બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.7

બ્ર્હુપ્ભ્_3,6.1 અથ હૈનં ગાર્ગી નામતઃ, વાચક્નવીવચક્રોર્દુહિતા, પપ્રચ્છ;યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ;યદિદં સર્વં પાર્થિવં ધાતુજાતમ્ અપ્સૂદકે ઓતં ચ પ્રોતં ચ, ઓતં દીર્ઘપટતન્તુવત્ પ્રોતં તિર્યક્તન્તુવદ્ વિપરીતં વા-અદ્ભિઃ સર્વતો ઽન્તર્બહિર્ભૂતાભિર્વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ, અન્યથા સક્તુમુષ્ટિવદ્ વિશીર્યેત ।
ઇદં તાવદનુમાનમુપન્યસ્તમ્-યત્ કાર્યં પરિચ્છિન્નં સ્થૂલમ્, કારણેનાપરિચ્છિન્નેન સૂક્ષ્મેણ વ્યાપ્તમિતિદ્ દષ્ટમ્-યથા પૃથિવી અદ્ભિઃ, તથાપૂર્વં પૂર્વમુત્તરેણોત્તરેણ વ્યાપિના ભવિતવ્યમ્, ઇત્યેષ આ સર્વાન્તરાદાત્મનઃ પ્રશ્નાર્થઃ ।
તત્ર ભૂતાનિ પઞ્ચ સંહતાન્યેવોત્તરમુત્તરં સૂક્ષમભાવેન વ્યાપકેન કારણરૂપેણ ચ વ્યવતિષ્ઠન્તે, ન ચ પરમાત્મનોર્ઽવાક્ તદ્વયતિરેકેણવસ્ત્વન્તરમસ્તિ"સત્યસ્ય સત્યમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સત્યં ચ ભૂતપઞ્ચકમ્ સત્યસ્ય સત્યં ચ પર આત્મા ।
કસ્મિન્નુ ખલ્વાપ ઓતાશ્ચપ્રોતાશ્ચેતિ-તાસામપિ કાર્યત્વાત્ સ્થૂલત્વાત્ પરિચ્છિન્નત્વાચ્ચ કચિદ્વિ ઓતપ્રોતભાવેન ભવિતવ્યમ્;ક્વ તાસામેતયોતભાવ ઇતિ ।
એવમુતરોત્તરપ્રક્ષણસઙ્ગોયોજયિતવ્યઃ ।
વાયૌ ગાર્ગીતિ ।
નન્વગ્નાવિતિ વક્તવ્યમ્!નૈપ દોષઃ, અગ્નેઃ પાર્થિવં વા આપ્યં વા ધાતુમનાશ્રિત્ય ઇતરભૂતવત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ આત્મલાભો નાસ્તીતિ તસ્મિન્નોતપ્રોતભાવો નોપદિશ્યતે ।
કસ્મિન્નુ ખલુ વાયુરોતશ્ચ પ્રોતશ્ચેત્યન્તરિક્ષલોકેષુ ગાર્ગીતિ તાન્યેવ ભૂતાનિ સંહતાન્યન્તરિક્ષલોકાઃ, તાન્યપિ ગન્ધર્વલોકેષુ, ગન્ધર્વલોકા આદિત્યલોકેષુ, આદિત્યલોકાશ્ચન્દ્રલોકેષુ, ચન્દ્રલોકા નક્ષત્રલોકેષુ, નક્ષત્રલોકા દેવલોકેષુ, દેવલોકા ઇન્દ્રલોકેષુ, ઇન્દ્રલોકા વિરાટ્શરીરારંમકેષુ ભૂતેષુ પ્રજાપતિલોકેષુ, પ્રજાપતિલોકા બ્રહ્મલોકેષુ ।
બ્રહ્મલોકા નામ અણ્ડારંમકાણિ ભૂતાનિ;સર્વત્ર હિ સૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણ પ્રાપ્યુભોગાશ્રયાકારપરિણતાનિ ભૂતાનિ સંહતાનિ તાન્યેવ પઞ્ચેતિ બહુવચનમાઞ્જિ ।
કસ્મિન્નુ ખલુ બ્રહ્મલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ-સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો હે ગાર્ગી માતિપ્રાક્ષીઃ સ્વં પ્રશ્નમ્, ન્યાયપ્રકારમતીત્ય આગમેન પ્રષ્ટબ્યાં દેવતામનુમાનેન મા પ્રાક્ષીરિત્યર્થઃ, પૃચ્છન્ત્યાશ્ચ મા તે તવ મૂર્ધા શિરો વ્યપતદ્ વિસ્પષ્ટં પતેત્;દેવતાયાઃ સ્વપ્રશ્ન આગમવિષયઃ;તં પ્રશ્નવિષયમતિક્રાન્તો ગાર્ગ્યાઃ પ્રશ્નઃ;આનુમાનિકત્વાત્ સ યસ્યા દેવતાયાઃ પ્રશ્નઃ સાતિપ્રશ્ન્યા, નાતિપ્રશ્ન્યાનતિપ્રશ્ન્યા, સ્વપ્રશ્રવિષયૈવ, કેવલાગમગમ્યેત્યર્થઃ, તામનતિપ્રશ્ન્યાં વૈ દેવતામતિપૃચ્છસિ ।
