બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.9

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.12 સા હોવાચ - હે બ્રાહ્મણા ભગવન્તઃ શૃણુત મદીયં વચઃ;તદેવ બહુ મન્યેધ્વમ્;કિં તત્? યદસ્માદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યાન્નમસ્કારેણ મુચ્યેધ્વમ્ - અસ્મૈ નમસ્કારં કૃત્વા તદેવ બહુ મન્યધ્વમિત્યર્થઃ;જયસ્ત્વસ્ય મનસાપિ ન આશંસનીયઃ, કિમુત કાર્યતઃ;કસ્માત્? ન વૈ યુષ્માકં મધ્યે જાતુ કદાચિદપીમં યાજ્ઞવલ્ક્યં બ્રહ્મોદ્યં પ્રતિ જેતા ।
પ્રશ્નૌ ચેનમહ્યં વક્ષ્યતિ, ન જેતા ભવિતેતિ પૂર્વમેવ મયા પ્રતિજ્ઞાતમ્;અદ્યાપિ મમાયમેવ નિશ્ચયઃ - બ્રહ્મોદ્યં પ્રત્યેતત્તુલ્યો ન કશ્ચિદ્ વિદ્યત ઇતિ ।
તતો હ વાચક્નવ્યુપરરામ ।
અત્ર અન્તર્યામિબ્રાહ્મણે એતદ્ ઉક્તમ્ - યં પૃથિવી ન વેદ, યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદિરિતિ ચ ।
યમન્તર્યામિણં ન વિદુર્યે ચ ન વિદુર્યચ્ચ તદક્ષરં દર્શનાદક્રિયાકર્તૃત્વેન સર્વેષાં ચેતનાદિધાતુરિત્યુક્તમ્-કસ્ત્વેષાં વિશેષઃ કિં વા સામાન્યમિતિ ।
તત્ર કેચિદાચક્ષતે-પરસ્ય મહાસમુદ્રસ્થાનાયસ્ય બ્રહ્મણો ઽક્ષરસ્ય અપ્રચલિતત્વરૂપસ્યેષત્પ્રચલિતાવસ્થાન્તર્યામી;અત્યન્તપ્રચલિતાવસ્થા ક્ષેત્રજ્ઞઃ, યસ્તં ન વેદાન્તર્યામિણમ્;તથાન્યાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ પરિકલ્પયન્તિ, તથા અષ્ટાવસ્થા બ્રહ્મણો ભવન્તીતિ વદન્તિ ।
અન્યે ઽક્ષરસ્ય શક્તય એતા ઇતિ વદન્તિ, અનન્તશક્તિમદક્ષરમિતિ ચ ।
અન્યે ત્વક્ષરસ્ય વિકારા ઇતિ વદન્તિ ।
અવસ્થાશક્તી તાવન્નોપપદ્યેતો અક્ષરસ્ય, અશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વશ્રુતેઃ ।
ન હ્યશનાયાદ્યતીતત્વમશનાયાદિધર્મવદવસ્થાવત્ત્વં ચૈકસ્ય યુગપદુપપદ્યતે;તથા શક્તિમત્ત્વં ચ ।
વિકારાવયવત્વે ચ દોષાઃ પ્રદર્શિતાશ્ચતુર્થે ।
તસ્માદેતા અસત્યાઃ સર્વાઃ કલ્પનાઃ ।
કસ્તર્હિ મેદ એષામ્? ઉપાધિકૃત ઇતિ બ્રૂમઃ;ન સ્વત એષાં મેદો ઽમેદો વા, સૈન્ધવઘનવત્ પ્રજ્ઞાનધનૈકરસસ્વામાવ્યાત્,"અપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્""અયમાત્મા બ્રહ્મ"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
"સવાહ્યાભ્યાન્તરો હ્યજઃ"ઇતિ ચાથર્વણે ।
તસ્માન્નિરૂપાધિકસ્યાત્મનો નિરૂપાખ્યાત્વાન્નિર્વિશેષત્વાદેકત્વાચ્ચ"નેતિ નેતિ"ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ ।
અવિદ્યાકામકર્મવિશિષ્ટકાર્યકરણોપાધિરાત્મા સંસારી જિવ ઉચ્યતે ।
નિત્યનિરતિશયજ્ઞાન શક્ત્યુપાધિરાત્માન્તર્યામીશ્વર ઉચ્યતે, સ એવ નિરૂપાધિઃ કેવલઃ શુદ્વઃ સ્વેન સ્વભાવેનાક્ષરં પર ઉચ્યતે, તથા હિરણ્યગર્માવ્યાકૃતદેવતાજાતિપિણ્ડમનુષ્યતિર્યક્પ્રેતાદિકાર્યકરણોપાધ્ ઇભિર્વિશિષ્ટસ્તદાખ્યસ્તદરૂપો ભવતિ ।
તથા"તદેજતિ તન્નૈજતિ"ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા"એષ ત આત્મા" "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા" "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢઃ" "તત્તવમસિ" "અહમેવેદં સર્વમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" "નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા"ઇત્યાદિશ્રુતયો ન વિરુધ્યન્તે ।
કલ્પનાન્તરેષ્વેતાઃ શ્રુતયો ન ગચ્છન્તિ ।
તસ્માદુપાધિમેદેનૈલ એષાં મેદો નાન્યથા ।
ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યવધારણાત્ સર્વેષનિષત્સુ ॥12॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયેષ્ટમમક્ષરબ્રાહ્મણમ્ ॥8॥
અથ હૈનં વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ ।
પૃથિવ્યાદીનાં સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય ઉત્તરસ્મિન્નુત્તરસ્મિન્નોતપ્રોતભાવં કથયન્ સર્વાન્તરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતવાન્ તસ્ય ચ બ્રહ્મણો વ્યાકૃતવિષયે સૂત્રમેદેષુ નિયન્તૃત્વમુક્તમ્-વ્યાકૃતવિષયે વ્યક્તરં લિઙ્ગમિતિ ।
તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદપરોક્ષત્વે નિયન્તવ્યદેવતામેદસંકોચવિકા સદ્વારેણાધિગન્તવ્યે ઇતિ તદર્ય શાકલ્યબ્રાહ્મણમારમ્યતે--
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.1
અથ હૈનં વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ -- કતિ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ હૈતયૈવ નિવિદા પ્રતિપેદે યાવન્તો વૈશ્વદેવસ્ય નિવિદ્ય્ ઉચ્યન્તે ।
ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ષડ્ ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
ત્રય ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
દ્વાવ્ ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
અધ્યર્ધ ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કત્ય્ એવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
