્ષ્યમાણસ્વભાવમપ્યુપાધિભેદેન ભિન્નમિવ યથાપ્રાપ્તાનુવાદેનૈવ વિદ્યમાન્તવમુચ્યતે ।
તત્ર દૃષ્ટ્યાદિધર્મભેદકલ્પનાવિવક્ષિતાર્થાનભિજ્ઞતયા ।
સૈન્ધવઘનવત્પ્રજ્ઞાનૈકરસઘનશ્રુતિવિરોધાચ્ચ ।
"વિજ્ઞાનમનન્દમ્" "સત્યં જ્ઞાનમ્" "પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
શબ્દપ્રવૃતેશ્ચ ।
લૌકિકો ચ શબ્દપ્રવૃત્તશ્ચક્ષુષા રૂપં વિજાનાતિ શ્રોત્રેણ શબ્દં વિજાનાતિ રસનેનાન્નસ્ય રસં વિજાનાતીતિ ચ સર્વત્રૈવ ચ દૃષ્ટ્યાદિશબ્દાભિધેયાનાં વિજ્ઞાનશબ્દવાચ્યતામેવ દર્શયતિ ।
શબ્દપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રમાણમ્ ।
દૃષ્ટાન્તોપપત્તેશ્ચ ।
યથા હિ લોકે સ્વચ્છસ્વાભાવ્યયુક્તઃ સ્ફચિકસ્તન્નિમિત્તમેવ કેવલં હરિતનીલલોહિતાદ્યુપાધિભેદસોયાગાત્તદાકારત્વં શક્યન્તે ।
તથા ચક્ષુરાદ્યુપાધિભેદસંયોગત્પ્રજ્ઞાનઘનસ્વભાવસ્યૈવાઽત્મજ્યોતિષો દૃષ્ટ્યાદિશક્તિભેદ ઉપલક્ષ્યતે ।
પ્રજ્ઞાનઘનસ્ય સ્વચ્છસ્વાભાવ્યાત્સ્ફટિકસ્વચ્છસ્વાભાવ્યવત્સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાચ્ચ ।
યથા શક્તિભેદ ઉપલક્ષ્યતે ।
યથા ચાઽદિત્યજ્યોતિરવભાસ્યભેદૈઃ સંયુજ્યમાનં હરિતનીલપીતલોહિતાદિભેદૈરવિભાગ્યં તદાકારાભાવં ભવતિ ।
તથા ચ કૃત્સ્નઞ્જગદવભાસયચ્ચક્ષુરાદીનિ ચ તદાકારં ભવતિ ।
તથા ચોક્તમાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્ત ઇત્યાદિ ।
ન ચ નિવયવેષ્વનેકાત્મતા શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ।
દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
યદપ્યાકાશસ્ય સર્વગતત્વાદિધર્મભેદઃ પરિકલ્પ્યતે પરમાણ્વાદીનાં ચ ગન્ધરસાદ્યનેકગુણત્વં તદપિ નિરીપ્યમાણં પરોપાધિનિમિત્તમેવ ભવતિ ।
આકાશસ્યતાવત્સર્વગત્વં નામ ન સ્વતો ધર્મો ઽસ્તિ ।
સર્વોપાધિસંશ્રયાદ્ધિ સર્વત્ર સ્વેન રૂપેણ સત્ત્વમપેક્ષ્ય સર્વગત્વવ્યવહારો ન ત્વાકાશઃ ક્વચિદ્ગતો વાગતો વા સ્વતઃ ।
ગમનં હિ નામ દેશાન્તરસ્થસ્ય દેશાન્તરેણ સંયોગકારણમ્ ।
સા ચ ક્રિયા નૈવાવિશેષે સંભવતિ ।
એવ ધર્મભેદા નૈવ સન્ત્યાકાશે ।
તથા પરમાણ્વાદાવપિ ।
પરમાણુર્નામ પૃથિવ્યા ગન્ધઘનાયાઃ પરમસૂક્ષ્મો ઽવયવો ગન્ધાત્મક એવ ન તસ્ય પુર્ગન્ધવત્ત્વ નામ શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ।
અથ તસ્યૈવ રસાદિમત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપ્યબાદિસંસસર્ગનિમિત્તત્વાત્ તસ્માન્ન નિરવયવસ્યાનેકધર્મવત્ત્વે દૃષ્ટાન્તો ।
સ્તિ ।
એતેન દૃગાદિશક્તિભેદાનાં પૃથક્ચક્ષુરૂપાદિભેદેન પરિણામભેદકલ્પના પરમાત્મનિ પ્રયુક્તા ॥4,3.24-30 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.31
