બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.8

બ્ર્હુપ્ભ્_3,7,15-23 અથાધ્યાત્મમ્-યઃ પ્રાણે પ્રાણવાયુસહિતે ઘ્રાણે, યો વાચિ, ચક્ષુષિ, શ્રોત્રે, મનસિ, ત્વચિ, વિજ્ઞાને, બુદ્વૌ, રેતસિ પ્રજનને ।
કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્ પૃથિવ્યાદિદેવતા મહાભાગાઃ સત્યો મનુષ્યાદિવદાતમનિ તિષ્ઠન્તમાત્મનો નિયન્તારમન્તર્યામિણં ન વિદુરિત્યત આહ-અદૃષ્ટેનદ્ દષ્ટો ન વિષયીભૂતઃ ચક્ષુર્દર્શનસ્ય કસ્યચિત્, સ્વયં તુ ચક્ષુષિ સન્નિહિતત્વાદ્દ્ દશિસ્વરૂપ ઇતિ દ્રષ્ટા ।
તથાશ્રુતઃ શ્રોત્રગોચરત્વમનાપન્નઃ કસ્યચિત્, સ્વયં ત્વલુપ્તશ્રવણશક્તિઃ સર્વશ્રોત્રેષુ સન્નિહિતત્વાછ્રચોતા ।
તથામતો મનઃસઙ્કલ્પવિષયતામનાપન્નઃ;દૃષ્ટશ્રુતે એવ હિ સર્વઃ સઙ્કલ્પયતિ;ઉદ્દૃષ્ટત્વાદક્ષુતત્વાદેવામતઃ;અલ્લપ્તમનનશક્તિત્વાત્ સર્વમનઃસુ સન્નિહિતત્વાચ્ચ મન્તા ।
તથાવિજ્ઞાતો નિશ્ચયગોચરતામનાપન્નોરૂપાદિવત્ લસુખાદિવદ્વા, સ્વયં ત્વલુપ્તવિજ્ઞાનશક્તિત્વાત્તત્સન્નિધાનાચ્ચ વિજ્ઞાતા ।
તત્ર યં પૃથિવી ન વેદ યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ન વિદુરિતિ ચાન્યે નિયન્તવ્યા વિજ્ઞાતારો ઽન્યો નિયન્તા અન્તર્યામીતિ પ્રાપ્તમ્, તદન્યત્વાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમુચ્યતે - નાન્યો ઽતઃ, નાન્યઃ અતો ઽસ્માદન્તર્યામિણો નાન્યો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા, તથા નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ મન્તા, નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ શ્રોતા, નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ મન્તા, નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતા ।
યસ્માત્ પરો નાસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા, યો ઽદૃષ્ટો દ્રષ્ટા, અશ્રુતઃ શ્રોતા, અમતો મન્તા, અવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતા, અમૃતઃ સર્વસંસારધર્મવર્જિતઃ સર્વસંસારિણાં કર્મફલવિભાગકર્તા - એષ તે આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ અસ્માદીશ્વરાદાત્મનો ઽન્યદાર્તમ્ ।
તતો હિ ઉદ્દાલક આરુણિરુપરરામ ॥15॥
-23 ॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે સપ્તમમન્તર્યામિબ્રાહ્મણમ્ ॥7॥
અતઃ પરમશનાયાદિવિનિર્મુક્તં નિરુપાધિકં સાક્ષાદપરોક્ષાત્ સર્વાન્તરં બ્રહ્મ વક્તવ્યમિત્યત આરમ્ભઃ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.1
અથ હ વાચક્નવ્ય્ ઉવાચ -- બ્રાહ્મણા ભગવન્તો હન્તાહમ્ ઇમં દ્વૌ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામિ ।
તૌ ચેન્ મે વિવક્ષ્યતિ ।