એક ઇતિ ।
ઓમ્ ઇતિ હોવાચ ।
કતમે તે ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.1 અથ હૈનં વિદગ્ધ ઇતિ નામતઃ શકલસ્યાપત્યં શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ--કતિસંખ્યાકા દેવા હે યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, હ કિલ, એતયૈવ વક્ષ્યમાણયા નિવિદા પ્રતિપેદે સંખ્યામ્, યાં સંખ્યાં પૃષ્ટવાઞ્શાકલ્યઃ ।
યાવન્તો યાવત્સંખ્યાકા દેવા વૈશ્વદેવસ્ય શસ્ત્રસ્ય નિવિદિ-નિવિન્નામ દેવતાસંખ્યાવાચકાનિ મન્ત્રપદાનિ, કાનિચિદ્ વૈશ્વદેવે શસ્ત્રે શસ્યન્તે તાનિ નિવિત્સંજ્ઞકાનિ;તસ્યાં નિવિદિ યાવન્તો દેવાઃ શ્રૂયન્તે તાવન્તો દેવા ઇતિ ।
કા પુનઃ સા નિવિદિતિ તાનિ નિવિત્પદાનિ પ્રદર્શ્યન્તે-ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા-ત્રયશ્ચ દેવાઃ, દેવાનાં ત્રી ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ;પુનરપ્યેવં ત્રયશ્ચ, ત્રી ચ સહસ્રા સહસ્રાણ્-એતાવન્તો દેવા ઇતિ શાકલ્યો ઽપ્યોમિતિ હોવાચ ।
એવમેષાં મધ્યમા સંખ્યા સમ્યક્તયા જ્ઞાતા, પુનસ્તેપામેવ દેવાનાં સંકોચવિષયાં સંખ્યાં પૃચ્છતિ-કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ;ત્રયસ્ત્રિશત;પદ, ત્રયઃ, દ્વૌ, અધ્યર્ધઃ, એક ઇતિ ।
દેવતાસંકોચવિકાસવિષયાં સંખ્યાં પૃષ્ટ્વા પુનઃ સંખ્યેયસ્વરૂપં પૃચ્છતિ-કતમે તે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.2
સ હોવાચ -- મહિમાન એવૈષામ્ એતે ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્ ત્વ્ એવ દેવા ઇતિ ।
કતમે તે ત્રયસ્ત્રિંશદ્ ઇતિ ।
અષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યાઃ ત એકત્રિંશદ્ ઐન્દ્રશ્ ચૈવ પ્રજાપતિશ્ ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.2 સ હોવાચેતરઃ - મહિમાનો વિભૂતયઃ, એષાં ત્રયસ્ત્રિંશતઃ દેવાનામ્ એતે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતેત્યાદયઃ;પરમાર્થતસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવા ઇતિ ।
કતમે તે ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યુચ્યતે - અષ્ટૌ વસવઃ એકાદશ રુદ્રાઃ, દ્વાદશ આદિત્યાસ્તે એકત્રિંશત્, ઇન્દ્રશ્ચૈવ પ્રજાપતિશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવિતિ ત્રયસ્ત્રિંશતઃ પૂરણૌ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.3
કતમે વસવ ઇતિ ।
અગ્નિશ્ ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ ચ દ્યૌઃ ચ ચન્દ્રમાશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ચૈતે વસવઃ ।
એતેષુ હીદં સર્વં વસુ હિતં ઇતિ તસ્માદ્ વસવ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.3 કતમે વસવ ઇતિ તેષાં સ્વરૂપં પ્રત્યેકં પૃછ્ચ્યતે;અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચેતિ - અગ્ન્યાદ્યા નક્ષત્રાન્તરા એતે વસવઃ - પ્રાણિનાં કર્મફલાશ્રયત્વેન કાર્યકરણસંઘાતરૂપેણ તન્નિવાસત્વેન ચ વિપરિણમન્તો જગદિદં સર્વં વાસયન્તિ વસન્તિ ચ;તે યસ્માદ્ વાસન્તિ તસ્માદે વસવ ઇતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.4
કતમે રુદ્રા ઇતિ ।
દશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશઃ ।
તે યદાસ્માચ્ છરીરાન્ મર્ત્યાદ્ ઉત્ક્રામન્ત્ય્ અથ રોદયન્તિ ।
તદ્ યદ્ રોદયન્તિ તસ્માદ્ રુદ્રા ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.4 કતમે રુદ્રા ઇતિ ।
દશેમે પુરુષે કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રાણાઃ, આત્મા મન એકાદશઃ - એકાદશાનાં પૂરણઃ તે એતે પ્રાણા યદા અસ્માચ્છરીરાન્મર્ત્યાત્ પ્રાણિનાં કર્મફલપભોગક્ષયે ઉત્ક્રામન્તિ - અથ તદા રોદયન્તિ તત્સમ્બન્ધિનઃ ।
તત્તત્ર યસ્માદ્રોદયન્તિ તે સમ્બન્ધિનઃ, તસ્માદ્ રુદ્રા ઇતિ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.5
કતમ આદિત્યા ઇતિ ।
દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્યૈત આદિત્યાઃ ।
એતે હીદં સર્વમ્ આદદાના યન્તિ ।
તે યદ્ ઇદં સર્વમ્ આદદાના યન્તિ તસ્માદ્ આદિત્યા ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.5 કતમ આદિત્યા ઇતિ ।
દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય કાલસ્યાવયવાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, એતે આદિત્યાઃ;કથમ્? એતે હિ યસ્માત્ પુનઃ પુનઃ પરિવર્તમાનાઃ પ્રાણિનામાયૂંષિ કર્મફલં ચ આદદાના ગૃહ્યન્ત ઉપાદદતો યન્તિ ગચ્છન્તિ તે યદ્ યસ્માદેવમિદં સર્વમાદદાના યન્તિ તસ્માદાદિત્યા ઇતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.6
કતમ ઇન્દ્રઃ કતમઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ ।
સ્તનયિત્નુર્ એવેન્દ્રો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ ।
કતમઃ સ્તનયિત્નુર્ ઇતિ ।
અશનિર્ ઇતિ ।
કતમો યજ્ઞ ઇતિ ।