યત્ર વા અન્યદ્ ઇવ સ્યાત્ તત્રાન્યો ઽન્યત્ પશ્યેદ્ અન્યો ઽન્યજ્ જિઘ્રેદ્ અન્યો ઽન્યદ્ રસયેદ્ અન્યો ઽન્યદ્ વદેદ્ અન્યો ઽન્યચ્ છૃણુયાદ્ અન્યો ઽન્યન્ મન્વીતાન્યો ઽન્યત્ સ્પૃશેદ્ અન્યો ઽન્યદ્ વિજાનીયાત્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.31 જાગ્રત્સ્વપ્નયોરિવ યદ્વિજાનીયાત્તદ્દ્વિતીયં પ્રવિભક્તમન્યત્વેન નાસ્તીત્યુક્તમતઃ સુષુપ્તે ન વિજાનાતિ વિશેષમ્ષ નનુ યદ્યસ્યાયમેવ સ્વભાવઃ કિંનિમિત્તમસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનં સ્વભાવપરિત્યાગેન ।
અથ વિશેષવિજ્ઞાનમેવાસ્ય સ્વભાવઃ કસ્માદેષ વિશેષં ન વિજાનાતીતિ ।
ઉચ્યતે શૃણુ ।
યત્ર યસ્મિઢ્જાગરિતે સ્વપ્ને વા અન્યદિવાઽત્મનો વસ્ત્વન્તરમિવાવિદ્યયા પ્રત્યુપસ્થાપિતં ભવતિ તત્ર તસ્માદવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતાદન્યો ઽન્યમિવાઽત્માનં મન્યમાનો ઽસત્યાત્મનઃ પ્રવિભક્તે વસ્ત્વન્તરે ઽસતિ ચાત્મનિ તતઃ પ્રવિભક્તે ઽન્યો ઽન્યત્પશ્યેદુપલભેત ।
તચ્ચ દર્શિતં સ્વપ્ને પ્રત્યક્ષતો ઘ્નન્તીવ જિનન્તીવેતિ ।
તથાન્યો ઽન્યજ્જિઘ્રેદ્રસયેદ્વદેચ્છૃણુયાન્મન્વાતિ સ્પૃશેદ્વિજાનીયાદિતિ ॥4,3.31॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.32
સલિલ એકો દ્રષ્ટાદ્વૈતો ભવતિ ।
એષ બ્રહ્મલોકઃ સમ્રાટ્ ।
ઇતિ હૈનમ્ અનુશશાસ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એષાસ્ય પરમા ગતિઃ ।
એષાસ્ય પરમા સંપત્ ।
એષો ઽસ્ય પરમો લોકઃ ।
એષો ઽસ્ય પરમ આનન્દઃ ।
એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામ્ ઉપજીવન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.32 યત્ર પુનઃ સાવિદ્યા સુષુપ્તે વસ્ત્વન્તરપ્રત્યુપસ્થાપિકા શાન્તા તેનાન્યત્વેનાવિદ્યાપ્રવિભક્તસ્ય વસ્તુનો ઽભાવાત્કેન કં પશ્યેજ્જિઘ્રેદ્વિજાનીયાદ્વા ।
અતઃ સ્વેનૈવ હિ પ્રાજ્ઞેનઽઽત્મના સ્વયઞ્જ્યોતિઃસ્વભાવેન સંપરિષ્વક્તઃસમસ્તઃ સંપ્રસન્ન આપ્તકામ આત્મકામઃ સલિલવસ્ત્વચ્છીભૂતઃ સલિલ ઇવ એકો દ્વિતીયસ્યાભાવાત્ ।
અવિદ્યાયા હિ દ્વિતીયસ્યાભાવાત્ ।
એતદમૃતમભયમેષ ભ્મલોકો બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોકઃ પર એવાયમસ્મિન્કાલે વ્યાવૃત્તકાર્યકરણોપાધિભેદઃ સ્વાત્મજ્યોતિષિ શાન્તસર્વસંબન્ધો વર્તતે ।
હે સમ્રાડિતિ હૈવં હૈનં જનકમનુશશાસાનુષ્ટવાન્યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇતિ શ્રુતિવચનમેતત્ ।
કથં વાનુશશાસ ।
એષાસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્ય પરમા ગતિઃ ।
યાસ્ત્વન્યા દેહગ્રહલક્ષણા બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તા અવિદ્યાકલ્પિતાસ્તા ગતયો ઽતો ઽપરમા અવિદ્યાવિષયત્વાત્ ।
ઇયં તુ દેવત્વાદિગતીનાં કર્મવિદ્યાસાધ્યાનાં પરમોત્તમા યઃ સમસ્તાત્મભાવો યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતીત્યેષૈવ ચ પરમા સંપત્સર્વાસાં સંપદાં વિભૂતીનામિયં પરમા સ્વાભાવિકત્વાદસ્યાઃ કૃતકા હ્યન્યાઃ સંપદઃ ।
તથૈષો ઽસ્ય પરમો લોકઃ ।
