બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.6

બ્ર્હુપ્ભ્_3,5.1 વન્ધનં સપ્રયોજકમુક્તમ્ ।
યશ્ચ બદ્ધસ્તસ્યાપ્યસ્તિત્વમધિગતં વ્યતિરિક્તત્વં ચ ।
તસ્યેદાનીં બન્ધમોક્ષસાધનં સસંન્યાસમાત્મજ્ઞાનં વક્તવ્યમિતિ કહોલપ્રશ્ન આરભ્યતે-અથ હૈનં કહોલો નામતઃ કુષીતકસ્યાપત્યં કૌષીતકેયઃ પપ્રચ્છ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
યં વિદિત્વા બન્ધનાત્પ્રમુચ્યતે ।
યાજ્ઞવલ્ક્ય આહ-એષ તે તવાઽત્મા ।
કિમુષસ્તકહોલાભ્યામેક આત્મા પૃષ્ટઃ કિંવા ભિન્નાવાત્માનૌ તુલ્યલક્ષણાવિતિ ।
ભિન્નાવિતિ યુક્તં પ્રશ્નયોરપુનરુક્તત્વોપપત્તેઃ ।
યદિ હ્યેક આત્મોષસ્તકહોલપ્રશ્નયોર્વિવક્ષિતસ્તત્રૈકેનૈવ પ્રશ્નેનાધિગતત્વાત્તદ્વિષયો દ્વિતોયઃ પ્રશ્નો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
ન ચાર્થવાદરૂપત્વં વાક્યસ્ય ।
તસ્માદ્ભિન્નાવેતાવાત્માનૌ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્માખ્યાવિતિ કેચિદ્વ્યાચક્ષતે ।
તન્ન ।
ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
એષ ત આત્મેતિ હિ પ્રતિવચને પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
ન ચૈકસ્ય કાર્યકરણસંઘાતસ્ય દ્વાવાત્માનાવુપપદ્યેતે ।
એકો હિ કાર્યકરણસંઘાત એકેનાઽત્મનાઽત્મવાન્ ।
ન ચોષસ્તસ્યાન્યઃ કહોલસ્યાન્યો જાતિતો ભિન્ન આત્મા ભવતિ ।
દ્વયોરગૌણત્વાત્મત્વસર્વાન્તરત્વાનુપપત્તેઃ ।
યદ્યેકમગૌણં બ્રહ્મ દ્વયોરિતરેણવશ્યં ગૌણેન ભવિતવ્યં તથાઽત્મત્વં સર્વાન્તરત્વં ચ ।
વિરુદ્ધત્વાત્પદાર્થાનામ્ ।
યદ્યેકં સર્વાન્તરં બ્રહ્માઽત્મા મુખ્ય ઇતરેણાસર્વાન્તરેણાનાત્મનામુખ્યેનાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ ।
તસ્માદેકસ્યૈવ દ્વિઃશ્રવણં વિશેષવિવક્ષયા ।
યત્તુ પૂર્વોક્તેન સમાનં દ્વિતીયે પ્રશ્નાન્તર ઉક્તં તાવન્માત્રં પૂર્વસ્યૈવાનુવાદસ્તસ્યૈવાનુક્તઃ કશ્ચિદ્વિશેષો વક્તવ્ય ઇતિ ।
કઃ પુનરસૌ વિશેષ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-પૂર્વસ્મિન્પ્રશ્ને ઽસ્તિ વ્યતિરિક્ત આત્મા યસ્યાયં સપ્રયોજકો બન્ધ ઉક્ત ઇતિ ।
દ્વિતીયે તુ તસ્યૈવાઽત્મનો ઽશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વં વિશેષ ઉચ્યતે ।
યદ્વિશેષપરિજ્ઞાનાત્સંન્યાસસહિતાત્પૂર્વોક્તાદ્વન્ધનાદ્વિમુચ્યતે ।
તસ્મત્પ્રશ્નપ્રતિવચનયોરેષ ત આત્મેત્યેવમન્તયોસ્તુલ્યાર્થતૈવ ।
નનુ કથમેકસ્યૈવાઽત્મનો ઽશનાયાદ્યતીતત્વં તદ્વત્વં ચેતિ વિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વમિતિ ।
ન ।
પરિહૃતત્વાત્ ।
નામરૂપવિકરકાર્યકરણલક્ષણસંઘાતોપાધિભેદસંપર્કજનિતભ્રાન્તિમાત્રં હિ સંસારિત્વમિત્યસકૃદવોચામ ।
વિરુદ્ધશ્રતિવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગેન ચ ।