અતો ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીઃ, મર્તું ચેન્નેચ્છસિ ।
તતો હ ગાર્ગી વાચક્નવી ઉપરરામ ॥1॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે ષષ્ઠં ગાર્ગીબ્રાહ્મણમ્ ॥6॥
ઇદાનીં બ્રહ્મલોકાનામન્તરતમં સૂત્રં વ ક્તવ્યમિતિ તદર્થ આરમ્ભઃ, તચ્ચ આગમેનૈવ પ્રષ્ટવ્યમિતીતિહાસેન આગમોપન્યાસઃ ક્રિયતે--
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,7.1
અથૈનમ્ ઉદ્દાલક આરુણિઃ પપ્રચ્છ -- યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
મદ્રેષ્વ્ અવસામ પતઞ્ચલસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહેષુ યજ્ઞમ્ અધીયાનાઃ ।
તસ્યાસીદ્ ભાર્યા ગન્ધર્વગૃહીતા ।
તમ્ અપૃચ્છામ -- કો ઽસીતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ કબન્ધ આથર્વણ ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ ચ -- વેત્થ નુ ત્વં કાપ્ય તત્ સૂત્રં યસ્મિન્ન્ અયં ચ લોકઃ પરશ્ ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ પતઞ્ચલઃ કાપ્યો નાહં તદ્ ભગવન્ વેદેતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ ચ ।
વેત્થ નુ ત્વં કાપ્ય તમ્ અન્તર્યામિણં ય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાન્ય્ અન્તરો યમયતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ પતઞ્ચલઃ કાપ્યો નાહં તં ભગવન્ વેદેતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ ચ ।
યો વૈ તત્ કાપ્ય સૂત્રં વિદ્યાત્ તં ચાન્તર્યામિણમ્ ઇતિ સ બ્રહ્મવિત્ સ લોકવિત્ સ દેવવિત્ સ વેદવિત્ સ આત્મવિત્ સ સર્વવિત્ ।
ઇતિ તેભ્યો ઽબ્રવીત્ ।
તદ્ અહં વેદ ।
તચ્ ચેત્ ત્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય સૂત્રમ્ અવિદ્વાંસ્ તં ચાન્તર્યામિણં બ્રહ્મગવીર્ ઉદજસે મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતિ ।
વેદ વા અહં ગૌતમ તત્ સૂત્રં તં ચાન્તર્યામિણમ્ ઇતિ ।
યો વા ઇદં કશ્ચ બ્રૂયાદ્ વેદ વેદેતિ યથા વેત્થ તથા બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,7.1 અથ હૈનમુદ્દાલકો નામતઃ, અરુણસ્યાપત્યમારુણિઃ પપ્રચ્છ;યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ;મદ્રેષુ દેશેષ્વવસામોષિતવન્તઃ, પતઞ્ચલસ્ય-પતઞ્ચલો નામતસ્તસ્યૈવ કપિગોત્રસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહેષુ યજ્ઞમધીયાના યશશાસ્ત્રાધ્યયનં કુર્વાણાઃ ।