યે ઽન્યે કર્મફલાશ્રયા લોકાસ્તે ઽસ્માદપરમાઃ ।
અયં તુ ન કેનચન કર્મણા મીયતે સ્વાભાવિકત્વાદેષો.સ્ય પરમો લોકઃ ।
તથૈષો ઽસ્યપરમ આનન્દઃ ।
યાન્યન્યાનિ વિષયેન્દ્રિયસંબન્ધજનિતાન્યાનન્દજાતાનિ તાન્યપેક્ષ્યૈષો ઽસ્ય પરમ આનન્દો નિત્યત્વાત્ ।
"યો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યત્રાન્યત્પશ્યન્યદ્વિજાનાતિ તાન્યપેક્ષ્યૈષો ઽસ્ય પરમ આનન્દોનિત્યત્વાત્ ।
"યો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યત્રાન્યત્પશ્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં મર્ત્યમમુખ્યં ક્ષુખમિદં તુ તદ્વિપરીતમ્ ।
એત એષો ઽસ્ય પરમ આનન્દઃ ।
એતસ્યૈવૈઽઽનન્દસ્ય માત્રાં કલામવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતાં વિષયેન્દ્રિયસંબન્ધકાલવિભાવ્યામન્યાનિ ભૂતાન્યુપજીવન્તિ ।
કાનિ તાનિ તત એવાઽનન્દાદવિદ્યથાપ્રવિભજ્યમાનસ્વરૂપાણ્યન્યત્વેન તાનિ બ્રહ્મણઃ પરિકલ્પ્યમાનાન્યન્યાનિ સન્ત્યુપજીવન્તિ ભૂતાનિ વિષયેન્દ્રિયસંપર્કદ્વારેણ વિભાવ્યમાનામ્ ॥4,3.32॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.33
સ યો મનૂષ્યાણાં રાદ્ધઃ સમૃદ્ધો ભવત્ય્ અન્યેષામ્ અધિપતિઃ સર્વૈર્ માનુષ્યકૈર્ ભોગૈઃ સમ્પન્નતમઃ સ મનુષ્યાણાં પરમ આનન્દઃ ।
અથ યે શતં મનુષ્યાણામ્ આનન્દાઃ સ એકઃ પિતૄણાં જિતલોકાનામ્ આનન્દઃ ।
અથ યે શતં પિતૄણાં જિતલોકાનામ્ આનન્દાઃ સ એકો ગન્ધર્વલોક આનન્દઃ ।
અથ યે શતં ગન્ધર્વલોક આનન્દાઃ સ એકઃ કર્મદેવાનામ્ આનન્દો યે કર્મણા દેવત્વમ્ અભિસમ્પદ્યન્તે ।
અથ યે શતં કર્મદેવાનામ્ આનન્દાઃ સ એક આજાનદેવાનામ્ આનન્દઃ ।
યશ્ ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહતઃ ।
અથ યે શતમ્ આજાનદેવાનામ્ આનન્દાઃ સ એકઃ પ્રજાપતિલોક આનન્દઃ ।
યશ્ ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહતઃ ।
અથ યે શતં પ્રજાપતિલોક આનન્દાઃ સ એકો બ્રહ્મલોક આનન્દઃ ।
યશ્ ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહતઃ ।
અથૈષ એવ પરમ આનન્દઃ ।
એષ બ્રહ્મલોકઃ સમ્રાટ્ ।
ઇતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ ।
અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ ।
અત્ર હ યાજ્ઞવલ્ક્યો બિભયાં ચકાર -- મેધાવી રાજા સર્વેભ્યો માન્તેભ્ય ઉદરૌત્સીદ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.33 યસ્ય પરમાન્દસ્ય માત્રા અવયવા બ્રહ્માદિભિર્મનુષ્યપર્યન્તૈર્ભૂતૈરુપજીવ્યન્તે તદાનન્દમાત્રાદ્વારેણ માત્રિણં પરમાનન્દમધિજિગમિયિષન્નાહ સૈન્ધવલવણશકલૈરિવ લવણશૈલમ્ ।
સ યઃ કસ્મિન્મનુષ્યાણાં મધ્યે રાદ્ધઃ સંસિદ્ધો ઽવિકલઃ સમગ્રાવયવ ઇત્યર્થઃ ।
સમૃદ્ધ ઉપભોગોપકરણસંપન્નો ભવતિ ।
કિઞ્ચાન્યેષાં સમાનજાતીયાનામધિપતિઃ સ્વતન્ત્ર પતિર્ન માણ્ડલિકઃ સર્વૈઃ સમસ્તૈર્માનુષ્યકૈરિતિ દિવ્યભોગોપકરણનિવૃત્યર્થં મનુષ્યાણામેવ યાનિ ભોગોપકરણાનિ તૈઃ સંપન્નાનામપ્યતિષયેન સંપન્નઃ સંપન્નતમઃ સ મનુષ્યાણાં પરમ આનન્દઃ ।