ન વૈ જાતુ યુષ્માકમ્ ઇમં કશ્ચિદ્ બ્રહ્મોદ્યં જેતેતિ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.1 અથ હ વાચક્નવ્યુવાચ ।
સર્વં યાજ્ઞવલ્ક્યેન નિષિદ્ધા મૂર્ધપાતભયાદુપરતા સતી પુનઃ પ્રષ્ટું બ્રાહ્મણાનુજ્ઞાં પ્રાર્થયતે - હે બ્રાહ્મણા ભગવન્તઃ પૂજાવન્તઃ શૃણુત મમ વચઃ;હન્તાહમિમં યાજ્ઞવલ્ક્યં પુનર્દ્વૈ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામિ, યદ્યનુમતિર્ભવતામસ્તિ;તૌ પ્રશ્નૌ ચેદ્યદિ વક્ષ્યતિ કથયિષ્યતિ મે, કથઞ્ચિન્ન વૈ જાતુ કદાચિદ્ યુષ્માકં મધ્યે ઇમં યાજ્ઞવલ્ક્યં કશ્ચિદ્ બ્રહ્મોદ્યં બ્રહ્મવદનં પ્રતિ જેતા ન વૈ કશ્ચિદ્ ભવેદિતિ ।
એવમુક્તા બ્રાહ્મણા અનુજ્ઞાં પ્રદદુઃ - પૃચ્છ ગાર્ગીતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.2
સા હોવાચ -- અહં વૈ ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્ય યથા કાશ્યો વા વૈદેહો વોગ્રપુત્ર ઉજ્જ્યં ધનુર્ અધિજ્યં કૃત્વા દ્વૌ બાણવન્તૌ સપત્નાતિવ્યાધિનૌ હસ્તે કૃત્વોપોત્તિષ્ઠેદ્ એવમ્ એવાહં ત્વા દ્વાભ્યાં પ્રશ્નાભ્યામ્ ઉપોદસ્થામ્ ।
તૌ મે બ્રૂહીતિ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.2 લબ્ધાનુજ્ઞા હ યાજ્ઞવલ્ક્યં સા હોવાચ - અહં વૈ ત્વા ત્વાં દ્વૌ પ્રશ્નૌ પ્રક્ષ્યામીત્યનુષજ્યતે;કૌ તાવિતિ જિજ્ઞાસાયાં તયોર્દુરુત્તરત્વદ્યોતયિતું દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં તાવાહ - હે યાજ્ઞવલ્ક્ય યથા લોકે કાશ્યઃ કાશિષુ ભવઃ કાશ્યઃ, પ્રસિદ્ધં શૌર્યં કાશ્યે, વૈદેહો વા વિદેહાનાં વા રાજા, ઉગ્રપુત્રઃ શૂરાન્વય ઇત્યર્થઃ, ઉજ્જ્યમ્ અવતારિતજ્યાકં ધનુઃ પુનરધિજ્યમ્ આરોપિતલ્યાકં કૃત્વા દ્વૌ બાણવન્તૌ બાણશબ્દેન શરાગ્રે યો વંશખણ્ડઃ સંધીયતે, તેન વિનાપિ શરો ભવતીત્યતો વિશિનષ્ટિ બાણવન્તાવિતિ - દ્વૌ બાણવન્તૌ શરૌ, તયોરેવ વિશેષણં સપત્નાતિવ્યાધિનૌ શત્રોઃ પીડાકરાવતિશયેન, હસ્તે કૃત્વોપોત્તિષ્ઠેત્ સમીપત આત્માનં દર્શયેત્ એવમેવાહં ત્વા ત્વાં શરસ્થાનીયાભ્યાં પ્રશ્નાભ્યાં દ્વાભ્યામુપોદસ્થાં ઉત્થિતવત્યસ્મિ ત્વત્સમીપે ।
તૌ મે બ્રૂહીતિ - બ્રહ્મવિચ્ચેત્ ।
આહેતરઃ - પૃચ્છ ગાર્ગીતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.3
સા હોવાચ -- યદ્ ઊર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય દિવો યદ્ અવાક્ પૃથિવ્યા યદ્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ ભૂતં ચ ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ આચક્ષતે કસ્મિંસ્ તદ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.3 સા હોવાચ - યદૂર્ધ્વમુપરિ દિવઃઅણ્ડકપાલાદ્ યચ્ચાવાગધઃ પૃથિવ્યા અધો ઽણ્ડકપાલાત્, યચ્ચાન્તરા મધ્યે દ્યાવાપૃથિવી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ અણ્ડકપાલયોઃ, ઇમે ચ દ્યાવાપૃથિવી, યદ્ ભૂતં યચ્ચાતીતમ્, ભવચ્ચ વર્તમાનં સ્વવ્યાપારસ્થમ્, ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાનાદૂર્ધ્વકાલભાવિલિઙ્ગગમ્યમ્ - યત્ સર્વમેતદાચક્ષતે કથયન્ત્યાગમતઃ - તત્ સર્વં દ્વૈતજાતં યસ્મિન્નેકીભવતીત્યર્થઃ - તત્ સૂત્રસંજ્ઞં પૂર્વોક્તં કસ્મિન્નોતં ચ પ્રોતં ચ પૃથિવીધાતુરિવાપ્સુ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.4
સ હોવાચ -- યદ્ ઊર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદ્ અવાક્ પૃથિવ્યા યદ્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ ભૂતં ચ ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ આચક્ષત આકાશે તદ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.4 સ હોવાચેતરઃ - હે ગાર્ગિ યત્ ત્વયોક્તમ્ઽઊર્ધ્વં દિવઃઽઇત્યાદિ, તત્ સર્વં યત્ સૂત્રમાચક્ષતે તત્ સૂત્રમ્, આકાશે તદોતં પ્રોતં ચ, યદેતદ્ વ્યાકૃતં સૂત્રાત્મકં જગદવ્યાકૃતાકાશે, અપ્સ્વિવ પૃથિવીધાતુઃ, ત્રિષ્વપિ કાલેષુ વર્તતે ઉત્પત્તૌ સ્થિતૌ લયે ચ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.5
સા હોવચ -- નમસ્ તે ઽસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્ય યો મ એતં વ્યવોચો ઽપરસ્મૈ ધારયસ્વેતિ પૃચ્છ ગાર્ગીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.5 પુનઃ સા હોવાચ;નમસ્તે ઽસ્ત્વિત્યાદિ પ્રશ્નસ્ય દુર્વચત્વપ્રદર્શનાર્થમ્;યો મે મમૈતં પ્રશ્નં વ્યવોચો વિશેષણાપાકૃતવાનસિ;એતસ્ય દુર્વચત્વે કારણમ્ - સૂત્રમેવ તાવદગમ્યમિતરૈર્દુર્વાચ્યમ્, કિમુત તત્, યસ્મિન્નોતં ચ પ્રોતં ચેતિ;અતો નમો ઽસ્તુ તે તુભ્યમ્ ।
અપરસ્મૈ દ્વિતીયાય પ્રશ્નાય ધારયસ્વ દૃઢીકુર્વાત્માનમિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છ ગાર્ગીતીતર આહ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.6
સા હોવાચ -- યદ્ ઊર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય દિવો યદ્ અવાક્ પૃથિવ્યા યદ્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ ભૂતં ચ ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ આચક્ષતે કસ્મિંસ્ તદ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.6 વ્યાખ્યાતમન્યત્;સા હોવાચ યદુર્ધ્વં યાજ્ઞવલ્ક્યૈત્યાદિપ્રશ્નઃ પ્રતિવચનં ચ ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્યાવધારણાર્થં પુનરુચ્યતે;ન કિઞ્ચિદપૂર્વમર્થાન્તરમુચ્યતે ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.7