યથા રજ્જુશુક્તિકાગગનાદયઃ સર્પરજતમલિના ભવન્તિ પરાધ્યારોપિતધર્મવિશિષ્ટાઃ સ્વતઃ કેવલા એવ રજ્જુશુક્તિકાગગનાદયઃ ।
ન ચૈવં વિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વે પદાર્થાનાં કશ્ચન વિરોધઃ ।
નામરૂપોપાધ્યસ્તિત્વે"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"ઇતિ શ્રુતયો વિરુધ્યેરન્નિતિ ચેત્ ।
ન ।
સલિલફેનદૃષ્ટાન્તેન પરિહૃતત્વાન્મૃદાદિહષ્ટાન્તૈશ્ચ ।
યદા તુ પરમાર્થદૃષ્ટ્યા પરમાત્મતત્ત્વાચ્છ્રત્યનુસારિભિરન્યત્વેન નિરુપ્યમાણે નામરૂપે મૃદાદિવિકારવદ્વસ્ત્વન્તરે તત્ત્વતો ન સ્તઃ સલિલફેનઘટાદિવિકારવદેવ તદા તદપેક્ષ્યઽએકમેવાદ્વિતીયંઽનેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચને ત્યદિપરમાર્થદર્શનગોચરત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
યદા તુ સ્વાભાવિક્યાવિદ્યયા બ્રહ્મસ્વરૂપં રજ્જુશુક્તિકાગગનસ્વરૂપવદેવ સ્વેન રૂપેણ વર્તમાનં કેનચિદસ્પૃષ્ટસ્વભાવમપિ સન્નામરૂપકૃતકાર્યકરણોપાધિભ્યો વિવેકેન નાવધાયતે નામરૂપોપાધિદૃષ્ટિરેવ ચ ભવતિ સ્વાભાવિકી તદા સર્વો ઽયં વસ્ત્વન્તરાસ્તિત્વવ્યવહારઃ ।
અસ્તિ ચાયં ભેદકૃતો મિથ્યાવ્યવહારો યેષાં બ્રહ્મતત્ત્વાદન્યત્વેન વસ્તુ વિદ્યતે યેષાં ચ નાસ્તિ ।
પરમાર્થવાદિભિસ્તુ શ્રુત્યનુસારેણ નિરૂપ્યમાણે વસ્તુનિ કિં તત્ત્વતો ઽસ્તિ વસ્તુ કિંવા નાસ્તીતિ બ્રહ્મૈકમેવાદ્વિતીયં સર્વસંવ્યહારશૂન્યમિતિ નિર્ધાર્યતે તેન ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
નહિ પરમાર્થાવધારણનિષ્ઠાયાં વસ્ત્વન્તરાસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યામહે ।
"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "અનન્તરમબાહ્યમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચ નામરૂપવ્યવહારકાલે ત્વવિવેકિનાં ક્રિયાકારકફલાદિસંવ્યવહારો નાસ્તીતિ પ્રતિષિધ્યતે ।
તસ્માજ્જ્ઞાનાજ્ઞાને અપેક્ષ્ય સર્વઃ સંવ્યવહારઃ જ્ઞાસ્ત્રીયો લૌકિકશ્ચ ।
અતો ન કાચન વિરોધશઙ્કા ।
સર્વવાદિનામપ્યપરિહાર્યઃ પરમાર્થસવ્યવહારકૃતો વ્યવહારઃ ।
તત્ર પરમાર્થાત્મસ્વરૂપમપેક્ષ્ય પ્રશ્નઃ પુનઃ કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તર ઇતિ ।
પ્રત્યાહેતરો યો ઽશનાયાપિપાસો ।
અશિતુમિચ્છાશનાયા પાતુમિચ્છા પિપાસા ।
તે અશનાયાપિપાસે યો ઽત્યેતીતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ।
અવિવેકિભિસ્તલમલવદિવ ગગનં ગમ્યમાનમેવ તલમલે અત્યેતિ પરમાર્થતસ્તાભ્યામસંસૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ ।
તથા મૂઢૈરશનાયાપિપાસાદિમદ્બ્રહ્મ ગમ્યમાનમપિ ક્ષુધિતો ઽહં પિપાસિતો ઽહમિતિ તે અત્યેત્યેવ પરમાર્થતસ્તાભ્યામસંસૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ ।
"ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અવિદ્વલ્લોકાધ્યારોપિતદુઃખેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાણૈકધર્મત્વાત્સમાસકરણમશનાયાપિપાસયોઃ ।
શોકં મોહં શોક ઇતિ કામઃ ।
ઇષ્ટં વસ્તૂદ્દિશ્ય ચિન્તયતો યદરમણં તત્તૃષ્ણાભિભૂતસ્ય કામબીજં તેન હિ કામો દીપ્યતે ।
મોહસ્તુ વપરીતપ્રત્યયપ્રભવો ઽવિવેકો ભ્રમઃ ।
સ ચાવિદ્યા સર્વસ્યાનર્થસ્ય પ્રસવબીજમ્ ।
ભિન્નકાર્યત્વાત્તયોઃ શોકમોહયોરસમાસકરણમ્ ।
તૌ મનોધિકરણૌ ।
તથા શરીરાધિકરણૌ જરાં મૃત્યું ચાત્યેતિ ।
જરેતિ કાર્યકરણસંઘાતવિપરિણામો વલીપલિતાદિલિઙ્ગઃ ।
મૃત્યુરિતિ તદ્વિચ્છેદો વિપરિણામાવસાનઃ ।
તૌ જરામૃત્યૂ શરીરાધિકરણાવત્યેતિ ।
યે તે ઽશનાયાદયઃ પ્રાણમનઃશરીરાધિકરણાઃ પ્રાણિષ્વનવરતં વર્તમાના અહોરાત્રાદિવત્સમુદ્રોર્મિવચ્ચ પ્રાણિષુ સંસાર ઇત્યુચ્યતે ।
યો ઽસૌ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેત્યાદિલક્ષણઃ સાક્ષાદવ્યવહિતો ઽપરોક્ષાદગૌણઃ સર્વાન્તર આત્મા બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનાં ભૂતાનામશનાયાપિપાસાદિભિઃ સંસારધર્મૈઃ સદા ન સ્પૃશ્યત આકાશ ઇવ ઘનાદિમલૈઃ ।
તમેતં વા આત્માનં સ્વં તત્ત્વં વિદિત્વા જ્ઞાત્વાયમહમસ્મિ પરં બ્રહ્મ સદા સર્વસંસારવિનિર્મુક્તં નિત્યતૃપ્તમિતિ બ્રાહ્મણાઃ ।
બ્રાહ્મણાનામેવાધિકારો વ્યુત્થાને ઽતો બ્રાહ્મણગ્રહણમ્ ।
વ્યુત્થાય વૈપરીત્યેનોત્થાનં કૃત્વા ।
કુત ઇત્યાહ-પુત્રૈષણાયાઃ પુત્રાર્થૈષણા પુત્રૈષણા ।
પુત્રેણેમં લોકં જયેયમિતિ લોકજયસાધનં પુત્રં પ્રતીચ્છૈષણા દારસંગ્રહઃ ।
દારસંગ્રહમકૃત્વેત્યર્થઃ ।
વિત્તૈષણાયાશ્ચ કર્મસાધનસ્ય ગવાદેરુપાદાનમનેન કર્મ કૃત્વા પિતૃલોકં જેષ્યામીતિ વિદ્યાસંયુક્તેન વા દેવલોકં કેવલયા વા હિરણ્યગર્ભવિદ્યયા દૈવેન વિત્તેન દેવલોકમ્ ।
દૈવાદ્વિત્તાદ્વ્યુત્થાનમેવ નાસ્તીતિ કેચિત્ ।
યસ્માત્તદ્વલેન હિ કિલ વ્યુત્થાનમિતિ ।
તદસત્ ।
એતાવાન્વૈ કામ ઇતિ પઠિતત્વાદેષણામધ્યે દૈવસ્ય વિત્તસ્ય ।
હિરણ્યગર્ભાદિદેવાતાવિષયૈવ વિદ્યા ચિત્તમિત્યુચ્યતે ।
દેવલોકહેતુત્વાત્ ।
નહિ નિરુપાધિકપ્રજ્ઞાનઘનવિષયા બ્રહ્મવિદ્યા દેવલોકપ્રાપ્તિહેતુઃ ।
"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્" "આત્મા હ્યેષાં સ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદ્બલેન હિ વ્યુત્થાનમ્ ।
"એતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા"ઇતિ વિશેષવચનાત્ ।

તસ્માત્ત્રિભ્યો ઽપ્યતેભ્યો ઽનાત્મલોકપ્રાપ્તિસાધનેભ્ય એષણાવિષયેભ્યો વ્યુત્થાય ।
એષણા કામઃ"એતાવાન્વૈ કામઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એતસ્મિસ્ત્રિવિધે ઽનાત્મલોકપ્રાપ્તિસાધને તૃષ્ણામકૃત્વેત્યર્થઃ ।
સર્વા હિ સાધનેચ્છા ફલેચ્છૈવ ।
અતો વ્યાચષ્ટે-શ્રુતિરેકૈવૈષણેતિ ।