તત્રાઽનન્દાન્દિતોરભેદનિર્દેશાન્નાર્થાન્તરભૂતત્વમિત્યેતત્ ।
પરમાનન્દરસ્યૈવેયં વિષયાવિષય્યાકરેણ માત્રા પ્રસૃતેતિ હયુક્તં યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાદિત્યાદિવાક્યેન ।
તસ્માદ્યુક્તો ઽયં પરમ આનન્દ ઇત્યભેદનિર્દેશઃ ।
યુધિષ્ઠિરાદિતુલ્યો રાજાત્રોદાહરણમ્ ।
દૃષ્ટં મનુષ્યાનન્દરમાદિં કૃત્વા શતગુણોત્તરક્રમેણોન્નીય પરમાનન્દં યત્ર ભેદો નિવર્તતે તમધિગમયતિ ।
અત્રાયમાનન્દઃ શતગુણોત્તરોત્તરક્રમેણ વર્ધમાનો યત્ર વૃદ્ધિકાષ્ટામનુભવતિ ।
યત્ર ગણિતભેદો નિવર્તતે ઽન્યદર્શનશ્રવણમનનાભાવાત્તં પરમાનન્દં વિવક્ષન્નાહ ।
અથ યે મનુષ્યાણામેવંપ્રકારાઃ શતમાનન્દભેદાઃ સ એકઃ પિતૄણામ્ ।
તેષાં વિશેષણં જિતલોકાનામિતિ ।
શ્રાદ્ધાદિકર્મભિઃપિતૄંસ્તોષયિત્વા તેન કર્મણા જિતો લોકો યેષાં તે જિતલોકાઃ પિતરસ્તેષાં પિતૃણાં જિતલોકાનાં મનુષ્યાનન્દશતગુણીકૃતપરિમાણ એક આનન્દો ભવતિ ।
સો ઽપિ શતગુણીકૃતો ગન્ધર્વલોક એક આનન્દો ભવતિ ।
સ ચ શતગુણીકૃતઃ કર્મદેવાનામેક આનન્દઃ ।
અગ્નિહોત્રાદિશ્રૌતકર્મણા યે દેવત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ તે કર્મદેવૈઃ ।
તથૈવૈઽઽજાનદેવાનામેક આનન્દઃ ।
આજાનત એવોત્પત્તિત એવ યે દેવાસ્ત આજાનદેવાઃ ।
યશ્ચ શ્રોત્રિયો ઽધીતવેદો ઽવડજિનો વૃજિનં પાપં તદ્રહિતો યથોક્તકારિત્યર્થઃ ।
અકામહતો વીતતૃષ્ણ આજાનદેવો ઽભ્યોર્ઽવાગ્યાવન્તો વિષયાસ્તેષુ ।
તસ્ય ચૈવંભૂતસ્યાઽજાનદેવૈઃ સમાન આનન્દ ઇત્યેતદન્વાકૃષ્યતે ચ શબ્દાત્તચ્છતગુણીકૃતપરિમાણઃ પ્રજાપતિલોક એક આનન્દો વિરાટ્શરીરે ।
તથા તદ્વિજ્ઞાનવાઞ્શ્રોત્રિયો ઽધીતવેદશ્ચાવૃજિન ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તચ્છતગુણીકૃતપરિમાણ એક આનન્દો બ્રહ્મલોકે હિરણ્યગર્ભાત્મનિ ।
યશ્ચેત્યાદિ પૂર્વવદેવ ।
અતઃ પરં ગણિતનિવૃત્તઃ ।
એષ પરમ આનન્દ પ્રયુક્તઃ ।
યસ્ય ચ પરમાનન્દજસ્ય બ્રહ્મલોકાદ્યાનન્દા માત્રા ઉદધેરિવ વિપ્રુષઃ ।
એવં શતગુણોત્તરોત્તરવૃદ્ધ્યુપેતા આનન્દા યત્રૈકતા યાન્તિ યશ્ચ શ્રોત્રિયપ્રત્યક્ષો ઽથૈષ એવ સંપ્રસાદલક્ષણઃ પરમ આનન્દસ્તત્ર હિ નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ ।
અથો ભૂમા ભૂમત્વાદમૃતઃ ।
ઇતરે તદ્વિપરીતાઃ ।
અત્ર ચ શ્રોત્રયિત્વાદ્વૃજિનત્વે તુલ્યે ।
અકામહતત્વકૃતો વિશેષ આનન્દશતગુણવૃદ્ધિહેતુઃ ।
અત્રૈતાનિ સાધનાનિ શ્રોત્રિયત્વાવૃજિનત્વાકામહતત્વાનિ તસ્ય તસ્યાઽનન્દસ્ય પ્રાપ્તાવર્થાદિભિહિતાનુ યથા કર્માણ્ગ્નિહોત્રાદીનિ દેવાનાં દેવત્વપ્રાપ્તૌ ।
તત્ર ચ શ્રોત્રિયત્વાવૃજિનત્વલક્ષણે કર્મણી અધરભૂમિષ્વપિ સમાને ઇતિ નોત્તરાનન્દપ્રાપ્તિસાધને અભ્યુપેયેતે ।
અકામહતત્વં તુ વૈરાગ્યતારતમ્યોપપત્તેરુત્તરોત્તરભૂમ્યાનન્દપ્રાપ્તિસાધનમિત્યવગમ્યતે ।