સ હોવાચ -- યદ્ ઊર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદ્ અવાક્ પૃથિવ્યા યદ્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે યદ્ ભૂતં ચ ભવચ્ ચ ભવિષ્યચ્ ચેત્ય્ આચક્ષત આકાશ એવ તદ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચેતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ આકાશ ઓતશ્ ચ પ્રોતશ્ ચેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.7 સર્વં યથોક્તં ગાર્ગ્યા પ્રત્યુચ્ચાર્ય તમેવ પૂર્વોક્તમર્થમવધારિતવાનાકાશ એવેતિ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
ગાર્ગ્યાહ-કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
આકાશમેવ તાવત્ કાલત્રયાતીતત્વાદ્ દુર્વાચ્યમ્, તતો ઽપિ કષ્ટતરમક્ષરમ્ યસ્મિન્નાકાશમોતં ચ પ્રોતં ચ, અતો ઽવાચ્યમિતિકૃત્વા, ન પ્રતિપદ્યતે સા અપ્રતિપત્તિર્નામ નિગ્રહસ્થાનં તાર્કિકસમયે;અથાવાચ્યમપિ વક્ષ્યતિ, તથાપિ વિપ્રતિપત્તિર્નામ નિગ્રહસ્થાનમ્;વિરુદ્વા પ્રતિપત્તિર્હિ સા, યદવાચ્યસ્ય વદનમ્;અતો દુર્વચનં પ્રશ્નં મન્યતે ગાર્ગી ॥ 7 ॥ તદ્ દોષદ્વયમપિ પરિજિહીર્પન્નાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.8
સ હોવાચ -- એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્ય્ અસ્થૂલમ્ અનણ્વ્ અહ્રસ્વમ્ અદીર્ઘમ્ અલોહિતમ્ અસ્નેહમ્ અચ્છાયમ્ અતમો ઽવાય્વ્ અનાકાશમ્ અસઙ્ગમ્ અરસમ્ અગન્ધમ્ અચક્ષુષ્કમ્ અશ્રોત્રમ્ અવાગ્ અમનો ઽતેજસ્કમ્ અપ્રાણમ્ અમુખમ્ અગાત્રમ્ અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્ (વર્ fઓર્ અગાત્રમ્: અમાત્રમ્) ।
ન તદ્ અશ્નાતિ કિં ચન ।
ન તદ્ અશ્નાતિ કશ્ ચન

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.8 સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-એતદ્ વૈ તદ્ યત્ પૃષ્ટવત્યસિ કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ, કિં તત્? અક્ષરમ્-યન્ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતીતિ વાક્ષરમ્-તદક્ષરં હે ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિદો ઽભિવદન્તિ ।
બ્રહ્મણાભિવદનકથનેન-નાહમવાચ્યં વક્ષ્યામિ ન ચન પ્રતિપદ્યેયમ્-ઇત્યેવં દોપદ્રયં પરિહરતિ ।
એવમપાકુતે પ્રશ્ને પુનર્ગાર્ગ્યાઃ પ્રતિવચનં દ્રષ્ટવ્યમ્-બ્રૂહિ કિં તદક્ષરમ્? યદ્ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ, ઇત્યુક્ત આહ-પ્રસ્થૂલં તત્ સ્થૂલાદન્યત્, એવં તર્હ્યણુ? અનણુ, અસ્તુ તર્હિ હસ્વમ્, અહસ્વમ્;એવં તર્હિ દીર્ઘમ્, નાપિ દીર્ઘમદીર્ઘમ્;એવમેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિમાણપ્રતિષેધૈર્દ્રવ્યધર્મઃ પ્રતિષિદ્વઃ, ન દ્રવ્યં તદક્ષરમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હિ લોહિતો ગુણઃ, તતો ઽપ્યન્યદલોહિતમ્;આગ્નેયો