કથમ્? યા હ્યેવ પુત્રૈષણા સા વિત્તૈષણા ।
દૃષ્ટફલસાધનત્વતુલ્યત્વાત્ ।
યા વિત્તૈષણા સા લોકૈષણા ફલાર્થૈવ સા ।
સર્વઃ ફલાર્થપ્રયુક્ત એવ હિ સર્વં સાધનમુપાદત્તે ।
અત એકૈવૈષણા યા લોકૈષણા સા સાધનમન્તરેણ સમ્પાદયિતું ન શક્યત ઇતિ સાધ્યસાધનભેદેનોભે હિ યસ્માદેતે એષણે એવ ભવતઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવિદો નાસ્તિ કર્મ કર્મસાધનં વા ।
અતો યે ઽતિક્રાન્તા બ્રાહ્મણાઃ સર્વ કર્મ કર્મસાધનં ચ સર્વ દેવપિતૃમાનુષનિમિત્તં યજ્ઞોપવીતાદિ તેન હિ દૈવં પિત્ર્યં માનુષં ચ કર્મ ક્રિયતે"નિવીતં મનુષ્યાણામ્"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્માત્પૂર્વ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિદો વ્યુત્થાય કર્મભ્યઃ કર્મસાધનેભ્યશ્ચ યજ્ઞોપવીતાદિભ્યઃ પરમહંસપારિવ્રાજ્યં પ્રતિપદ્ય ભિક્ષાચર્ય ચરન્તિ ભિક્ષાર્થ ચરણં ભિક્ષાચર્ય ચરન્તિ ત્યક્ત્વા સ્માર્ત લિઙ્ગં કેવલમાશ્રમમાત્રશરણાનાં જીવનસાધનં પરિવ્રાજ્યવ્યઞ્જકમ્ ।
વિદ્ધાંલ્લિઙ્ગવર્જિતઃ ।
"તસ્માદલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞો ઽવ્યક્તલિઙ્ગો ઽવ્યક્તાચારઃ"ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યઃ ।
"અથ પરિવ્ર ડવિવર્ણવાસા મુણ્ડો ઽપરિગ્રહઃ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
"સશિખાન્કેશાન્નિકૃત્ય વિસૃજ્ય યજ્ઞોપવીતમિ"તિ ચ ।
નનુ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્ય ચરન્તીતિ વર્તમાનાપદેશાદર્થવાદો ઽયં ન વિધાયકઃ પ્રત્યયઃ કશ્ચિચ્છ્રૂયતે લિઙ્લોટ્તવ્યાનામન્યતમો ઽપિ ।
તસ્માદર્થવાદમાત્રેણ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનાં યજ્ઞોપવીતાદોનાં સાધનાનાં ન શક્યતે પરિત્યાગઃ કારયિતુમ્ ।
યજ્ઞોપવીત્યેવાધયીત યાજયેદ્યજેત વા ।
પારિવ્રાજ્યે તાવદધ્યયનં વિહિતમ્- "વેદસંન્યસનાચ્છૂદ્રસ્તસ્માદ્વેદં ન સંન્યસેત્"ઇતિ ।
"સ્વાધ્યાય એવોત્સૃજમાનો વાચમ્"ઇતિ ચાઽપસ્તમ્બઃ ।
"બ્રહ્મોજ્ઝં વેદનિન્દા ચ કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્વધઃ ।
ગર્હિતાન્નાદ્યયોર્જગ્ધિઃ સુરાપાનસમ્નિ ષટ્" ॥
ઇતિ વેદપરિત્યાગે દોષશ્રવણાત્ ।
"ઉપાસને ગુરૂણાં વૃદ્ધાનામતિથીનાં હોમે જપ્યકર્મણિ ભોજન આચમને સ્વાધ્યાયે ચ યજ્ઞોપવીતી સ્યાદિ"તિ પરિવ્રાજકધર્મેષુ ચ ગુરૂપાસનસ્વાધ્યાયભોજનાચમાનાદીનાં કર્મણાં શ્રુતિસ્મૃતિષુકર્તવ્યતયા ચોદિતત્વાદ્ગુર્વાદ્યુપાસનાઙ્ગત્વેન યજ્ઞોપવીતસ્ય વિહિતત્વાત્તત્પરિત્યાગો નૈવાવગન્તું શક્યતે ।
યદ્યપ્યેષણાભ્યો વ્યુત્થાનં વિધીયત એવ તથાપિ પુત્રાદ્યેષણાભ્યસ્તિસૃભ્ય એવ વ્યુત્થાનં ન તુ સર્વસ્માત્કર્મણઃ કર્મસાધનાચ્ચ વ્યુત્થાનમ્ ।
સર્વપરિત્યાગે ચાશ્રુતં કૃતં સ્યાચ્છુતં ચ યજ્ઞોપવીતાદિ હાપિતં સ્યાત્ ।