સ એષ પરમ આનન્દો વિતૃષ્ણશ્રોત્રિયપ્રત્યક્ષો ઽધિગતઃ ।
તથા ચ વેદવ્યાસઃ-"યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્" ॥
ઇતિ ।
એષ બ્રહ્મલોકો હે સમ્રાડિતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સો ઽહમેવનુશિષ્ટો ભગવતે તુભ્યં સહસ્રં દદામિ ગવામ્ ।
અત ઊધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
અત્ર હ વિમોક્ષાયેત્યસ્મિન્વાક્યે યાજ્ઞવલ્ક્યો બિભયાઞ્ચકાર ભીતવાન્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ભયકારણમાહ શ્રુતિઃ ।
ન યાજ્ઞવલ્ક્યો વક્તૃત્વસામર્થ્યાભાવાદ્ભીતવાનજ્ઞાનાદ્વા કિં તર્હિ મેધાવી રાજા સર્વેભ્યો મા મામન્તેભ્યઃ પ્રશ્નનિર્ણયવસાનેભ્ય ઉદરૌત્સીદાવૃણોદવરોધં કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
યદ્યાન્મયા નિર્ણીતં પ્રશ્નરૂપં વિમોક્ષાર્થં તત્તદેકદેશત્વેનૈવ કામપ્રશ્નસ્ય ગૃહીત્વા પુનઃ પુનર્માં પર્યનુયુઙ્ક્ત્ત એવ મેધાવિત્વાદિત્યેતદ્ભયકારણં સર્વં મદીયં વિજ્ઞાનં કામપ્રશ્નવ્યાજેનોપાદિત્સતીતિ ॥4,3.33॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.34
સ વા એષ એતસ્મિન્ સ્વપ્નાન્તે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.34 અત્ર વિજ્ઞાનમયઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મા સ્વપ્ને પ્રદર્શિતઃ ।
સ્વપ્નાન્તબુદ્વાન્તસંચારેણ કાર્યકરણવ્યતિરિત્ત્કતા ।
કામકર્મપ્રવિવેકશ્ચાસઙ્ગતયા મહામત્સ્યદૃષ્ટાન્તેન પ્રદર્શિતઃ ।
પુનશ્ચાવિદ્યાકાર્યં સ્વપ્ન એવ ધ્નન્તોવેત્યાદિના પ્રદર્શિતમ્ ।
અર્થાદવિદ્યાયાઃ સતત્ત્વંનિર્ધીરિતમતદ્વર્માધ્યારોપણરૂપત્વમનાત્મધર્મત્વં ચ ।
તથા વિદ્યાયાશ્ચ કાર્યં પ્રદર્શિતં સર્વત્મભાવઃ સ્વપ્ન એવ પ્રત્યક્ષતઃ સર્વો ઽસ્મીતિ મન્યતે સો ઽસ્ય પરમો લોક ઇતિ ।
તત્ર ચ સર્વાત્મભાવઃ સ્વભાવો ઽસ્યૈવમવિદ્યાકામકર્માદિસર્વસંસારધર્મસંબન્ધાતીતં રૂપમસ્ય સાક્ષાત્સુષુપ્તે ગૃહ્યત ઇત્યેનદ્વિજ્ઞાપિતં સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મૈષ પરમ આનન્દઃ ।
એષ વિદ્યાયા વિષયઃ ।
સ એષ પરમઃ સંપ્રસાદઃ સુખસ્ય ચ પરા કાષ્ઠેત્યેતદેવમન્તેન ગ્રન્થેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
તચ્ચૈત્સર્વં વિમોક્ષપદાર્થસર્વં વિમોક્ષપદાર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તભૂતં બન્ધનસ્ય ચ ।
તે ચૈતે મોક્ષબન્ધને સહેતુકે સપ્રપઞ્ચે નિર્દિષ્ટે વિદ્યાવિદ્યાકાર્યે તત્સર્વં દૃષ્ટાન્તભૂતમેવેતિ તદ્દાર્ષ્ટાન્તિકસ્થાનીયે મોક્ષહન્ધને સહેતુકે કામપ્રશ્નાર્થભૂતે ત્વયા વત્ત્કવ્યે ઇતિ પુનઃ પર્થનુયુઙ્ત્ત્કે જનકો ઽત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ ।
તત્ર મહામત્સ્યવત્સ્વબુદ્ધાન્તાવસઙ્ગઃ સંચરત્યેક આત્મા સ્વયઞ્જ્યોતિરિત્યુક્તમ્ ।