તસ્યાસીદ્ ભાર્યા ગન્ધર્વગૃહીતા;તમપૃચ્છામ-કો ઽસીતિ;સો ઽબ્રવીત્ કબન્ધો નામતઃ, અથર્વણો ઽપત્યમાથર્વણ ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીદ્ ગાન્ધર્વઃ પતઞ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાંશ્ચ તચ્છિપ્યાન્-વેત્થ નુ ત્વં હે કાપ્ય જાનીષે તત્ સૂત્રમ્? કિં તત્? યેન સૂત્રેણાયં ચ લેક ઇદં ચ જન્મ, પરશ્ચ લોકઃ પરં ચ પ્રતિપત્તવ્યં જન્મ, સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનિ, સન્દૃબ્ધાનિ સઙ્ગ્રથિતાનિ સ્રગિવ સૂત્રેણ વિષ્ટબ્ધાનિ ભવન્તિ યેન-તત્ કિં સૂત્રં વેત્થ? સો ઽબ્રવીદેવં પૃષ્ટઃ કાપ્યઃ-નાહં તદ્ ભગવન્ વેદેતિ, તત્ સૂત્રં નાહં જાને હે ભગવન્નિતિ સમ્પૂજયન્નાહ ।
સો ઽબ્રવીત્ પુનર્ગન્ધર્વ ઉપાધ્યાયમસ્માંશ્ચ-વેત્થ ન ત્વં કાપ્ય તમન્તર્યામિણમ્? અન્તર્યામીતિ વિશેષ્યતે-ય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ યો ઽન્તરાભ્યન્તરઃ સન્ યમયતિ નિયમયતિ, દારુયન્ત્રમિવ બ્રામયતિ, સ્વં સ્વમુચિતવ્યાપારં કારયતીતિ ।
સો ઽબ્રવીદેવમુક્તઃ પતઞ્ચલઃ કાપ્યઃ-નાહં તં જાને ભગવન્નિતિ સમ્પૂજયન્નાહ ।
સો ઽબ્રવીત્ પુનર્ગન્ધર્વઃ;સૂત્રતદન્તર્ગતાન્તર્યામિણોર્વિજ્ઞાનં સ્તૂયતે-યઃ કશ્ચિદ્ વૈ તત્ સૂત્રં હે કાપ્ય બવિદ્યાદ્ વિજાનીયાત્ તં ચાન્તર્યામિણં સૂત્રાન્તર્ગતં તસ્યૈવ સૂત્રસ્ય નિયન્તારં વિદ્યાત્ યઃ-ઇત્યેવમુક્તેન પ્રકારેણ, સ હિ બ્રહ્મવિત પરમાત્મવિત્ સ લોકાંશ્ચ ભૂરાદીનન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનાંલ્લોકાન્ વેત્તિ, સ દેવાંશ્ચાગ્ન્યાદીંલ્લોકિનો જાનાતિ, વેદાંશ્ચ સર્વપ્રમાણભૂતાન્ વેત્તિ, ભૂતાનિ ચ બ્રહ્માદીનિ સૂત્રેણ ધિયમાણાનિ તદન્તર્ગતેનાન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનાનિ વેત્તિ, સ આત્માનં ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વવિશિષ્ટં તેનૈવાન્તર્યામિણા નિયમ્યમાનં વેત્તિ, સર્વં ચ જગત તથાભૂતં વેત્તીતિ ।
એવં સ્તુતે સૂત્રાન્તર્યામિવિજ્ઞાને પ્રલુબ્ધઃ કાપ્યો ઽભિમુખીભૂતઃ, વયં ચ;તેભ્યશ્ચાસ્મભ્યમભિમુખીભૂતેભ્યોબ્રવીદ્ ગન્ધર્વઃ સૂત્રમન્તર્યામિણં ચ;તદહં સૂત્રાનિતર્યામિવિજ્ઞાનં વેદ ગન્ધર્વાલ્લબ્ધાગમઃ સન્ ।
તચ્ચેદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય સૂત્રં તં ચાન્તર્યામિણમવિદ્વાંશ્ચેબ્રહ્મવિત્ સન્ યદિ બ્રહ્મગવીરુદજતસે બ્રહ્મવિદાં સ્વભૂતા ગા ઉદજસે ઉન્નયસિ ત્વમ્ અન્યાયેન, તતો મચ્છાપદગ્ધસ્ય મૂર્ધા શિરસ્તે તવ વિસ્પષ્ટં ષતિષ્યતિ ।
એવમુક્તો યાજ્ઞવલ્ક્ય આહવેદ જાનામ્યહં હે ગૌતમેતિ ગોત્રતઃ, તત્ સૂત્રં યદ્ ગન્ધર્વસ્તુભ્યમુક્તવાન્ યં ચાન્તર્યામિણં ગન્ધર્વાદ્ વિદિતવન્તો યૂયમ્, તં ચાન્તર્યામિણં વેદાહમિતિ ।