તથા ચ મહાનપરાધો વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધાચરણનિમિત્તઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞોપવીતાદિલિઙ્ગપરિત્યાગો ઽન્ધપરમ્પરૈવ ।
ન ।
"યજ્ઞોપવીતં વેદાંશ્ચ સર્વ તદ્વર્જયેદ્યતિઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અપિ ચાઽત્મજ્ઞાનપરત્વાત્મર્વસ્યા ઉપનિષદઃ ।
આત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇતિ હિ પ્રસ્તુતં સ ચાઽત્મૈવ સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તરો ઽશનાયાદિસંસારધર્મવર્જિત ઇત્યેવં વિજ્ઞેય ઇતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
સર્વા હીયમુપનિષદેવંપરેતિ વિધ્યન્તરશેષત્વ તાવન્નાસ્ત્યતો નાર્થવાદઃ ।
આત્મજ્ઞાનસ્ય કર્તવ્યત્વાત્ ।
આત્મા ચાશનાયાદિધર્મવાન્ન ભવતીતિ સાધનફલવિલક્ષણો જ્ઞાતવ્યઃ ।
અતે ઽવ્યતિરેકેણાઽત્મનો જ્ઞાનમવિદ્યા ।
"અન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ" "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ""એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્""એકમેવાદ્વિતીયમ્" "તત્ત્વમસિ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ક્રિયાફલં સાધનં ચાશનાયાદિસંસારધર્માતીતાદાત્મનો ઽન્યદવિદ્યાવિષયમ્ ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" "અન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ" "અથ યે ઽન્યથાતો વિદુઃ"ઇત્યાદિવાક્યશતેભ્યઃ ।
ન ચ વિદ્યાવિદ્યે એકસ્ય પુરુષસ્ય યહ ભવતો વિરોધાત્તમઃ પ્રકાશાવિવ ।
તસ્માદાત્મવિદો ઽવિદ્યાવિષયો ઽધિકારો ન દ્રષ્ટવ્યઃ ક્રિયાકારકફલભેદરૂપઃ ।
"મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ"ઇત્યાદિ નિન્દિતત્વાત્ ।
સર્વક્રિયાસાધનફલાનાં ચાવિદ્યાવિષયાણાં તદ્વિપરીતાત્મવિદ્યયા હાતવ્યત્વેનેષ્ટત્વાત્ ।
યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાનાં ચ તદ્વિષયત્વાત્ ।
તસ્માદસાધનફલસ્વભાવાદાત્મનો ઽન્યવિષયા વિલક્ષણૈષણા ।
ઉભે હ્યેતે સાધનફલે એષણે એવ ભવતઃ ।
યજ્ઞોપવીતાદેસ્તત્સાધ્યકર્મણાં ચ સાધનત્વાત્ ।
ઉભે હ્યેતે એષણે એવેતિ હેતુવચનેનાવધારણાત્ ।
યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાત્તત્સાધ્યેભ્યશ્ચ કર્મભ્યો ઽવિદ્યાવિષયત્વાદેષણારૂપત્વાચ્ચ જિહાસિતવ્યરૂપત્વાચ્ચ વ્યુત્થાનં વિધિત્સિતમેવ ।
નનુ ઉપનિષદ આત્મજ્ઞાનપરત્વાદ્ વ્યુત્થાનશ્રુતિઃ તત્સ્તુત્યર્થા, ન વિધિઃ ।
ન;વિધિત્સિતવિજ્ઞાનેન સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણાત્ ।