ગુણો લોહિતઃ;ભવતુ તર્હ્યપ્યાં સ્નેહનમ્, ન, અસ્નેહનમ્;અસ્તુ તર્હિચ્છાયા, સર્વથાપ્યનિર્દેશ્યત્વાત્, છાયાયા અપ્યન્યદચ્છાયમ્;અસ્તુ તર્હિ તમઃ, અતમઃ;ભવતુ વાયુસ્તર્હિ, અવાયુઃ;ભવેત્તર્હ્યાકાશમ્, અનાકાશમ્;ભવતુ તર્હિ સઙ્ગાત્મકં જતુવત્, અસઙ્ગમ્ઽરસો ઽસ્તુ તર્હિ, અરસમ્ઽ;તથા ગન્ધો ઽસ્ત્વગન્ધમ્;અસ્તુ તર્હિ ચક્ષુઃ, અચક્ષુષ્કમ્-ન હિ ચક્ષુરસ્ય કરણં વિદ્યતે ઽતો ઽચક્ષુષ્કમ્;"પશ્યત્યચક્ષુઃ"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તથાશ્રોત્રમ્;"સ શૃણોત્યકર્ણઃ"ઇતિ;ભવતુ તર્હિ વાગવાક્;તથામનઃ;તથાતેજસ્કમ્-અવિદ્યમાનં તેજો ઽસ્ય તદતેજસ્કમ્;ન હિ તેજો ઽગ્ન્યાદિપ્રકાશવદસ્ય વિદ્યતે;અપ્રાણમ્-આધ્યાત્મિકો વાયુઃપ્રતિષિધ્યતે ઽપ્રાણમિતિ;મુખં તર્હિ દ્વારં તદમુખમ્;અમાન્નમ્-મીયતે યેન તન્માત્રમ્ અમાત્રં માત્રારૂપં તન્ન ભવતિ, ન તેન કિઞ્ચિન્મીયતે;અસ્તુ તર્હિચ્છિદ્રવત્, અનન્તરમ્-નાસ્યાન્તરમસ્તિ;સમ્ભવેત્ તર્હિ બહિસ્તસ્ય, અબાહ્યમ્;અસ્તુ તર્હિ ભક્ષયિતૃ તત્ ન તદશ્નાતિ ક્ઞ્ચિન;ભવેત્તર્હિ ભક્ષ્યં કસ્યચિત્, ન તદશ્નાતિ કશ્ચન;સર્વવિશેષણરહિતમિત્યર્થઃ;એકમેવાદ્વિતીયં હિ તત્ કેન કિં વિશિષ્યતે ॥ 8 ॥ અનેકવિશેષણપ્રતિષેધપ્રયાસાદસ્તિત્વં તાવદક્ષરસ્યોપગમિતં શ્રુત્યા;તથાપિ લોકબુદ્વિમપેક્ષ્યા શઙ્ક્યતે યતઃ, અતો ઽસ્તિત્વાયાનુમાનં પ્રમાણમુપન્યસ્યતિ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.9
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ નિમેષા મુહૂર્તા અહોરાત્રાણ્ય્ અર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સરા ઇતિ વિધૃતાસ્ તિષ્ઠન્તિ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ પ્રાચ્યો ઽન્યા નદ્યઃ સ્યન્દન્તે શ્વેતેભ્યઃ પર્વતેભ્યઃ પ્રતીચ્યો ઽન્યા યાં યાં ચ દિશમ્ અનુ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ મનુષ્યાઃ પ્રશસન્તિ યજમાનં દેવા દર્વીં પિતરો ઽન્વાયત્તાઃ

વા અક્ષરસ્ય્
અ પ્રશાસને ગાર્ગિ દદતો મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ, યજમાનં દેવાઃ, દર્વીં પિતરો ઽન્વાયત્તાઃ ॥ 9 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.9 એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય;યદેતદધિગતમક્ષરં સર્વાન્તરં સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ, ય આત્મા અશનાયાદિધર્માતીતઃ, એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને-યથા રાજ્ઞઃ પ્રશાસને રાજ્યમસ્ફુટિતં નિયતં વર્તતે, એવમતસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસને હે ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસો અહોરાત્રયોર્લોકપ્રદીપૌ, તાદર્થ્યેન પ્રશાસિત્રા તાભ્યાં નિર્વત્યમાનલોકપ્રયોજનવિજ્ઞાનવતા નિર્મિતૌ ચ, સ્યાતાં સાધારણસર્વપ્રાણિપ્રકાશોપકારકત્વાલ્લૌકિકપ્રદીપવત્ ।