પશવ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.6 કતમ ઇન્દ્રઃ કતમઃ પ્રજાપતિરિતિ, સ્તનયિત્યુરેવેન્દ્રો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિરિતિ, કતમઃ સ્તનયિત્નુરિત્યશનિરિતિ ।
અશનિર્વજ્રં વીર્યં બલમ્, યત્ પ્રાણિનઃ પ્રમાપયતિ, સ ઇન્દ્રઃ;ઇન્દ્રસ્ય હિ તત્ કર્મ ।
કતમો યજ્ઞ ઇતિ પશવ ઇતિ - યજ્ઞસ્ય હિ સાધનાનિ પશવઃ;યજ્ઞસ્યારૂપત્વાત્ પશુસાધનાશ્રયત્વાચ્ચ પશવો યજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.7
કતમે ષડ્ ઇતિ ।
અગ્નિશ્ ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ ચાન્તરિક્ષશ્ ચાદિત્યશ્ ચ દ્યૌશ્ ચૈતે ષટ્ ।
એતે હીદં સર્વં ષડ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.7 કતમે ષડિતિ;ત એવાગ્ન્યાદયો વસુત્વેન પઠિતાશ્ચન્દ્રમસં નક્ષત્રાણિ ચ વર્જયિત્વા ષડ્ ભવન્તિ - ષટસંખ્યાવિશિષ્ટાઃ, ત્રયસ્ત્રિંશદાદિ યદુક્તમિદં સર્વમ્, એત એવ ષડ્ ભવન્તિ સર્વો હિ વસ્વાદિવિસ્તર એતેષ્વેવ ષટસ્વન્તર્ભવતીત્યર્થઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.8
કતમે તે ત્રયો દેવા ઇતિ ।
ઇમ એવ ત્રયો લોકાઃ ।
એષુ હીમે સર્વે દેવા ઇતિ ।
કતમૌ તૌ દ્વૌ દેવા ઇતિ ।
અન્નં ચૈવ પ્રાણશ્ ચેતિ ।
કતમો ઽધ્યર્ધ ઇતિ ।
યો ઽયં પવત ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.8 કતમે તે ત્રયો દેવા ઇતિ;ઇમ એવ ત્રયો લોકા ઇતિ - પૃથિવીમગ્નિં ચૈકોકૃત્યૈકો દેવઃ, અન્તરિક્ષં વાયું ચૈકીકૃત્ય તૃતીયઃ - તે એવ ત્રયો દેવા ઇતિ ।
એષુ. હિ યસ્માત્, ત્રિષુ દેવેષુ સર્વે દેવા અન્તર્ભવન્તિ તેન ત એવ દેવાસ્ત્રયઃ - ઇત્યેષ નૈરુક્તાનાં કેષાઞ્ચિત્ પક્ષઃ ।
કતમૌ તૌ દ્વૌ દેવાવિતિ - અન્નં ચૈવ પ્રાણશ્ચૈતૌ દ્વૌ દેવૌ, અનયોઃ સર્વેષામુક્તાનામન્તર્ભાવઃ ।
કતમો ઽધ્યર્ઘ ઇતિ - યો ઽયં પવતે વાયુઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.9
તદ્ આહુર્ યદ્ અયમ્ એક ઇવૈવ પવતે ।
અથ કથમ્ અધ્યર્ધ ઇતિ ।
યદ્ અસ્મિન્ન્ ઇદં સર્વમ્ અધ્યાર્ધ્નોત્ તેનાધ્યર્ધ ઇતિ ।
કતમ એકો દેવ ઇતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
સ બ્રહ્મ ત્યદ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.9 તત્તત્રાહુશ્ચોદયન્તિ - યદયં વાયુરેક ઇવૈવ એક એવ પવતે ;અથ કથમધ્યર્ધ ઇતિ? યદસ્મિન્નિદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોત્-અસ્મિન્ વાયૌ સતીદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોદધિ ઋદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ, તેનાધ્યર્ધ ઇતિ ।
કતમ એકો દેવ ઇતિ? પ્રાણ ઇતિ સ પ્રાણો બ્રહ્મ-સર્વદેવાત્મકત્વાન્મહદ્ બ્રહ્મ, તેન સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતે-ત્યદિતિ તદ્ બ્રહ્માચક્ષતે પરોક્ષામિધાયકેન શબ્દેન ।
દેવાનામેતદેકત્વં નાનાત્વં ચ ।
અનન્તાનાં દેવાનાં નિવિત્સંખ્યાવિશષ્ટેષ્વન્તર્ભાવઃ, તેષામપિ ત્રયાસ્ત્રિશદાદિપૂત્તરોત્તરેષુ યાવદેકસ્મિન્ પ્રાણે ।
પ્રાણસ્યૈવ ચૈકસ્ય સર્વો ઽનન્તસઙ્ખ્યાતો વિસ્તરઃ ।
એવમેકશ્ચાનન્તશ્ચ અવાન્તરસંખ્યાવિશિષ્ટશ્ચ પ્રાણ એવ ।
તત્ર ચ દેવસ્યૈકસ્ય નામરૂપકર્નગુણશક્તિમેદઃ, અધિકારમેદાત્ ॥9॥
ઇદાનીં તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણઃ પુનરષ્ટધા મેદ ઉપદિશ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.10
પૃથિવ્ય્ એવ યસ્યાયતનમ્ અગ્નિર્ લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયં શારીરઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
અમૃતમ્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.10 પૃથિવ્યેવ યસ્ય દેવસ્યાયતનમાશ્રયઃ, અગ્નિર્લોકો યસ્ય - લોકયત્યનેનેતિ લોકઃ, પશ્યતીતિ - અગ્નિના પશ્યતીત્યર્થઃ ।
મનોજ્યોતિઃ મનસા જ્યોતિષા સંકલ્પવિકલ્પાદિકાર્યં કરોતિ યઃ, સો ઽયં મનોજ્યોતિઃ ।
પૃથિવીશરીરો ઽગ્નિદર્શનો મનસા સંકલ્પયિતા પૃથિવ્યભિમાની કાર્યકરણસંઘાતવાન્ દેવ ઇત્યર્થઃ ।
ય એવં વિશિષ્ટં વૈ તં પુરુષં વિદ્યાદ્ વિજાનીયાત્ સર્વસ્યાત્મન આધ્યાત્મિકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતસ્ય આત્મનઃ પરમયનં પર આશ્રયસ્તં પરાયણમ્ ।
માતૃજેન ત્વઙ્માંસરુધિરરૂપેણ ક્ષેત્રસ્થાનીયેન બીજસ્થાનીયસ્ય પિતૃજસ્ય અસ્થિમજ્જાશુક્રરૂપસ્ય પરમયનમ્, કરણાત્મનશ્ચ, સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
ય એતદેવં વેત્તિ સ વૈ વેદિતા પણ્ડિતઃ સ્યાદિત્યાભિપ્રાયઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય ત્વં તમજાનન્નેવ પણ્ડિતાભિમાનીત્યમિપ્રાયઃ ।
યદિ તદ્વિજ્ઞાને પાણ્ડિત્યં લભ્યતે, વેદ વૈ અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ યં કથયસિ તમહં વેદ ।
તત્ર શાકલ્યસ્ય વચનં દ્રષ્ટ્યમ્-યદિ ત્વં વેત્થ તં પુરુષમ્, બ્રૂહિકિંવિશેષણો ઽસૌ? સઃ-ય એવાયં શારીરઃ- પાર્ધિવાંશે શરીરે ભવઃ શારીરો માતૃજકોશત્રયરૂપ ઇત્યર્થઃ, સ એ, દેવઃ, યસ્ત્વયા પૃષ્ટઃ, હે શાકલ્ય ।
