બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.5

બ્ર્હુપ્ભ્_3,4.2 સ હોવાચોષસ્તશ્ચાક્રાયણો યથા કશ્ચિદન્યથા પ્રતિજ્ઞાય પૂર્વં પુનર્વિપ્રતિપન્નો બ્રૂયાદન્યથાસૌ ગૌરસાવશ્વો યશ્ચલતિ ધાવતીતિ વા પૂર્વં પ્રત્યક્ષં દર્શયામિતિ પ્રતિજ્ઞાય પશ્ચાચ્ચલનાદિલિઙ્ગૈર્વ્યપદિશત્યેવમેવૈતદ્બ્રહ્મ પ્રાણનાદિલિઙ્ગૈર્વ્યપદિષ્ટં ભવતિ ત્વયા ।
કિં બહુના ત્યક્ત્વા ગોતૃષ્ણાનિમિત્તં વ્યાજં યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
ઇતર આહ-યથા મયા પ્રથમં પ્રતિજ્ઞાતસ્તવાઽત્મવ (ત્મા વિ) લક્ષણ ઇતિ તાં પ્રતિજ્ઞામનુવર્ત એવ ।
તત્તથૈવ યથોક્ત મયા ।
યત્પુનરુક્તં તમાત્માનં ઘટાદિવદ્વિષયીકુર્વિતિ તદશક્યત્વાન્ન ક્રિયતે ।
કસ્માત્પુનસ્તદશક્યમિતિ ।
આહ ।
વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્ ।
કિં પુનસ્તદ્વસ્તુસ્વાભાવ્યમ્ ।
દૃષ્ટયાદિદ્રષ્ટૃત્વમ્ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા હ્યાત્મા ।
દૃષ્ટિરિતિ દ્વિવિધા ભવતિ લૌકિકી પારમાર્થિકી ચેતિ ।
તત્ર લૌકિકી ચક્ષુઃસંયુક્તાન્તઃકરણવૃત્તિઃ ।
સા ક્રિયત ઇતિ જાયતે વિનશ્યતિ ચ ।
યા ત્વાત્મનો દૃષ્ટિરગ્ન્યુષ્ણપ્રકાશાદિવત્સા ચ દ્રષ્ટઃ સ્વરૂપત્વાન્ન જાયતે ન વિનશ્યતિ ચ ।
સા ક્રિયમાણયોપાધિભૂતયા સંસૃષ્ટેવેતિ વ્યપદિશ્યતે દ્રષ્ટેતિ ભેદવચ્ચ દ્રષ્ટા દૃષ્ટિરિતિ ચ ।
યાસૌ લૌકિકી દૃષ્ટિશ્ચક્ષુર્દ્વારા રૂપોપરક્તા જાયમાનૈવ નિત્યયાઽત્મદૃષ્ટ્યા સંસૃષ્ટેવ તત્પ્રતિચ્છાયા તયા વ્યાપ્તૈવ જાયતે તથા વિનશ્યતિ ચ તેનોપચર્યતે દ્રષ્ટા સદા પશ્યન્નપિ પશ્યતિ ન પશ્યતિ ચેતિ ।
ન તુ પુનર્દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેઃ કદાચિદપ્યન્યથાત્વમ્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ ષષ્ઠે-ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ ।
નહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યત ઇતિ ચ ।
તમિમમર્થમાહ-લૌકિક્યા દૃષ્ટેઃ કર્મભૂતાયા દ્રષ્ટારં સ્વકીયયા નિત્યયા દૃષ્ટ્યા વ્યાપ્તારં ન પશ્યેઃ ।
યાસૌ લૌકિકી દૃષ્ટિઃ કર્મભૂતા સા રૂપોપરક્તા રૂપાભિવ્યઞ્જિકા નાઽત્માનં સ્વાત્મનો વ્યાપ્તારં પ્રત્યઞ્ચં વ્યાપ્નોતિ ।
તસ્માત્તં પ્રત્યગાત્માનં દૃષ્ટેદ્રષ્ટારં ન પશ્યેઃ ।
તથા શ્રુતેઃ શ્રોતારં ન શૃણુયાઃ ।
તથા મતેર્મનોવૃત્તેઃ કેવલાયા વ્યાપ્તારં ન મન્વીથાઃ ।
તથા વિજ્ઞાતેઃ કેવલાયા બુદ્ધિવૃત્તેર્વ્યાપ્તારં ન વિજાનીયાઃ ।
એષ વસ્તુનઃ સ્વભાવો ઽતો નૈવ દર્શયિતું શક્યતે ગવાદિવત્ ।
ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યત્રાક્ષરાણ્યન્યથા વ્યાચક્ષતે કેચિત્ ।
ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં દૃષ્ટેઃ કર્તારં દૃષ્ટિભેદમકૃત્વા દૃષ્ટિમાત્રસ્ય કર્તારં ન પશ્યેરિતિ ।
દૃષ્ટેરિતિ કર્મણિ ષષ્ઠી ।
સા દૃષ્ટિઃ ક્રિયમાણા ઘટવત્કર્મ ભવતિ ।
દ્રષ્ટારમિતિ તૃજન્તેન દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિકર્તૃત્વમાચષ્ટે ।
તેનાસૌ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા દૃષ્ટેઃ કર્તેતિ વ્યાખ્યાતૃણામભિપ્રાયઃ ।
તત્ર દૃષ્ટેરિતિ ષષ્ઠ્યન્તેન દૃષ્ટિગ્રહણં નિરર્થકમિતિ દોષં ન પશ્યન્તિ પશ્યતાં વા પુનરુક્તમસારઃ પ્રમાદપાઠ ઇતિ વા નાઽદરઃ ।
કથં પુનરાધિક્યં તૃજન્તેનૈવ દૃષ્ટિકર્તૃત્વસ્ય સિદ્ધત્વાદ્દૃષ્ટેરિતિ નિરર્થકમ્ ।