તસ્માદસ્તિ તદ્ યેન વિધૃતાવીશ્વરૌ સ્વતન્ત્રૌ સસ્તૌ નિર્મિતૌ તિષ્ઠતો નિયતદેશકાલનિમિત્તોદયાસ્તમયવૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં વર્તેતે;તદસ્ત્યેવમેતયોઃ પ્રશાસિત્રક્ષરમ્, પ્રદીપકર્તૃવિધારયિતૃવત્ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગી દ્યાવાપૃથિવી ચ સાવયવત્વાત્ સ્ફુટનસ્વભાવે અપિ સત્યૌ ગુરુત્વાત્ પતનસ્વભાવે સંયુક્તત્વાદ્ વિયોગસ્વભાવે ચેતનાવદભિમાનિદેવતાધિષ્ઠિતત્વાત્ સ્વતન્ત્રે અપિ એતસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસને વર્તેતે વિધૃતે તિષ્ઠતઃ;એતદ્ધ્યક્ષરં સર્વવ્યવસ્થાસેતુઃ સર્વમર્યાદાવિધરણમ્, અતો નાસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસનં દ્યાવાપૃથિવ્યાવતિક્રામતઃ;તસ્માત્ સિદ્ધમસ્યાસ્તિત્વમક્ષરસ્ય અવ્યભિચારિ હિ તલ્લિઙ્ગમ્, યદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ નિયતે વર્તેતે;ચેતનાવન્તં પ્રશાસિતારમસંસારિણમન્તરેણ નૈતદ્ યુક્તમ્ ।
"યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃષ્ટા"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ, નિમેષા મુહૂર્તા ઇત્યેતે કાલાવયવાઃ સર્વસ્ય અતીતાનાગતવર્તમાનસ્ય જનિમતઃ કલયિતારઃ - યથા લોકે પ્રભુણા નિયતો ગણકઃ સર્વમાયં વ્યયં ચાપ્રમત્તો ગણયતિ, તથા પ્રભુસ્થાનીય એષાં કાલાવયવાનાં નિયન્તા ।
તથા પ્રાચયઃ પ્રાગઞ્ચનાઃ પૂર્વદિગ્ગમના નદ્યઃ સ્યન્દન્તે સ્રવન્તિ શ્વેતેભ્યો હિમવદાદિભ્યઃ પર્વતેભ્યો ગિરિભ્યો ગઙ્ગાદ્યા નદ્યસ્તાશ્ચ યથા પ્રવર્તિતા એવ નિયતાઃ પ્રવર્તન્તે ઽન્યથાપિ પ્રવર્તિતુમુત્સહન્ત્યઃ, તદેતલ્લિઙ્ગં પ્રશાસ્તુઃ ।
પ્રતીચ્યો ઽન્યાઃ પ્રતીચીં દિશમઞ્ચન્તિ સિન્ધ્વાદ્યા નદ્યઃ, અન્યાશ્ચ યાં યાં દિશમનુપ્રવૃત્તાસ્તાં તાં ન વ્યભિચરન્તિ;તચ્ચ સિઙ્ગમ્ ।
કિઞ્ચ દદતો હિરણ્યાદીન્ પ્રયચ્છત આત્મપીડાં કુર્વતો ઽપિ પ્રમાણજ્ઞા અપિ મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ;તત્ર યચ્ચ દીયતે, યે ચ દદતિ, યે ચ પ્રતિગૃહ્મન્તિ, તેષામિહૈવ સમાગમો વિલયશ્ચાન્વક્ષો દૃશ્યતે;અદૃષ્ટસ્તુ પરઃ સમાગમઃ, તથાપિ મનુષ્યા દદતાં દાનફલેન સંયોગં પશ્યન્તઃ પ્રમાણજ્ઞતયા પ્રશંસન્તિ; તચ્ચ, કર્મફલેન સંયોજયિતરિ કર્તુઃ કર્મફલવિભાગજ્ઞે પ્રશાસ્તર્યસતિ ન સ્યાત્;દાનક્રિયાયાઃ પ્રત્યક્ષવિનાશિત્વાત્;તસ્માદસ્તિ દાનકર્તૃણાં ફલેન સંયોજયિતા ।
અપૂર્વમિતિ ચેત્? તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાનુપપત્તેઃ પ્રશસ્તુરપીતિ ચેત્ ।