ન હિ અકર્તવ્યેન કર્તવ્યસ્ય સમાનકર્તૃકત્વેન વેદે કદાચિદપિ શ્રવણં સમ્ભવતિ;કર્તવ્યાનામેવ હિ અભિપવબહોમભક્ષાણાં યથા શ્રવણમ્, અભિપુત્ય હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ, તદ્વદાત્મજ્ઞાનૈષણાવ્યુત્થાનભિક્ષાચર્યાણાં કર્તવ્યાનામેવ સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણં ભવેત્ ।
અવિદ્યાવિષયત્વાદેષણાત્વાચ્ચ અર્થપ્રાપ્ત આત્મજ્ઞાનવિધેરેવ યજ્ઞોપવીતાદિપરિત્યાગઃ, ન તુ વિધાતવ્ય ઇતિ ચેત્!સુતરામાત્મજ્ઞાનવિધિનૈવ વિહિતસ્ય સમાનકર્તૃકત્વશ્રવણેન દાર્ઢ્યેપપત્તિઃ, તથા ભિક્ષાચર્યસ્ય ચ ।
યત્ પુનરુક્તં વર્તમાનાપદેશાદર્થવાદમાત્રમિતિ - ન, ઔદુમ્બરયૂપાદિવિધિસમાનત્વાદદોષઃ ।
ઽવ્યુત્થાય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽઇત્યનેન પારિવ્રાજ્યં વિધીયતે, પારિવ્રાજ્યાશ્રમે ચ યજ્ઞોપવીતાદિસાધનાનિ વિહિતાનિ, લિઙ્ગં ચ શ્રુતિભિઃ સ્મૃતિશ્ચ ।
અતસ્તદ્ વર્જયિત્વા અન્યસ્માદ્ વ્યુત્થાનમ્ એષણાત્વે ઽપીતિ ચેત્? ન, વિજ્ઞાનસમાનકર્તૃકાત્ પારિવ્રાજ્યાદેષણાવ્યુત્થાનલક્ષણાત્ પારિવ્રાજ્યાન્તરોપપત્તેઃ;યદ્ધિ તદેષણાભ્યો વ્યુત્થાનલક્ષણં પારિવ્રાજ્યં તદાત્મજ્ઞાનાઙ્ગમ્, આત્મજ્ઞાનવિરોધ્યેષણાપરિત્યાગરૂપત્વાત્, અવિદ્યાવિષયત્વાચ્ચૈષણાયાઃ, તદ્વ્યતિરેકેણ ચાસ્ત્યાશ્રમરૂપં પારિવ્રાજ્યં બ્રહ્મલોકાદિફલપ્રાપ્તિસાધનમ્, યદ્વિષયં યજ્ઞોપવીતાદિસાધનવિધાનં સિઙ્ગવિધાનં ચ ।
ન ચ એષણારૂપસાધનાપાદાનસ્ય આશ્રમધર્મમાત્રેણ પારિવ્રાજ્યાન્તરે વિષયે સમ્ભવતિ સતિ, સર્વોપનિષદ્વિહિતસ્ય આત્મજ્ઞાનસ્ય બાધનં યુક્તમ્, યજ્ઞોપવીતાદ્યવિદ્યાવિષયૈષણારૂપસાધનોપાદિત્સાયાં ચાવશ્યમ્ અસાધનફલરૂપસ્ય અશનાયાદિસંસારધર્મવર્જિતસ્ય અહં બ્રહ્માસ્મિ, ઇથિ વિજ્ઞાનં બાધ્યતે, ન ચ તદ્રાધનં યુક્તમ્. સર્વોપનિષદાં તદર્થપરત્વાત્ ।
ઽભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽઇત્યેષણાં ગ્રાહયન્તી શ્રુતિઃ સ્વયમેવ બાધત ઇતિ ચેત્? અથાપિ સ્યાદેષણાભ્યો વ્યુત્થાનં વિધાય પુનરેષણકદેશં ભિક્ષાચર્યગ્રાહયન્તી તત્સમ્બદ્ધમન્યદપિ ગ્રાહયતીતિ ચેત્? ન, ભિક્ષાચર્યસ્યાપ્રયોજકત્વાદ્ હુત્વોત્તરકાલભક્ષણાત્ ।
શેષપ્રતિપત્તિકર્મત્વાદપ્રયોજકં હિ તત્, અસંસ્કારમપિ સ્યાત્, ન તુ ભિક્ષાચર્યમ્;નિયમાદૃષ્ટસ્યાપિ બ્રહ્મવિદો ઽનિષ્ટત્વાત્ ।

નિયમાદૃષ્ટસ્યાનિષ્ટત્વે કિં ભિક્ષાચર્યેણેતિ ચેત્! ન, અન્યસાધનાદ્ વ્યુત્થાનસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
તથાપિ કિં તેનેતિ ચેત્? યદિ સ્યાત્, બાધમભ્યુપગમ્યતે હિ તત્ ।
યાનિ પારિવ્રાજ્યે ઽભિહિતાનિ વચનાનિઽયજ્ઞોપવીત્યેવાધીયીતઽઇત્યાદીનિ, તાન્યવિદ્વત્પારિવ્રાજ્યમાત્રવિષયાણીતિ પરિહૃતાનિ;ઇતરથા આત્મજ્ઞાનબાધઃ સ્યાદિતિ હ્યુક્તમ્,"નિરાશિષમનારમ્ભં નિર્નમસ્તારમસ્તુતિમ્ ।
અક્ષીણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણે વિદુઃ"ઇતિ સર્વકર્માભાવં દર્શયતિ સ્મૃતિર્વિદુષઃ,"વિદ્વાંલિઙ્ગો ધર્મજ્ઞઃ"ઇતિ ચ ।