તદા દ્રષ્ટારં ન પશ્યેરિત્યેતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
યસ્માદ્ધાતોઃ પરસ્તૃચ્છૂયતે તદ્ધાત્વર્થકર્તરિ હિ તૃચ્સ્મર્યતે ।
ગન્તારં ભત્તારં વા નયતીત્યેતાવાનેવ હિ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ।
ન તુ ગતેર્ગન્તારં ભિદેર્ભેત્તારમિત્યસત્યર્થવિશેષે પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ન ચાર્થવાદત્વેન હાતવ્યં સત્યાં ગતૌ ।
ન ચ પ્રમાદપાઠઃ ।
સર્વેષામવિગાનાત્ ।
તસ્માદ્વ્યાખ્યાતૃણામેવ બુદ્ધિદૌર્બલ્યં નાધ્યેતૃપ્રમાદઃ યથા ત્વસ્માભિર્વ્યાખ્યાતં લૌકિકદૃષ્ટેર્વિવિચ્ય નિત્યદૃષ્ટિવિશિષ્ટ આત્મા પ્રદર્શયિતવ્યસ્તથા કર્તૃકર્મવિશેષણત્વેન દૃષ્ટિશબ્દસ્ય દ્વિઃપ્રયોગ ઉપપદ્યત આત્મસ્વરૂપનિર્ધારણાય ।
ઽનહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેરિઽતિ ચ પ્રદેશાન્તરવાક્યેનૈવૈકવાક્યતોપપન્ના ભવતિ ।
તથા ચ"ચક્ષૂંષિ પશ્યતિ""શ્રોત્રમિદં શ્રુતમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરેણૈકવાક્યતોપપન્ના ।
ન્યાયાચ્ચ ।
એવમેવ હ્યાત્મનો નિત્યત્વમુપપદ્યતે વિક્રિયાભાવે વિક્રિયાવચ્ચ નિત્યમિતિ ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "નહિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" "એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય"ઇતિ ચ શ્રુત્યક્ષરાણ્યન્યથા ન ગચ્છન્તિ ।
નનુ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતેત્યેવમાદીન્યપ્યક્ષરાણ્યાત્મનો ઽવિક્રિયત્વે ન ગચ્છન્તીતિ ।
ન ।
યથાપ્રાપ્તલૌકિકવાક્યાનુવાદિત્વાત્તેષામ્ ।
નાઽત્મતત્ત્વનિર્ધારણાર્થાનિ તાનિ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યેવમાદીનામન્યાર્થાસમ્ભવાદ્યથોક્તાર્થપરત્વમવગમ્યતે ।
તસ્માદનવબોધાદેવ હિ વિશેષણં પરિત્યક્તં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમિત્યેવમાદીનામન્યાર્થાસમ્ભવાદ્યથોક્તાર્થપરત્વમવગમ્યતે ।
તસ્માદનવબોધાદેવ હિ વિશેષણં પરિત્યક્તં દૃષ્ટેરિતિ ।
એષ તે તવાઽત્મા સર્વૈરુક્તૈર્વિશેણણૈર્વિશિષ્ટઃ ।
અત એતસ્માદાત્મનો ઽન્યદાર્ત કાર્ય વા શરીરં કરણાત્મકં વા લિઙ્ગમ્ ।
એતદેવૈકમનાર્તમવિનાશિ કૂટસ્થમ્ ।
તતો હોષસ્તશ્ચાક્રાયણ ઉપરરામ ॥2॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થ બ્રાહ્મણમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,5.1
અથ હૈનં કહોલઃ કૌષીતકેયઃ પપ્રચ્છ -- યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
યદ્ એવ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્ તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તરઃ ।
યો ઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમ્ અત્યેતિ ।
એતં વૈ તમ્ આત્માનં વિદિત્વા બ્રાહ્મણાઃ પુત્રૈષણાયાશ્ ચ વિત્તૈષણાયાશ્ ચ લોકૈષણાયાશ્ ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ ।
યા હ્ય્ એવ પુત્રૈષણા સા વિત્તૈષણા યા વિત્તૈષણા સા લોકૈષણા ।
ઉભે હ્ય્ એતે એષણે એવ ભવતઃ ।
તસ્માદ્ બ્રામણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ ।
બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિઃ ।
અમૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃ ।
સ બ્રાહ્મણઃ કેન સ્યાદ્ યેન સ્યાત્ તેનેદૃશ એવ ।
અતો ઽન્યદ્ આર્તમ્ ।
તતો હ કહોલઃ કૌષીતકેય ઉપરરામ