યથા ચાસૌ કાર્યકરણાનુ મૃત્યુરૂપાણિ પરિત્યજન્નુપાદદાનશ્ચ મહામત્સ્યવત્સ્વપ્નબુદ્ધાન્તાવનુસંચરતિ તથા જાયમાનો મ્રિયમાણશ્ચ તૈરેવ મૃત્યુરૂપૈઃ સંયુજ્યતે વિયુજ્યતે ચ ।
ઉભૌ લોકાનુસંચરતીતિ સંચરણં સ્વપ્નબુદ્ધન્તાનુસંચારસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકત્વેન સૂચિતમ્ ।
તદિહ વિસ્તરેણ સનિમિત્તં સંચરણં વર્ણયિતવ્યમિતિ તદર્થો ઽયમારમ્ભઃ તત્ર ચ બુદ્ધાન્તાત્સ્વપ્નાન્તમયમાત્માનુપ્રવેશિતઃ ।
તસ્માત્સંપ્રાસાદસ્થાનં મોક્ષદૃષ્ટનાન્તભૂતમ્ ।
તતઃ પ્રચ્યાવ્ય બુદ્ધાન્તે સંસારવ્યવહારઃ પ્રદરિશ્યિતવ્ય ઇતિ તેનાસ્ય સંબન્ધઃ ।
સ વૈ બુદ્ધાન્તાત્સ્પ્નાન્તક્રમેણ સંપ્રસન્ન એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદે સ્થિત્વા તતઃ પુનરીષત્પ્રચ્યુતઃ સ્વપ્નાન્તે રત્વા ચરિત્વેત્યાદિ પૂર્વવદ્બુન્દાયૈવાઽદ્રવતિ ॥4,3.34॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.35
તદ્ યથાનઃ સુસમાહિતમ્ ઉત્સર્જં યાયાદ્ એવમ્ એવાયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જં યાતિ ।
યત્રૈતદ્ ઊર્ધ્વોચ્છ્વાસી ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.35 ઇત આરભ્યાસ્ય સંસારો વર્ણ્યતે ।
યથાયમાત્મા સ્વપ્નાન્તાદ્બુદ્ધાન્તમાગત એવમયમસ્માદ્દેહદ્દેહાન્તરં પ્રતિપત્સ્યત ઇત્યાહાત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ ।
તત્તત્ર યથા લોકે ઽનઃ શકટં સુસમાહિતં સુષ્ઠુ ભૃશં વા સમાહિતં ભાણ્ડોપસ્કરણેનોલૂખલમુસલશૂર્પપિઠરાદિનાન્નાદ્યેન ચ સંપન્નં સંભારેણાઽક્રનાન્તમિત્યર્થઃ ।
તથા ભારાક્રાન્તં સદુત્સર્જચ્છબ્દં કુર્વદ્યથા યયાદ્ગચ્છેચ્છાકટિકેનાધિષ્ઠિતં સત્ ।
એવમેવ યથોક્તો દૃષ્ટાન્તો ઽયં શરીરઃ શારીરે ભવઃ ।
કો ઽસૌ ।
આત્મા લિઙ્ગોપાધિઃ ।
યઃ સ્વપ્નબુદ્ધાન્તાવિવિ જન્મમરણાભ્યાં પાપ્મસંસર્ગવિયોગલક્ષણાભ્યામિહલોકપરલોકાવનુસંચરતિ ।
યસ્યોત્ક્રમણમનુ પ્રાણાદ્યુત્ક્રમણં સ પ્રાજ્ઞેન પરેણાઽત્મના સ્વયઞ્જ્યોતિઃસ્વભાવેનાન્વારૂઠો ઽધિષ્ઠિતો ઽવભાસ્યમાનઃ ।
તથા ચોક્તમાત્તમનૈવાયં જ્યોતિષાઽસ્તે પલ્યયત ઇતિ ।
ઉત્સર્જન્યાતિ ।
તત્ર ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષા ભાસ્યે લિઙ્ગે પ્રાણપ્રધાને ગચ્છતિ તદુપાધિરપ્યાત્મા ગચ્છતીવ ।
તથા શ્રુત્યન્તરમ્-"કસ્મિન્ન્વહમ્"ઇત્યાદિ"ધ્યાયતીવ"ઇતિ ચ ।
અત એવોક્તં પ્રાજ્ઞેનાઽત્મનાન્વારૂઠ ઇતિ ।
અન્યથા પ્રાજ્ઞેનૈકીભૂતઃ શકટવત્કથમુત્સર્જન્યાતિ ।
તેન લિઙ્ગોપાધિરાત્મોત્સર્જન્મર્મસુ નિકૃત્યમાનેષુ દુઃખવેદનયાર્ઽઽતઃ શબ્દં કુર્વન્યાતિ ગચ્છતિ તત્કસ્મિન્કાલ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-યત્રૈતદ્ભવતિ ।
એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
ઊર્ધ્વોચ્છ્વાસી યત્રોર્ધ્વોચ્છાસિતત્વમસ્ય ભવતીત્યર્થઃ ।