કિન્ત્વસ્તિ તત્ર વક્તવ્યં વિશેષણાન્તરમ્, તદ્ વદૈવ પૃચ્છૈવેત્યર્થઃ, હે શાકલ્ય ।
સ એવં પ્રક્ષોભિતો ઽમર્પવશગ આહ-તોત્ત્રાદિન્ત ઇવ ગજઃ- તસ્ય દેવસ્ય શરીરસ્ય કા દેવતા? યસ્માન્નિષ્પદ્યતે યઃ સા તસ્ય દેવતેત્યસ્મિન્ પ્રકરણે વિવક્ષિતઃ;અમૃતમિતિ હોવાચ ।
અમૃતમિતિ યો ભુક્તસ્યાન્નસ્ય રસો માતૃજસ્ય લોહિતસ્ય નિષ્પત્તિહેતુઃ ।
તસ્માદ્વયન્નરસાલ્લોહિતં નિષ્પદ્યતે સ્ત્રિયાં શ્રિતમ્, તતશ્ચ લોહિતમયં શરીરં બીજાશ્રયમ્ ।
સમાનમન્યત્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.11
કામ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયં કામમયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સ્ત્રિય ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.11 કામ એવ યસ્યાયતનમ્ ।
સ્ત્રીવ્યતિકારાભિલાષઃ કામઃ કામશરીર ઇત્યર્થઃ ।
હ્રદયં લોકોહ્રદયેન બુદ્વયા પશ્યતિ ।
ય એવાયં કામમયઃ પુરુષો ઽધ્યાત્મમપિ કામમય એવ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ સ્ત્રિય ઇતિ હોવાચ;સ્ત્રીતો હિ કામસ્ય દીપ્તિર્જીયતે ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.12
રૂપાણ્ય્ એવ યસ્યાયતનં ચક્ષુર્ લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાસાવ્ આદિત્યે પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સત્યમ્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.12 રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનમ્ ।
રૂપાણિ શુક્લકૃષ્ણાદીનિ ।
ય એવાસાવાદિત્યે પુરુષઃ- સર્વેષાં હિ રૂપાણાં વિશિષ્ટં કાર્યમાદિત્યે પુરુષઃ તસ્ય કા દેવતેતિ? સત્યામિતિ હોવાચ ।
સત્યામિતિ ચક્ષુરુચ્યતે, ચક્ષુષો હ્યવ્યાત્મતઃ આદિત્યસ્યાધિદૈવતસ્ય નિષ્પત્તિ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.13
આકશ એવ યસ્યાયતનં શ્રોત્રં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયમ્ શ્રૌતઃ પ્રાતિશ્રુત્કઃ પુરુષઃ સ એષ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
દિશ ઇતિ હોવચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.13 આકાશ એવ યસ્યાયતનમ્ ય એવાયં શ્રોત્રો ભવઃ શ્રોત્રઃ, તત્રાપિ પ્રતિશ્રવણવેલાયાં વિશેષતો ભવતીતિ પ્રાતિશ્રુત્કઃ, તસ્ય કાદેવતેતિ? દિશ ઇતિ હોવાચ ।
દિગ્ભ્યો હ્યસાવાધ્યાત્મિકો નિષ્પદ્યતે ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.14
તમ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયં છાયામયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
મૃત્યુર્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.14 તમ એવ યસ્યાયતનમ્ ।
તમ ઇતિ શાર્વદ્યન્ધકારઃ પરિગૃહ્યતે ।
અધ્યાત્મં છાયામયો ઽજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? મૃત્યુરિતિ હોવાચ ।
મૃત્યુરપિદૈવતં તસ્ય નિષ્પત્તિકારણમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.15
રૂપાણ્ય્ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયમ્ આદર્શે પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
સત્યમ્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.15 રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનમ્ ।
પૂર્વ સાધારાનિ રૂપાણ્યુક્તાનિ, ઇહ તુ પ્રકાશકાનિ વિશિષ્ટાનિ રૂપાણિ ગૃહ્યન્તે ।
રૂપાયતનસ્ય દેવસ્ય વિશેષાયતનં પ્રતિબિમ્બાધારમાદર્શાદિ તસ્ય કા દેવતેતિ? અસુરિતિ હોવાચ ।
તસ્ય પ્રતિબિમ્બાખ્યસ્ય પુરુષસ્ય નિષ્પત્તિરસોઃ પ્રાણાત્ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.16
આપ એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયં અપ્સુ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
વરુણ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.16 આપ એવ યસ્ય આયતનમ્ ।
સાધારણાઃ સર્વા આપ આયતનં વાપીકૂપતડાગાદ્યાશ્રયાસ્વપ્સુ વિશેષાવસ્થાનમ્ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? વરુણ ઇતિ;વરુણાત્ સઙ્ઘાતકર્ઞ્યોધ્યાત્મમાપ એવ વાપ્યાદ્યપં નિષ્પત્તિકારણમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.17
રેત એવ યસ્યાયતનં હૃદયં લોકો મનો જ્યોતિર્ યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાત્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તં પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમ્ આત્થ ।
ય એવાયં પુત્રમયઃ પુરુષઃ સ એષઃ ।
વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ।
પ્રજાપતિર્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.17 રેત એવ યસ્યાયતનમ્ ।
ય એવાયં પુત્રમયો વિશેણાયતનં રેત આયતનસ્ય, પુત્રસ્ય ઇતિ ચ અસ્થિમઞ્જાશુકાણિ પિતુર્જાતાનિ ।