ન, આગમતાત્પર્યસ્ય સિદ્ધત્વાત્;અવોચામ દ્યાગમસ્ય વસ્તુપરત્વાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્, અપૂર્વકલ્પનાયાં ચાર્થાપત્તેઃ, ક્ષયો ઽન્યથૈવોપપત્તેઃ ।
સેવાફલસ્ય સેવ્યાત્ પ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
સેવાયાશ્ચ ક્રિયાત્વાત્, તત્સામાન્યાચ્ચ વાગદાનહોમાદીનાં સેવ્યાદ્ ઈશ્વરાદેઃ ફલપ્રાપ્તિરુપપદ્યતે દૃષ્ટક્રિયાધર્મસામર્થ્યમપરિત્યજ્યૈવ ફલપ્રાપ્તિકલ્પનોપપત્તૌ દૃષ્ટક્રિયાધર્મસામર્થ્યપરિત્યાગો ન ન્યાય્યઃ ।
કલ્પનાધિક્યાચ્ચ, ઈશ્વરઃ કલ્પ્વો ઽપૂર્વા વા? તત્ર ક્રિયાયાશ્ચ સ્વભાવઃ સેવ્યાત્ ફલપ્રાપ્તિર્દૃષ્ટા ન ત્વપૂર્વાત્;ન ચાપૂર્વં દૃષ્ટમ્;તત્રાપૂર્વમદૃષ્ટં કલ્પયિતવ્યં તસ્ય ચ ફલદાતૃત્વે સામર્થ્યમ્, સામર્થ્યે ચ સતિ દાનં ચાભ્યધિકમિતિ ।
ઇહ તુ ઈશ્વરસ્ય સેવ્યસ્ય સદ્ભાવમાત્રં કલ્પ્યમ્, ન તુ ફલદાનસામર્થ્યં દાતૃત્વં ચ, સેવ્યાત્ ફલપ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
અનુમાનં ચ દર્શિતમ્ -ઽદ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃઽઇત્યાદિ ।
તથા ચ યજમાનં દેવા ઈશ્વરાઃ સન્તો જીવનાર્થે ઽનુગતાઃ, ચરપુરોડાશાદ્યુપજીવનપ્રયોજનેન, અન્યથાપિ જીવિતુમુત્સહન્તઃ કૃપણાં દીનાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય સ્થિતાઃ, તચ્ચ પ્રશાસ્તુઃ પ્રશાસનાત્ સ્યાત્ ।
તથા પિતરો ઽપિ તદર્થં દર્વી દર્વીહોમમન્વાયત્તા અનુગતા ઇત્યર્થઃ, સમાનં સર્વમન્યત્ ॥9॥
ઇતશ્ચાસ્તિ તદક્ષરં સ્માત્તદજ્ઞાને નિયતા સંસારોપપત્તિઃ ।
ભવિતવ્યં તુ તેન, યદ્વિજ્ઞાનાત્ તદ્વિચ્છેદઃ, ન્યાયોપપત્તેઃ ।
નનુ ક્રિયાત એવ તદ્વિચ્છિત્તિઃ સ્યાદિતિ ચેત્? ન -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.10
યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વાસ્મિંલ્ લોકે જુહોતિ યજતે તપસ્ તપ્યતે બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણ્ય્ અન્તવદ્ એવાસ્ય તદ્ ભવતિ
યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ અવિદિત્વા ગાર્ગ્ય્ અવિદિત્વાસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણઃ ।
અથ ય એતદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ વિદિત્વાસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈતિ સ બ્રાહ્મણઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.10 યો વા એતદક્ષરં હે ગાર્ગિ અવિદિત્વાવિજ્ઞાય અસ્મિંલ્લોકે જુહોતિ યજત તપસ્તપ્યતે યદ્યપિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ, અન્તવદ્ એવાસ્ય તત્ ફલં ભવતિ, તત્ફલોપભોગાન્તે ક્ષીયન્ત એવાસ્ય કર્માણિ ।