દૃશ્યમાનસ્યાપ્યનુવદનં વૈરાગ્યગહેતોઃ ઈદૃશઃ કષ્ટઃ ખલ્વયં સંસારઃ યેનોત્ક્રાન્તિકાલે મર્મસૂત્કૃત્યમાનેષુ સ્મૃતિલોપો દુઃખવેદનાર્તસ્ય પુરુષાર્થસાધનપ્રતિપત્તૌ ચાસામર્થ્યં પરવશીકૃતચિત્તસ્ય ।
તસ્માદ્યાવદિયમવસ્થા નાઽગમિષ્યતિ તાવદેવ પુરુષાર્થસાધનકર્વ્યતાયામપ્રમત્તો ભવેદિત્યાહ કારુણ્યાચ્છ્રુતિઃ ॥4,3.35॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.36
સ યત્રાયમ્ અણિમાનં ન્યેતિ જરયા વોપતપતા વાણિમાનં નિગચ્છતિ ।
તદ્ યથામ્રં વોદુમ્બરં વા પિપ્પલં વા બન્ધનાત્ પ્રમુચ્યતે ।
એવમ્ એવાયં પુરુષ એભ્યો ઽઙ્ગેભ્યઃ સંપ્રમુચ્ય પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ પ્રાણાયૈવ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.36 તદસ્યોર્ધ્વોચ્છ્વાસિત્વં કસ્મિન્કાલે કિંનિમિત્તં કથં કિમર્થં વા સ્યાદિત્યેતદુચ્યતે-સો ઽયં પ્રાકૃતઃ શિરઃ પાણ્યાદિમાન્પિણ્ડો યત્ર યસ્મિન્કાલે ઽયમણિમાનમણોર્ભાવમણુત્વં કાર્શ્યમિત્યર્થઃ ।
ન્યેતિ નિગચ્છતિ ।
કિંનિમિત્તં જરયા વા સ્વયમેવ કાલપક્વફલવજ્જીર્ણઃ કાર્શ્યં ગચ્છતિ ।
ઉપતપતીત્યુપતપઞ્જ્વરાદિરોગસ્તેનોપતપતા વા ।
ઉપતપ્યમાનો હિરોગેણ વિષમાગ્નિતયાન્નં ભુક્તં ન જરયતિ તતો ઽન્નરસેનાનુપચીયમાનઃ પિણ્ડઃ કાર્શ્યમાપપદ્યતે તદુચ્યત ઉપતપતા વેતિ ।
અણિમાનં નિગચ્છતિ ।
યદાત્યન્તકાર્શ્યં પ્રતિપન્નો જરાદિનિમિત્તૈસ્તદોર્ધ્વોચ્છવાસી ભવતિ ।
યદોર્ધ્વોચ્છ્વાસી તદા ભૃશાહિતસંભારશકટવદુત્સર્જન્યાતિ ।
જરિભાભવો રોગાદિપીડનં કાર્શ્યાપત્તિશ્ચ શરીરવતો ઽવશ્યંભાવિન એતે ઽનર્થા ઇતિ વૈરાગ્યાયેદમુચ્યતે ।
યદાસાવુત્સર્જન્યાતિ તદા કથં શરીરં વિમુઞ્ચતીતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે-તત્તત્ર યતામ્રં વા ફલમુદુમ્બરં વા પિપ્પલં વાફલમ્ ।
વિષમાનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં મરણસ્યાનિયતનિમિત્તત્વખ્યાપનાર્થમ્ ।
અનિયતાનિ હિ મરણસ્ય નિમિત્તાન્યસંખ્યાતાનિ ચ ।
એતદપિ વૈરાગ્યાર્થમેવ ।
યસ્માદયમનેકમરણનિમિત્તવાંસ્તસ્માત્સર્વદા મૃત્યોરાસ્યે વર્તત ઇતિ ।
બન્ધનાદ્બધ્યતે યેન વૃન્તેન સહ સ બન્ધનકારણો રસો યસ્મિન્વા બધ્યત ઇતિ વૃન્તમેવોચ્યતે બન્ધન તસ્માદ્રસાદ્વૃન્તાદ્વા બન્ધનાત્પ્રમુચ્યતે વાતાદ્યનેકનિમિતમેવમેવાયં પુરુષો લિઙ્ગાત્મા લિઙ્ગોપાધિરેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યશ્ચક્ષુરાદિદેહાવયવેભ્યઃ સંપ્રમુચ્ય સમ્યઙ્નિર્લેપેન પ્રમુચ્ય ।
ન સુષુપ્તગમનકાલ ઇવ પ્રાણેન રક્ષન્ ।
કિં તર્હિ સહ વાયુનોપસંહૃત્ય ।
પુનઃ પ્રતિન્યાયં પુનઃશબન્દાત્પૂર્વમપ્યયં દેદાદ્દેહાન્તરમસકૃદ્ગતવાન્યથા સ્વપ્નબુદ્ધાન્તૌ પુનઃ પુર્ગચ્છતિ તથા પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિગમનં યથાગતમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિયોનિ યોનિં યોનિ પ્રતિ કર્મશ્રુતાદિવશાદાદ્રવતિ ।
કિમર્થમ્ ।
પ્રાણાયૈવ પ્રાણવ્યૂહાયૈવેત્યર્થઃ ।