તસ્ય કા દેવતેતિ? પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ ।
પ્રજ્ઞાપતિઃ પિતોચ્યતે, પિતૃતો હિ પુત્રસ્યોત્પત્તિઃ ॥17॥
અષ્ટકા દેવલોકપુરુષભેદેન ત્રિધા ત્રિધા આત્માનં પ્રવિભજ્યાવસ્થિત એકૈકો દેવઃ પ્રાણભેદ એવોપાસનાર્થ વ્યપદિષ્ટઃ ।
અધુના દિગ્વિભાગેન પઞ્ચધા પ્રવિભક્તસ્ય આત્માનયુપસંહારાર્થમાહ ।
તૂષ્ણીમ્ભૂતં શાકલ્યં યાજ્ઞવલ્ક્યો ગ્રહેણેવાવેશયન્નાહ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.18
શાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ત્વાં સ્વિદ્ ઇમે બ્રાહ્મણા અઙ્ગારાવક્ષયણમ્ અક્રતા3 ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.18 શાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ત્વાં સ્વિદિતિ વિતર્કે, ઇમે નૂનં બ્રાહ્મણાઃ, અઙ્ગારાવક્ષણમ્ - અઙ્ગારા અવક્ષીયન્તે યસ્મિન્ સન્દંશાદૌ તદઙ્ગારાવક્ષણમ્ - તદા નૂનં ત્વામક્રત કૃતવન્તો બ્રાહ્મણાઃ, ત્વં તુ તન્ન બુધ્યસે આત્માનં મયા દહ્યમાનમ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.19
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ શાકલ્યઃ ।
યદ્ ઇદં કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મનાન્ અત્યવાદીઃ કિં બ્રહ્મ વિદ્વાન્ ઇતિ ।
દિશો વેદ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ ।
યદ્ દિશો વેત્થ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.19 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ શાકલ્યઃ - યદિદં કુરુષઞ્ચલાનાં બ્રાહ્મણાનત્યવાદીઃ - અત્યુક્તવાનસિ - સ્વયં ભીતાસ્ત્વામઙ્ગારાવક્ષયણં કૃતવન્ત ઇતિ - કિં બ્રહ્મ વિદ્વાન્ સન્નેવમધિક્ષિપસિ બ્રાહ્મણાન્? યાજ્ઞવલ્ક્ય આહ - બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં તાવદિદં મમ, કિં તત્? દિશો વેદ દિગ્વિષયં વિજ્ઞાનં જાને ।
તચ્ચ ન ક્વલં દિશ, એવ, સદેવા દેવૈઃ સહ દિગધિષ્ઠાતૃભિઃ, કિઞ્ચ સપ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રતિષ્ઠાભિશ્ચ સહ ।
ઇતર આહ - યદ્ યદિ દિશો વેત્થ સદેવાઃ, સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ, સફલં યદિ વિજ્ઞાનં ત્વયા પ્રતિજ્ઞાતમ્ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.20
કિંદેવતો ઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્ય્ અસીતિ ।
આદિત્યદેવત ઇતિ ।
સ આદિત્યઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
ચક્ષુષીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ ।
રૂપેષ્વ્ ઇતિ ।
ચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિ ।
કસ્મિન્ નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ રૂપાણિ જાનાતિ ।
હૃદયે હ્ય્ એવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.20 કિન્દેવતઃ કા દેવતાસ્ય તવ દિગ્ભૃતસ્ય ।
અસૌ હિ યાજ્ઞવલ્ક્યો હૃદયમાત્માનં દિક્ષુ પઞ્ચધા વિભક્તં દિગાત્મભૂતમ્, તદ્દ્વારેણ સર્વં જગદાત્મત્વેનોપગમ્ય, અહમસ્મિ દિગાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઃ પૂર્વાભિમુખઃ - સપ્રતિષ્ઠાવચનાદ્, યથા યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય પ્રતિજ્ઞા તથૈવ પૃચ્છતિ - કિન્દેવતસ્ત્વમસ્યાં દિશ્યસીતિ ।
સર્વત્ર હિ વેદે યાં યાં દેવતાદ્વપાસ્તે, ઇહૈવ તદ્ભૂતસ્તાં તાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ;તથા ચ વક્ષ્યતિ -ઽદેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિઽ(બૃ.ઉ.4 । 1 । 2) ઇતિ ।
અસ્યાં પ્રાચ્યાં કા દેવતા દિગાત્મનસ્તવાધિષ્ઠાત્રી, કયા દેવતયા ત્વં પ્રાપીદિગ્રૂપેણ સમ્પન્ન ઇત્યર્થઃ ।
ઇતર આહ - આદિત્યદેવત ઇતિ ।
પ્રાચ્યાં દિશિ મમ આદિત્યો દેવતા, સો ઽહમાદિત્યદેવતઃ ।
સદેવા ઇત્યેતદુક્તમ્, સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ તુ વક્તવ્યમિત્યાહ - સ આદિત્યઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? ચક્ષુષીતિ ।
અધ્યાત્મતશ્ચક્ષુષ આદિત્યો નિષ્પન્ન ઇતિ હિ મન્ત્રબ્રાહ્મણવાદાઃ -"ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત" (યજુ.31 । 12) "ચક્ષુષ આદિત્યઃ"(ઐ.ઉ.1 । 4) ઇત્યાદયઃ ।
કાર્યં હિ કારણે પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ ।
કસ્મિન્નુ ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? રૂપેષ્વિતિ;રૂપગ્રહણાય હિ રૂપાત્મકં ચક્ષુ રૂપેણ પ્રયુક્તમ્;યૈર્હિ રૂપૈઃ પ્રયુક્તં તૈરાત્મગ્રહણાયારબ્ધં ચક્ષુઃ સહ પ્રાચ્યા દિશા સહ તત્સ્થૈઃ સર્વૈ રૂપેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ચક્ષુષા સહ પ્રાચી દિક્ સર્વે રૂપભૂતા, તાનિ ચ કસ્મિન્નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયારબ્ધાનિ રૂપાણિ ।
રૂપાકારેણ હિ હૃદયં પરિણતમ્ ।