અપિ ચ યદ્વિજ્ઞાનાત્ કાર્પણ્યાત્યયઃ સંસારવિચ્છેદઃ, યદ્વિજ્ઞાનાભાવાચ્ચ કર્મકૃત્ કૃપણઃ કૃતફલસ્યૈવોપભોક્તાજનનમરણપ્રબન્ધારૂઢઃ સંસરતિ, તદસ્ત્યક્ષરં પ્રશાસિતૃ;તદેતદુચ્યતે - યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વા અસ્માલ્લોકાત્ પ્રૈતિ સ કૃપણઃ, પણક્રીત ઇવ દાસાદિઃ ।
અથ ય એતદક્ષરં ગાર્ગિ વિદિત્વા અસ્માલ્લોકાત્ પ્રૈતિ સ બ્રાહ્મણઃ ॥10॥
અગ્નેર્દહનપ્રકાશકત્વાત્ સ્વાભાવિકસ્ય પ્રશાસ્તૃત્વમચેતનસ્યૈવેત્યત આહ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.11
તદ્ વા એતદ્ અક્ષરં ગાર્ગ્ય્ અદૃષ્ટં દ્રષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ ।
નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ ।
નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ શ્રોતૃ ।
નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ મન્તૃ ।
નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ ।
એતસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ અક્ષરે ગાર્ગ્ય્ આકાશ ઓતશ્ ચ પ્રોતશ્ ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,8.11 તદ્ વા એતદક્ષરં ગાર્ગિ અદૃષ્ટં ન કેનચિદ્ દૃષ્ટમ્, અવિષયત્વાત્ સ્વયં તુ દ્રષ્ટૃ દૃષ્ટિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથા શ્રુતં શ્રોત્રાવિષયત્વાત્, સ્વયં શ્રોતૃ શ્રુતિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથામતં મનસો ઽવિષયત્વાત્, સ્વયં મન્તૃમતિસ્વરૂપત્વાત્ ।
તથાવિજ્ઞાતં બુદ્ધેરવિષયત્વાત્, સ્વયં વિજ્ઞાતૃ વિજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાત્ ।
કિઞ્ચ નાન્યદતો ઽસ્માદક્ષરાદસ્તિ - નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ દ્રષ્ટૃ દર્શનક્રિયાકર્તૃ;એતદેવાક્ષરં દર્શનક્રિયાકર્તૃ સર્વત્ર ।
તથા નાન્યદતો ઽસ્તિ શ્રોતૃ;તદેવાક્ષરં શ્રોતૃ સર્વત્ર ।
નાન્યદતો ઽસ્તિ મન્તૃ;તદેવાક્ષરં મન્તૃ સર્વત્ર સર્વમનોદ્વારેણ ।
નાન્યદતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ વિજ્ઞાનક્રિયાકર્તૃ, તદેવાક્ષરં સર્વબુદ્ધિદ્વારેણ વિજ્ઞાનક્રિયાકર્તૃ, નાચેતનં પ્રધાનમન્યદ્ વા ।
એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રઙ્મ, ય આત્મા સર્વાન્તરો ઽશનાયાદિ સંસારધર્માતીતઃ, યસ્મિન્નાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ, એષા પરા કાષ્ઠા, એષા પરા ગતિઃ, એતત્ પરં બ્રહ્મ, એતત્ પૃથિવ્યાદેરાકાશાન્તસ્ય સત્યસ્ય સત્યમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,8.12
સા હોવાચ -- બ્રાહ્મણા ભગવન્તસ્ તદ્ એવ બહુ મન્યધ્વં યદ્ અસ્માન્ નમસ્કારેણ મુચ્યેધ્વમ્ ।
ન વૈ જાતુ યુષ્માકમ્ ઇમં કશ્ચિદ્ બ્રહ્મોદ્યં જેતેતિ ।
તતો હ વાચક્નવ્ય્ ઉપરરામ