સપ્રાણ એવ હિ ગચ્છતિ તતઃ પ્રાણયૈવેતિ વિશેષણમનર્થકમ્ ।
પ્રાણવ્યૂહાય હિ ગમનં દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિ ।
તેન હ્યસ્ય કર્મફલોપભોગાર્થસિદ્ધિર્ન પ્રાણસત્તામાત્રેણ ।
તસ્માત્તાદર્થાયર્થં યુક્તં વિશેષણં પ્રાણવ્યૂહાયેતિ ॥4,3.36॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.37
તદ્ યથા રાજાનમ્ આયન્તમ્ ઉગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યો ઽન્નૈઃ પાનૈર્ અવસથૈઃ પ્રતિકલ્પન્તે ઽયમ્ આયાત્ય્ અયમ્ આગચ્છતીતિ ।
એવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિકલ્પન્ત ઇદં બ્રહ્માયાતીદમ્ આગચ્છતીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.37 તત્રાસ્યેદં શરીરં પરિત્યજ્ય ગચ્છતો નાન્યસ્ય દેહાન્તરસ્યોપાદાને સામર્થ્યમસ્તિ ।
દેહેન્દ્રિયવિયોગાત્ ।
ન ચાન્યે ઽસ્ય ભૃત્યસ્થાનીયા ગૃહમિવ રાજ્ઞે શરીરાન્તરં કૃત્વા પ્રતીક્ષમાણા વિદ્યન્તે ।
અથૈવં સતિ કથમસ્ય શરીરાન્તરોપાદાનમિતિ ।
ઉચ્યતે-સર્વં હ્યસ્ય જગત્સ્વકર્મફલોપભોગસાધનત્વાયોપાત્તં સ્વકર્મફલોપભોગાય ચાયં પ્રવૃત્તો દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિપિત્સુસ્તસ્માત્સર્વમેવ જગત્સ્વકર્મણા પ્રયુક્તં તત્કર્મફલોપભોગાયોગ્યં સાધનં કૃત્વા પ્રતીક્ષત એવ ।
"કૃતં લોકં પુરુષો ઽભિજાયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યથા સ્વપ્નાજ્જાગરિતં પ્રતિપિત્સોઃ ।
તત્કથમિતિ લોકપ્રસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે-તત્તત્ર યથા રાજાનં રાજ્યાભિષિક્તમાયાન્તં સ્વરાષ્ટ્ર ઉગ્રા જાતિવિશેષાઃ ક્રૂરકર્મણો વા પ્રત્યેનસઃ પ્રતિ પ્રતેનસિ પાપકર્મણિ નિયુક્તાઃ પ્રત્યેનસસ્તસ્કરાદિદણ્ડનાદૌ નિયુક્તાઃ સૂતાશ્ચ ગ્રામણ્યો ગ્રામનેતારસ્તે પૂર્વમેવ રાજ્ઞ આગમનં બુદ્ધ્વાન્નૈર્ભોજ્યભક્ષ્યાદિપ્રકારૈઃ પાનૈર્મદિરાદિભિરાવસથૈશ્ચ પ્રાસાદાદિભિઃ પ્રતિકલ્પન્તે નિષ્પન્નૈરેવ પ્રિતીક્ષન્તે ઽયં રાજાઽયાત્યયમાગચ્છતીત્યેવં વદન્તઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવં હૈવંવિદં કર્મફલસ્ય વેદિતારં સંસારિણમિત્યર્થઃ ।
કર્મફલં હિ પ્રસ્તુતં તદેવંશબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
સર્વાણિ ભૂતાનિ શરીરકર્તૄણિ કરણાનુગ્રહીતૄણિ ચાઽદિત્યાદીનિ તત્કર્મપ્રયુક્તાનિ કૃતૈરેવ કર્મફલોબભોગસાધનૈઃ પ્રતીક્ષન્તે ।
ઇદં બ્રહ્મ ભોક્તૃકર્તૃ ચાસ્માકમાયાતિ તથેદમાગચ્છતીત્યેવમેવ ચ કૃત્વા પ્રતીક્ષન્ત ઇત્યર્થઃ ॥4,3.37॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,3.38
તદ્ યથા રાજાનં પ્રયિયાસન્તમ્ ઉગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યો ઽભિસમાયન્તિ ।
એવમ્ એવેમમ્ આત્માનમ્ અન્તકાલે સર્વે પ્રાણા અભિસમાયન્તિ ।
યત્રૈતદ્ ઊર્ધ્વોચ્છ્વાસી ભવતિ