યસ્માદ્ હૃદયેન હિ રૂપાણિ સર્વો લોકો જાનાતિ ।
હૃદયમિતિ બુદ્ધિમનસો એકીકૃત્ય નિર્દેશઃ, તસ્માદ્ હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
હૃદયેન હિ સ્મરણં ભવતિ રૂપાણાં વાસનાત્મનામ્;તસ્માદ્ હૃદયે રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ઇત્યર્થઃ ।
એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.21
કિંદેવતો ઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્ય્ અસીતિ ।
યમદેવત ઇતિ ।
સ યમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
યજ્ઞ ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ યજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
દક્ષિણાયામ્ ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
શ્રદ્ધાયામ્ ઇતિ ।
યદા હ્ય્ એવ શ્રદ્ધત્તે ઽથ દક્ષિણાં દદાતિ ।
શ્રદ્ધાયાં હ્ય્ એવ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્ નુ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ શ્રદ્ધામ્ ।
હૃદયે હ્ય્ એવ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.21 કિન્દેવતો ઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ પૂર્વવત્ ।
દક્ષિણાયાં દિશિ કા દેવતા તત્ર? યમદેવત ઇતિ, યમો દેવતા મમ દક્ષિણાદિગ્ભૂતસ્ય ।
સ યમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? યજ્ઞ ઇતિ - યજ્ઞે કારણે પ્રતિષ્ઠિતો યમઃ સહ દિશા ।
કથં પુનર્યજ્ઞસ્ય કાર્યં યમઃ? ઇત્યુચ્યતે - ઋત્વિગ્ભિર્નિષ્પાદિતો યજ્ઞો દક્ષિણયા યજમાનસ્તેભ્યો યજ્ઞં નિષ્ક્રીય તેન યજ્ઞેન દક્ષિણાં દિશં સહ યમેનાભિજયતિ ।
તેન યજ્ઞે યમઃ કાર્યત્વાત્ પ્રતિષ્ઠિતઃ સહ દક્ષિણયા દિશા ।
કસ્મિન્નુ યજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? દક્ષિણાયામિતિ - દક્ષિણયા સ ન ષ્ક્રીયતે, તેન દક્ષિણાકાર્યં યજ્ઞઃ ।
કસ્મિન્નુ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ? શ્રદ્ધાયામિતિ - શ્રદ્ધા નામ દિત્સુત્વમ્ આસ્તિક્યબુદ્ધિભક્તિસહિતા ।
કથં તસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતા દક્ષિણા? યસ્માદ્ યદા હ્યેવ શ્રદ્ધત્તે ઽથ દક્ષિણાં દદાતિ;નાશ્રદ્દધદ્ દક્ષિણાં દદાતિ;તસ્માચ્છ્રદ્ધાયાં હ્યેવ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્નુ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતેતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ - હૃદયસ્ય હિ વૃત્તિઃ શ્રદ્ધા યસ્માત્, હૃદયેન હિ શ્રદ્ધાં જાનાતિ, વૃત્તિશ્ચ વૃત્તિમતિ પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ ।
તસ્માદ્ હૃદયે હ્યેવ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥21 ॥ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.22
કિંદેવતો ઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્ય્ અસીતિ ।
વરુણદેવત ઇતિ ।
સ વરુણઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
અપ્સ્વ્ ઇતિ ।
કસ્મિન્ ન્વ્ આપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ ।
રેતસીતિ ।
કસ્મિન્ નુ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ ।
હૃદય ઇતિ ।
તસ્માદ્ અપિ પ્રતિરૂપં જાતમ્ આહુર્ હૃદયાદ્ ઇવ સૃપ્તો હૃદયાદ્ ઇવ નિર્મિત ઇતિ ।
હૃદયે હ્ય્ એવ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.22 કિન્ગદેવતો ઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ? તસ્યાં વરુણો ઽધિદેવતા મમ ।
સ વરુણઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? અપ્સ્વિતિ - અપાં હિ વરુણઃ કાર્યમ્,"શ્રદ્ધા વા આપઃ" "શ્રદ્ધાતો વરુણમસૃજત"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ? રેતસીતિ -"રેતસો હ્યાપઃ સૃષ્ટાઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્મિન્નિ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? હૃદય ઇતિ - યસ્માદ્ હૃદયસ્ય કાર્યં રેતઃ ।
કામો હૃદયસ્ય વૃત્તિઃ કામિનો હિ હૃદયાદ્રેતો ઽધિસ્કન્દતિ ।
તસ્માદપિ પ્રતિરૂપમનુરૂપં પુત્રં જાતમાહુર્લોકિકાઃ - અસ્ય પિતુર્હૃદયાદિવાયં પુત્રઃ સુપ્તો વિનિઃસૃતઃ, હૃદયાદિવ નિર્મિતો યથા સુવર્ણેન નિર્મિતઃ કુણ્ડલઃ ।
તસ્માત્ હૃદયે હ્યેવ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતત્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥22..॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.23
કિંદેવતો ઽસ્યામ્ ઉદીચ્યાં દિશ્ય્ અસીતિ ।
સોમદેવત ઇતિ ।
સ સોમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
દીક્ષાયામ્ ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ દિક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
સત્ય ઇતિ ।
તસ્માદ્ અપિ દીક્ષિતમ્ આહુઃ સત્યં વદેતિ ।