એવમુક્તો પ્રત્યાહ ગૌતમઃ-યઃ કશ્ચિત્ પ્રાકૃત ઇદં યત્તવયોક્તં બ્રૂયાત્-કથમ્? વેદ વેદેતિ-આત્માનં શ્લાઘયન્, કિં તેન ગર્જિતેન કાર્યેણ દર્શય;યથા વેત્ય તથા બ્રૂહીતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,7.2
સ હોવચ -- વાયુર્ વૈ ગૌતમ તત્ સૂત્રમ્ ।
વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ પરશ્ ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માદ્ વૈ ગૌતમ પુરુષં પ્રેતમ્ આહુર્ વ્યસ્રંસિષતાસ્યાઙ્ગાનીતિ ।
વાયુના હિ ગૌતમ સૂત્રેણ સમ્દૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ ।
એવમ્ એવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
અન્તર્યામિણં બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,7.2 સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
બ્રહ્મલોકા યસ્મિન્નોતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચ વર્તમાનેકાલે, યથા પૃથિવ્યપ્સુ, તત્ સૂત્રમ્ આગમગમ્યં વત્તવ્યમિતિ તદર્થં પ્રશ્નાન્તરમુત્થાપિતમ્;અતસ્તન્નિર્ણયાયાહ-વાયુર્વૈ ગૌતમ તત્ સૂત્રમ્, નાન્યત્;વાયુરિતિ સૂક્ષ્મમાકાશવદ્વિષ્ટમ્ભકં પૃથિવ્યાદીનામ્, યદાત્મકં સપ્તદશવિધં લિઙ્ગં કર્મવાસનાસમવાયિ પ્રાણિનામ્, યત્તત્ સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યાત્મકમ્, યસ્ય બાહ્યા મેદાઃ સપ્તસપ્ત મરુદ્રણાઃ સમુદ્રસ્યેવોર્મયઃ, તદેતદ્ વાયવ્યં તત્ત્વં સૂત્રામિત્યભિધીયતે ।
વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સન્દૃબ્ધાનિ ભવન્તિ સઙ્પ્રથિતાનિ ભવન્તીતિ પ્રસિદ્ધમેતત્ ।
અસ્તિ ચ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ, કથમ્? યસ્માદ્ વાયુઃ સૂત્રમ્, વાયુના વિધૃતં સર્વમ્, તસ્માદ્ વૈ ગૌતમ પુરુષં પ્રેતમાહુઃ કથયન્તિ - વ્યસ્રંસિપત વિસ્રસ્તાન્યસ્યપુરુષસ્યાઙ્ગાનીતિ;સૂત્રાપગમે હિ મણ્યાદીનાં પ્રોતાનિ યદ્ યસ્યાઙ્ગાનિ સ્યુસ્તતો યુક્તમેતદ્ વાય્વપગમે ઽવસ્રંસનમઙ્ગાનામ્ અતો વાયુના હિ ગૌતમ સૂત્રેણ સન્દૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ નિગમયતિ ।
એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય સમ્યગુક્તં સૂત્રમ્;તદન્તર્ગતં ત્વિદાનીં તસ્યૈવ સૂત્રસ્ય નિયન્તારમન્તર્યામિણં બ્રૂહીત્યુક્ત આહ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,7.3
યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,7.3 યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ ભવતિ, સો ઽન્તર્યામી, સર્વઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠતીતિ સર્વત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ વિશિનષ્ટિ - પૃથિવ્યા અન્તરો ઽભ્યન્તરઃ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્ પૃથિવીદેવતૈવ અન્તર્યામીત્યત આહ - યમન્તર્યામિણં પૃથિવી દેવતાપિ ન વેદ મય્યન્યઃ કશ્ચિદ્વર્તત ઇતિ ।
યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્-યસ્ય ચ પૃથિવ્યેવ શરીરમ્, નાન્યત્-પૃથિવીદેવતાયા યચ્છરીરમ્, તદેવ શરીરં યસ્ય, શરીરગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્, કરણં ચ પૃથિવ્યાઃ, તસ્ય સ્વકર્મપ્રયુક્તં હિ કાર્યં ચ પૃથિવીદેવતાયાઃ, તદસ્ય સ્વકર્માભાવાદન્તર્યામિણો નિત્યમુક્તત્વાત્ ।
પરાર્થકર્તવ્યતાસ્વભાવત્વાત્ પરસ્ય યત્ કાર્યં કરણં ચ તદેવાસ્ય, ન સ્વતઃ, તદાહ-યસ્ય પૃથિવી શરીરમિતિ ।
દેવતાકાર્યકરણસ્યેશ્વરસાક્ષિમાત્રસાન્નિધ્યેન હિ નિયમેનપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્યાતામ્;ય ઈદૃગીશ્વરો નારાયણાખ્યઃ, પૃથિર્વી પૃથિવીદેવતામ્, યમયતિ નિયમયતિ સ્વવ્યાપારે, અન્તરો ઽભ્યન્તરસ્તિષ્ઠન્, એષ ત આત્મા, તે તવ, મમ ચ સર્વભૂતાનાં ચેત્યુપલક્ષણાર્થમેતત્;અન્તર્યામી યસ્ત્વયાપૃષ્ટઃ, અમૃતઃ સર્વસંસારધર્મવર્જિત ઇત્યેતત્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,7.4-14
યો ઽપ્સુ તિષ્ઠન્ન્ અદ્ભ્યો ઽન્તરો યમ્ આપો ન વિદુર્ યસ્યાપઃ શરીરં યો ઽપો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો ઽગ્નૌ તિષ્ઠન્ન્ અગ્નેર્ અન્તરો યમ્ અગ્નિર્ ન વેદ યસ્યાગ્નિઃ શરીરં યો ઽગ્નિમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો ઽન્તરિક્ષે તિષ્ઠન્ન્ અન્તરિક્ષાદ્ અન્તરો યમ્ અન્તરિક્ષં ન વેદ યસ્યાન્તરિક્ષં શરીરં યો ઽન્તરિક્ષમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો વાયૌ તિષ્ઠન્ વાયોર્ અન્તરો યં વાયુર્ ન વેદ યસ્ય વાયુઃ શરીરં યો વાયુમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો દિવિ તિષ્ઠન્ દિવો ઽન્તરો યં દ્યૌર્ ન વેદ યસ્ય દ્યૌઃ શરીરં યો દિવમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

ય આદિત્યે તિષ્ઠન્ન્ આદિત્યાદ્ અન્તરો યમ્ આદિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરં ય આદિત્યમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો દિક્ષુ તિષ્ઠન્ દિગ્ભ્યો ઽન્તરો યં દિશો ન વિદુર્ યસ્ય દિશઃ શરીરં યો દિશો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યશ્ ચન્દ્રતારકે તિષ્ઠઞ્ ચન્દ્રતારકાદ્ અન્તરો યં ચન્દ્રતારકં ન વેદ યસ્ય ચન્દ્રતારકં શરીરં યશ્ ચન્દ્રતારકમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