તસ્માત્ પરમહંસપારિવ્રાજ્યમેવ વ્યુત્થાનલક્ષણં પ્રતિપદ્યેતાત્મવિત્ સર્વકર્મસાધનપરિત્યાગરૂપમિતિ ।
યસ્માત્ પૂર્વે બ્રાહ્મણા એતમાત્માનમ્ અસાધનફલસ્વભાવં વિદિત્વા સર્વસ્માત્ સાધનફલસ્વરૂપાદેષણાલક્ષણાદ્ વ્યુત્થાય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ સ્મ, દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થં કર્મ તત્સાધનં ચ હિત્વા, તસ્માદ્ અદ્યત્વે ઽપિ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્ પાણ્ડિત્યં પણ્ડિતભાવમ્, એતદાત્મવિજ્ઞાનં પાણ્ડિત્યમ્, નિર્વિદ્ય નિઃશેષં વિદિત્વા આત્મવિજ્ઞાનં નિરવશેષં કૃત્વેત્યર્થઃ - આચાર્યત આગમતશ્ચ, એષણાભ્યો વ્યુત્થાય-એષણાવ્યુત્થાનાવસાનમેવ હિ તત્ પાણ્ડિત્યમ્ એષણાતિરસ્કારોદ્ભવત્વાદેષણાવિરુદ્વત્વાત્;એષણામતિરસ્કૃત્ય ન હ્યાત્મજ્ઞાનેનૈવ વિહિતમેષણાવ્યુત્થાનમ્ આત્મજ્ઞાનસમાનકર્તૃકત્વાપ્રત્યયોપાદાનલિઙ્ગશ્રુત્યાદ્ દઢીકૃતમ્ ।
તસ્માદેપણાભ્યો વ્યુત્થાય જ્ઞાનબનભાવેન બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ સ્થાતુમિચ્છેત્ ।
સાધનફલાશ્રયણં હિ બલમિતરેષામનાત્મવિદામ્, તદ્ બલં હિત્વા વિદ્વાન્ અસાધનફલસ્વરૂપાત્મવિજ્ઞાનમેવ બલં તદ્ભાવમેવ કેવલમાશ્રયેત્, તદાશ્રયણે હિ કરણાન્યેષણાવિપયે એનં હ્રત્વા સ્થાપયિતું નીત્સહન્તે;જ્ઞાનબલહીનં હિ મૂઢંદ્ દષ્ટાદૃષ્ટવિષયાયામ્ એષણાયામેવૈનં કરણાનિ નિયોજયન્તિ;બલં નામ આત્મવિદ્યયાશેષવિષયદૃષ્ટિતિરસ્કરણમ્;અતસ્તદ્ભાવેન બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્;તથા"આત્મના બિન્દતે વીર્યમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
"નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યઃ"ઇતિ ચ ।
બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્ય નિઃશેષં કૃત્વાથ મનનાન્મુનિર્યોગી ભવતિ;એતાવદ્વિ બ્રાહ્મણેન કર્તવ્યમ્, યદુત સર્વાનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કરણમ્;એતત્ કૃત્વા કૃતકૃત્યો યોગી ભવતિ ।
અમૌનં ચ આત્મજ્ઞાનાનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કારૌ પાણ્ડિત્યબાલ્યસંજ્ઞકૌ નિઃશેષં કૃત્વા, મૌનં નામ અનાત્મપ્રત્યયતિરસ્કરણસ્ય પર્થવસાનં ફલમ્, તચ્ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃ કુતકૃત્યો ભવતિબ્રહ્મૈવ સર્વમિતિ પ્રત્યય ઉપજાયતે ।
સ બ્રાહ્મણઃ કુતકૃત્યઃ, અતો બ્રાહ્મણઃ, નિરૂપચરિતં હિ તદા તસ્ય બ્રાહ્મણ્યં પ્રાપ્તમ્;કેન સ્યાત્ કેન ચરણેન ભવેત્? યેન સ્યાદ્ યેન ચરણેન ભવેત્, તેનેદૃશ એવાયમ્-યેન કેનચિચ્ચરણેન સ્યાત્ તેનેદૃશ એવ ઉક્તલક્ષણ એવ બ્રાહ્મણો ભવતિ;યેન કેનચિચ્ચરણેનેતિ સ્તુત્યર્થમ્-યેયં બ્રાહ્મણ્યાવસ્થા સેયં સ્તૂયતે, ન તુ ચરણે ઽનાદરઃ ।