સત્યે હ્ય્ એવ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
કસ્મિન્ નુ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ ।
હૃદય ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયેન હિ સત્યં જાનાતિ ।
હૃદયે હ્ય્ એવ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.23 કિન્દેવતો ઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ? સોમદેવત ઇતિ - સોમ ઇતિ લતાં સોમં દેવતાં ચૈકીકૃત્ય નિર્દેશઃ ।
સ સોમઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? દીક્ષાયામિતિ - દીક્ષિતો હિ યજમાનઃ સોમં ક્રીણાતિ, ક્રીતેન સોમેનેષ્ટ્વા જ્ઞાનવાનુત્તરાં દિશં પ્રતિપદ્યતે સોમદેવતાધિષ્ઠિતાં સૌમ્યામ્ ।
કસ્મિન્નુ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતેતિ!સત્ય ઇતિ;કથમ્? યસ્માત્ સત્યે દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતા, તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ - સત્યં વદેતિ;કારણભ્રેષો કાર્યભ્રેષો મા ભૂદિતિ;સત્યે હ્યેવ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતમિતિ? હૃદય ઇતિ હોવાચ;હૃદયેન હિ સત્યં જાનાતિ;તસ્માદ્ હૃદયે હ્યેવ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ ।
એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.24
કિંદેવતો ઽસ્યાં ધ્રુવાયાં દિશ્ય્ અસીતિ ।
અગ્નિદેવત ઇતિ ।
સો ઽગ્નિઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વાચીતિ ।
કસ્મિન્ નુ વાક્ પ્રતિષ્ઠિતેતિ ।
હૃદય ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.24 કિન્દેવતો ઽસ્યાં દિશ્યસીતિ ।
મેરોઃ સમન્તતો વસતામવ્યભિચારાદૂર્ધ્વા દિગ્ ધ્રુવેત્યુચ્યતે ।
અગ્નિદેવત ઇતિ - ઊર્ધ્વાયાં હિ પ્રકાશભૂયસ્ત્વમ્, પ્રકાશશ્ચાગ્નિઃ ।
સો ઽગ્નિઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? વાચીતિ ।
કસ્મિન્નિ વાક્ પ્રતિષ્ઠિતેતિ? હૃદય ઇતિ ।
તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સર્વાસુ દિક્ષુ વિપસૃતેન હૃદયેન સર્વાં દિશ આત્મત્વેનાભિસમ્પન્નઃ;સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠિતા દિશ આત્મભૂતાસ્તસ્ય નામરૂપકર્માત્મભૂતસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ।
યદ્ રૂપં તત્ પ્રાચ્યા દિશા સહ હૃદયભૂતં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ।
યત્ કેવલં કર્મ પુત્રોત્પાદનલક્ષણં ચ યાનસહિતં ચ સહફેનાધિષ્ઠાત્રીભિશ્ચ દેવતાભિર્દક્ષિણાપ્રતીચ્યુદીચ્યઃ કર્મફલાત્મિકા હૃદયમેવ આપન્નાસ્તસ્ય, ધ્રુવયા દિશા સહ નામ સર્વં વાગ્દ્વારેણ હૃદયમેવ આપન્નમ્ ।
એતાવદ્ધીદં સર્વમ્, યદુત રૂપં વા કર્મ વા નામ વેતિ તત્ સર્વં હૃદયમેવ, તત્ સર્વાત્મકં હૃદયં પૃચ્છ્યતે - કસ્મિન્નુ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.25
અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યત્રૈતદ્ અન્યત્રાસ્મન્ મન્યાસૈ ।
યદ્ ધ્ય્ એતદ્ અન્યત્રાસ્મત્ સ્યાચ્ છ્વાનો વૈનદ્ અદ્યુર્ વયાંસિ વૈનદ્ વિમથ્નીરન્ન્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.25 અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, નામાન્તરેણ સમ્બોધનં કૃતવાન્ ।
યત્ર યસ્મિન્કાલે, એતદ્ હૃદયમાત્માસ્ય અસ્મદસ્મત્તો વર્તત ઇતિ મન્યાસૈ મન્યસે - યદ્ધિ યદિ હ્યેતદ્ હૃદયમન્યત્રાસ્મત્ સ્યાદ્ ભવેત્, શ્વાનૌ વૈનચ્છરીરં તદા અદ્યુઃ, વયાંસિ વા પક્ષિણો વૈનદ્ વિમથ્નીરન્ વિલોડયેયુઃ વિકર્પેરન્નિતિ ।
તસ્માન્મયિ શરીરે હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતમિત્યર્થઃ ।
શરીરસ્યાપિ નામરૂપકર્માત્મકત્વાત્ હૃદયે પ્રતિષ્ઠિતત્વમ્ ॥25॥
હૃદયશરીરસ્યોરેવમન્યેન્યપ્રતિષ્ઠોક્તા કાર્યકરણયોઃ અતસ્ત્વાં પૃચ્છામિ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.26
કસ્મિન્ નુ ત્વં ચાત્મા ચ પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્થ ઇતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
અપાન ઇતિ ।
કસ્મિન્ ન્વ્ અપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વ્યાન ઇતિ ।
કસ્મિન્ નુ વ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
ઉદાન ઇતિ ।
કસ્મિન્ નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
સમાન ઇતિ ।
સ એષ નેતિ નેત્ય્ આત્મા ।
અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ।
અશીર્યો ન હિ શીર્યતે ।
અસઙ્ગો ન સજ્યતે ।
અસિતો ન વ્યથતે ।
ન રિષ્યતિ ।
એતાન્ય્ અષ્ટાવ્ આયતનાન્ય્ અષ્ટૌ લોકા અદ્દ્. અષ્ટૌ દેવા અષ્ટૌ પુરુષાઃ ।
સ યસ્ તાન્ પુરુષાન્ નિરુહ્ય પ્રત્યુહ્યાત્યક્રામત્ તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ ।
તં ચેન્ મે ન વિવક્ષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
તં હ ન મેને શાકલ્યસ્ ।