ય આકાશે તિષ્ઠન્ન્ આકાશાદ્ અન્તરો યમ્ આકાશો ન વેદ યસ્યાકાશઃ શરીરં ય આકાશમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યસ્ તમસિ તિષ્ઠંસ્ તમસો ઽન્તરો યં તમો ન વેદ યસ્ય તમઃ શરીરં યસ્ તમો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યસ્ તેજસિ તિષ્ઠંસ્ તેજસો ઽન્તરો યં તેજો ન વેદ યસ્ય તેજઃ શરીરં યસ્ તેજો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,7.4-14 સમાનમન્યત્ ।
યો ઽપ્સુ તિષ્ઠન્-અગ્નૌ, અન્તરિક્ષે, વાયૌ, દિવિ, આદિત્યે, યસ્તમસ્યાવરણાત્મકે બાહ્યે તમસિ, તેજસિ તદ્વિપરીતે પ્રકાશસામાન્યે ઇત્યેવમધિદૈવતમ્ અન્તર્યામિવિષયં દર્શનં દેવતાસુ ।
અથાધિભૂતં ભૂતેષુ બ્રહ્મદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ અન્તર્યામિદશનમધિભૂતમ્ ॥ 4 -14 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,7.15-23
અથાધિભૂતમ્ ।
યઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો ઽન્તરો યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદુર્ યસ્ય સર્વાણિ ભુતાનિ શરીરં યઃ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ ।
ઇત્ય્ અધિભૂતમ્

અથાધ્યાત્મમ્ । યઃ પ્રાણે તિષ્ઠન્ પ્રાણાદ્ અન્તરો યં પ્રાણો ન વેદ યસ્ય પ્રાણઃ શરીરં યઃ પ્રાણમ્ અન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો વાચિ તિષ્ઠન્ વાચો ઽન્તરો યં વાઙ્ ન વેદ યસ્ય વાક્ શરીરં યો વાચમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યશ્ ચક્ષુષિ તિષ્ઠઞ્ ચક્ષુષો ઽન્તરો યં ચક્ષુર્ ન વેદ યસ્ય ચક્ષુઃ શરીરં યશ્ ચક્ષુર્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યઃ શ્રોત્રે તિષ્ઠઞ્ છ્રોત્રાદ્ અન્તરો યં શ્રોત્રં ન વેદ યસ્ય શ્રોત્રં શરીરં યઃ શ્રોત્રમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો મનસિ તિષ્ઠન્ મનસો ઽન્તરો યં મનો ન વેદ યસ્ય મનઃ શરીરં યો મનો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યસ્ ત્વચિ તિષ્ઠંસ્ ત્વચો ઽન્તરો યં ત્વઙ્ ન વેદ યસ્ય ત્વક્ શરીરં યસ્ ત્વચમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ વિજ્ઞાનાદ્ અન્તરો યં વિજ્ઞાનં ન વેદ યસ્ય વિજ્ઞાનં શરીરં યો વિજ્ઞાનમ્ અન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ

યો રેતસિ તિષ્ઠં રેતસો ઽન્તરો યં રેતો ન વેદ યસ્ય રેતઃ શરીરં યો રેતો ઽન્તરો યમયત્ય્ એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ ।
અદૃષ્ટો દ્રષ્ટાશ્રુતઃ શ્રોતામતો મન્તાવિજ્ઞતો વિજ્ઞાતા ।
નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ શ્રોતા નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ મન્તા નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતા ।
એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ ।
અતો ઽન્યદ્ આર્તમ્ ।
તતો હોદ્દાલક આરુણિર્ ઉપરરામ