અત એતસ્માદ્ બ્રાહ્મણ્યાવસ્થાનાદ અશનાયાદ્યતીતાત્મસ્વરૂપાદ્ નિત્યતૃપ્તાદ્ અન્યદ્ અવિદ્યાવિપયમ્ એષણાલક્ષણં વસ્ત્વન્તરમ્, આર્ત વિનાશિ આર્તિપરિગૃહીતમ્, સ્વપ્નમાયામરીચ્યુદકસમમ્ અસારમ્, આત્મૈવાકઃ કેવલો નિત્યમુક્ત ઇતિ ।
તતો હ કહોલઃ કૌપાતકેયઃ ઉપરરામ ॥1॥
યત્ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ સર્વન્તર આત્મેત્યુક્તમ્, તસ્ય સર્વાન્તરસ્ય સ્વરૂપાધિગમાય આ શાકલ્યબ્રાહ્મણાદ્ ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
પૃથિવ્યાદીનિ હ્યાકાશાન્તાનિ ભૂતાનિ અન્તર્વહિર્ભાવેન વ્યવસ્થિતાનિ;તેષાં યદ્ બાહ્યં બાદ્યમ્ અવિગમ્યાધિગમ્ય નિરાકુર્વન્ દ્રષ્ટુઃ સાક્ષાત્ સર્વાન્તરો ઽગૌણ આત્મા સર્વસંસારધર્મવિનિર્મુક્તો દર્શયિતવ્ય ઇત્યારમ્ભઃ----
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,6.1
અથ હૈનં ગાર્ગી વાચક્નવી પપ્રચ્છ -- યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદ્ ઇદં સર્વમ્ અપ્સ્વ્ ઓતં ચ પ્રોતં ચ કસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ આપ ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
વાયૌ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ વાયુર્ ઓતશ્ ચ પ્રોતશ્ ચેતિ ।
અન્તરિક્ષલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ અન્તરિક્ષલોકા ઓતશ્ ચ પ્રોતશ્ ચેતિ ।
ગન્ધર્વલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ ગન્ધર્વલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
અદિત્યલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ આદિત્યલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
ચન્દ્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ ચન્દ્રલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
નક્ષત્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ નક્ષત્રલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
દેવલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ દેવલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
ઇન્દ્રલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલ્વ્ ઇન્દ્રલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
પ્રજાપતિલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ પ્રજાપતિલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
બ્રહ્મલોકેષુ ગાર્ગીતિ ।
કસ્મિન્ નુ ખલુ બ્રહ્મલોકા ઓતાશ્ ચ પ્રોતાશ્ ચેતિ ।
સ હોવાચ -- ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીઃ ।
મા તે મૂર્ધા વ્યપપ્તત્ ।
અનતિપ્રશ્ન્યાં વૈ દેવતામ્ અતિપૃચ્છસિ ।
ગાર્ગિ માતિપ્રાક્ષીર્ ઇતિ ।
તતો હ ગાર્ગી વાચક્નવ્ય્ ઉપરરામ