તસ્ય હ મૂર્ધા વિપપાત ।
અપિ હાસ્ય પરિમોષિણો ઽસ્થીન્ય્ અપજહ્રુર્ અન્યન્ મન્યમાનાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.26 કસ્મિન્નુ ત્વં ચ શરીરમાત્મા ચ તવ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્થ ઇતિ? પ્રાણ ઇતિ;દેહાત્માનૌ પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્યાતાં પ્રાણવૃત્તૌ ।
કસ્મિન્નુ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ અપાન ઇતિ - સાપિ પ્રાણવૃત્તિઃ પ્રાગેવ પ્રેયાત્ અપાનવૃત્ત્યા ચેન્ન નિગૃહ્યેત ।
કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? વ્યાન ઇતિ - સાપ્યપાનવૃત્તિરધ એવ યાયાત્ પ્રાણવૃત્તિશ્ચ પ્રાગેવ, મધ્યસ્થયા ચેદ્વ્યાનવૃત્ત્યા ન નિગૃહ્યેત ।
કસ્મિન્નુ વ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? ઉદાન ઇતિ - સર્વાસ્તિસ્રો ઽપિ વૃત્તય ઉદાને કીલસ્થાનીયે ચેન્ન નિરુદ્ધા, વિષ્વગેવેયુઃ ।
કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ? સમાન ઇતિ - સમાનપ્રતિષ્ઠા હ્યેતાઃ સર્વા વૃત્તયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ - શરીરહૃદયવાયવો ઽન્યોન્યપ્રતિષ્ઠાઃ, સઙ્ઘાતેન નિષતા વર્તન્તે વિજ્ઞાનમયાર્થપ્રયુક્તા ઇતિ ।
સર્વમેતદ્ યેન નિયતં યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમાકાશાન્તમોતં ચ પ્રોતં ચ, તસ્ય નિરુપાધિકસ્ય સાક્ષાદપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ કતવ્ય ઇત્યયમારમ્ભઃ ।
સ એષઃ - સયો નેતિનેતીતિ નિર્દિષ્ટો મધુકાણ્ડે, એષ સઃ ।
સો ઽયમાત્માગૃહ્યો ન ગૃહ્યઃ ।
કથમ્? યસ્માત્ સર્વકાર્યધર્માતીતઃ, તસ્માદગૃહ્યઃ ।
કુતઃ? યસ્માન્ન હિ ગૃહ્યતે ।
યદ્ધિ કરણગોચરં વ્યાકૃતં વસ્તુ, તદ્ ગ્રહણગોચરમ્. ઇદં તુ તદ્વિપરીતમાત્મતત્ત્વમ્ ।
તથાશીર્યઃ;યદ્ધિ મૂર્તં સંહતં શરીરાદિ તચ્છીર્યતે;અયં તુ તદ્વિપરીતો ઽતો ન હિ શીર્યતે ।
તથાસઙ્ગો મૂર્તો મૂર્તાન્તરેણ સમ્બધ્યમાનઃ સજ્યતે ઽયં ચ તદ્વિપરીતો ઽતો ન હિ સજ્યતે ।
તથાસિતો ઽબદ્ધઃ, યદ્ધિ મૂર્ત તદ્ વધ્યતે;અયં તુ તદ્વિપરીતત્વાદબદ્ધત્વાન્ન વ્યથતે, અતો ન રિષ્યતિ - ગ્રહણવિશરણસમ્બન્ધકાર્યધર્મરહિતત્વાન્ન રિષ્યતિ ન હિંસામાપદ્યતે ન વિનશ્યતીત્યર્થઃ ।
ક્રમમતિક્રમ્ય ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્ય આખ્યાયિકાતો ઽપસૃત્ય શ્રુત્યા સ્વેન રૂપેણ ત્વરયા નિર્દેશઃ કૃતઃ, તતઃ પુનરાખ્યાયિકામેવાશ્રિત્યાહ - એતાનિ યાન્યુક્તાન્યષ્ટાવાયતનાનિઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમ્ઽઇત્યેવમાદીનિ, અષ્ટૌ લોકા અગ્નિલોકાદયઃ, અષ્ટૌ દેવાઃ અમૃતમિતિ હોવાચ ઇત્યેવમાદયઃ, અષ્ટૌ પુરુષાઃ શરીરઃ પુરુષઃ, ઇત્યાદયઃ, સ યઃ કશ્ચિત્ તાન્ પુરુષાઞ્શારીરપ્રભૃતીન્ નિરુહ્ય નિશ્ચયેનોહ્ય ગર્મયિત્વાષ્ટચતુષ્કભેદેન લોકસ્થિતિમુપપાદ્યઃ, પુનઃ પ્રાચીદિગાદિદ્વારેણ પ્રત્યુહ્ય ઉપસંહૃત્ય સ્વાત્મનિ હૃદયે ઽત્યક્રામદતિક્રાન્તવાનુપાધિધર્મ હૃદયાદ્યાત્મત્વમ્;સ્વેનૈવાત્મના વ્યવસ્થિતો ય ઔપનિષદઃ પુરુષો ઽશનાયાદિવર્જિતઃ ઉપનિષત્સ્વેવ વિજ્ઞેયો નાન્યપ્રમાણગમ્યઃ, તં ત્વા ત્વાં વિદ્યાભિમાનિનં પુરુષં પૃચ્છામિ ।
તં ચેદ્ યદિ મે ન વિવક્ષ્યસિ વિસ્પષ્ટં ન કથયિષ્યસિ, મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં શાકલ્યો ન મેને હ ન વિજ્ઞાતવાન્ કિલ તસ્ય હ મૂર્ધા વિપપાત વિપતિતઃ ।
સમાપ્તાખ્યાયકા ।
શ્રુતેવચનં તં હ ન મેન ઇત્યાદિ ।
કિં ચાપિ હાસ્ય પરિમોષિણસ્તસ્કરા અસ્થીન્યપિ સંસ્કારાર્થ શિષ્યેનીયમાનાનિ ગૃહાન્ પ્રત્યપજહઃ-અપહ્રતવન્તઃ કિન્નિમિત્તમ્? અન્યદ્ ધનં નીયમાનં મન્યમાનાઃ ।
પૂર્વવૃત્તા હ્યાખ્યાયિકેહ સૂચિતા ।
અષ્ટાધ્યાય કિલ શાકલ્યેન યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય સમાનાન્ત એવ કિલ સંવાદો નિવૃત્તઃ;તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યેન શાપો દત્તઃ-પુરે ઽતિથ્યે મરિષ્યસિ ન તે ઽસ્થીનિ ચ ન ગૃહાન્ પ્રાપ્સ્યન્તીતિ ।
સ હ તથૈવ મમાર ।
તસ્ય હાપ્યન્વઃ મન્યમાનાઃ પરિમોષિણો ઽથીન્યપજહઃ;તસ્માન્નોપવાદી સ્યાદુત હ્યેવંવિત્ પરો ભવતીતિ ।
સૈપા આખ્યાયિકા આચારાર્થ સૂચિતા વિદ્યાસ્તુતયે ચેહ ॥26॥
યસ્ય નેતિ, નેતીત્યન્યપ્રતિષેધદ્વારેણ બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ કૃતઃ, તસ્ય વિધિમુખેન કથં નિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ, ઇતિ પુનરાખ્યાયિકામેવ આશ્રિત્યાહ મૂલં ચ જગતો વક્તવ્યમિતિ ।
આખ્યાયિકાસમ્બન્ધસ્ત્વવ્રહ્યવિદો બ્રાહ્મણાઞ્જિત્વા ગોધનં ઇર્તવ્યમિતિ ।
ન્યાયં મત્વાહ--
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.27
અથ હોવાચ -- બ્રાહ્મણા ભગવન્તો યો વઃ કામયતે સ મા પૃચ્છતુ ।
સર્વે વા મા પૃચ્છત ।
યો વઃ કામયતે તં વઃ પૃચ્છામિ સર્વાન્ વા વઃ પૃચ્છામીતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