બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.4

બ્ર્હુપ્ભ્_3,3.2 સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ વૈ સઃ ।
વૈશ્બ્દઃ સ્મરણાર્થઃ ।
ઉવાચ વૈ સ ગન્ધર્વસ્તુભ્યમ્ ।
અગચ્છન્વૈ તે પારિક્ષિતાસ્તત્તત્ર ક્વ? યત્ર યસ્મિન્નશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
નિર્ણોતે પ્રશ્ન આહ-ક્વ નુ કસ્મિન્નશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
તેષાં ગતિવિવક્ષયા ભુવનકોશપરિમાણમાહ-દ્વાત્રિંશતં વૈ દ્વે અધિકે ત્રિંશદ્દ્વાત્રિંશતં વૈ દેવરથાહ્રયાનિ દેવ આદિત્યસ્તસ્ય રથો દેવરથસ્તસ્ય રથસ્ય ગત્યાહ્રા યાવત્પરિચ્છિદ્યતે દેશપરિમાણ તદ્દેવરથાહ્રયં તદ્દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં દેવરથાહ્રયાનિ તાવત્પરિમાણો ઽયં લોકો લોકાલોકગિરિણા પરિક્ષિપ્તઃ ।
યત્ર વૈરાજં શરીરં યત્ર ચ કર્મફલોપભોગઃ પ્રાણિનાં સ એષ લોક એતાવાંલ્લોકો ઽતઃ પરમલોકસ્તં લોકં સમન્તં સમન્તતો લોકવિસ્તારાદ્દ્વિગુણપરિમાણવિસ્તારેણ પરિમાણેન તં લોકં પરિક્ષિપ્તા પર્યેતિ પૃથિવી ।
તાં પૃથિવીં તથૈવ સમન્તં દ્વિસ્તાવદ્દ્વિગુણેન પરિમાણેન સમુદ્રઃ પર્યેતિ યં ઘનોદમાચક્ષતે પૌરાણિકાઃ ।
તત્રણ્ડકપાલયોર્વિવરપરિમાણમુચ્યતે ।
યેન વિવરેણ માર્ગેણ વહિર્નિર્ગચ્છન્તો વ્યાપ્નુવન્ત્યશ્વમેધયાજિનઃ ।
તત્ર યાવતી યાવત્પરિમાણ ક્ષુરસ્ય ધારાગ્રં યાવદ્વા સૌક્ષ્મ્યેણ યુક્તં મક્ષિકાયાઃ પત્રં તાવાંસ્તાવત્પરિમાણો ઽન્તરેણ મધ્યે ઽણ્ડકપાલયોરાકાશ્છિદ્રં તેનાઽકાશેનેત્યેતત્ ।
તાન્પારિક્ષિતાનશ્વમેધયાજિનઃ પ્રાપ્તાનિદ્રઃ પરમેશ્વરો યો ઽશ્વમેવે ઽગ્નિશ્ચિતઃ સુપર્ણો યદ્વિષયં દર્શનમુક્તં તસ્ય પ્રાચિ દિવિશર ઇત્યાદિના સુપર્ણઃ પક્ષી ભૂત્વા પક્ષપુચ્છાદ્યાત્મકઃ સુપર્ણો ભૂત્વા વાયવે પ્રાયચ્છન્મૂર્તત્વાન્નાસ્ત્યાત્મનો ગતિસ્તત્રેતિ ।
તાન્પારિક્ષિતાન્વાયુરાત્મનિ ધિત્વા સ્થાપયિત્વા સ્વાત્મભૂતાન્કૃત્વા તત્ર તસ્મિન્નગમયત્ ।
ક્વ ।
યત્ર પૂર્વે ઽતિક્રાન્તાઃ પારિક્ષિતા અશ્વમેધયાજિનો ઽભવન્નિતિ ।
એવમિવ વા એવમેવ સ ગન્ધર્વો વાયુમેવ પ્રશશંસ પારિક્ષિતાનાં ગતિમ્ ।
સમાપ્તાઽખ્યાયિકા ।
આખ્યાયિકાનિર્વૃત્તં ત્વર્થમાખ્યાયિકાતો ઽપસુત્ય શ્રુતિઃ સ્વમુખેનૈવાઽચષ્ટે ઽસ્મભ્યમ્ ।
યસ્માદ્વાયુઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં ભૂતાનામન્તરાત્મા બહિશ્ચ સ એવ તસ્માદધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભાવેન વિવિધા યાષ્ટિર્વ્યાપ્તિઃ સ વાયુરેવ ।
તથા સમષ્ટિઃ કેવલેન સૂત્રાત્મના વાયુરેવ ।
એવં વાયુમાત્માનં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપાત્મકત્વેનોપગચ્છતિ ય એવં વેદ ।
તસ્ય કિં ફલમિત્યાહિ-અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ સકૃત્મૃત્વા પુનનં મ્રિયતે ।
તત આત્મનઃ પ્રશ્નનિર્ણયાદ્ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિરુપરરામ ॥2॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,4.1
અથ હૈનમ્ ઉષસ્તશ્ ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્ તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યો ઽપાનેનાપાનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
યો વ્યાનેન વ્યનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
ય ઉદાનેનોદનિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,4.1 અથ હૈનમુષસ્તશ્ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
પુણ્યપાપપ્રયુક્તૈર્ગ્રહાતિગ્રહૈર્ગૃહીતઃ પુનઃ પુનર્ગ્રહાતિગ્રહાંસ્ત્યજન્નુપાદદત્સંસરતીત્યુક્તમ્ ।
પુણ્યસ્ય ચ પર ઉત્કર્ષો વ્યાખ્યાતો વ્યાકૃતવિષયઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપો દ્વૈતૈકત્વાત્મપ્રાપ્તિઃ ।
યસ્તુ ગ્રહાતિગ્રહૈર્ગ્રસ્તઃ સંસરતિ સો ઽસ્તિ વા નાસ્ત્યસ્તિત્વે ચ કિંલક્ષણ ઇત્યાત્મન એવ વિવેકાધિગમાયોષસ્તપ્રશ્ન આરભ્યતે ।
તસ્ય ચ નિરુપાધિસ્વરૂપસ્ય ક્રિયાકારકવિનિર્મુક્તસ્વભાવસ્યાધિગમાદ્યથોક્તાદ્વન્ધનાદ્વિમુચ્યતે સપ્રયોજકાત્ ।
આખ્યાયિકાસંબન્ધસ્તુ પ્રસિદ્ધઃ ।
અથ હૈનં પ્રકૃતં યાજ્ઞવલ્ક્યમુષસ્તો નામતશ્ચક્રસ્યાપત્યં ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ ।
યદ્બ્રહ્મ સાક્ષાદવ્યવહિતં કેનચિદ્દ્રષ્ટુરપરોક્ષાદગૌણમ્ ।
ન શ્રોત્રબ્રહ્માદિવત્ ।
કિં તત્ ।
ય આત્મા ।
આત્મશબ્દેન પ્રત્યગાત્મોચ્યતે ।
તત્રાઽત્મશબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
સર્વસ્યાભ્યન્તરઃ સર્વાન્તરઃ યદ્યઃશબ્દાભ્યાં પ્રસિદ્ધ આત્મા બ્રહ્મેતિ ।
તમાત્માનં મે મહ્યં વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
વિષ્પષ્ટં શૃઙ્ગે ગૃહીત્વા યથા ગાં દર્શયતિ તથાઽચક્ષ્વ સો ઽયમિત્યેવં કથયસ્વેત્યર્થઃ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-એષુ તે તવાઽત્મા સર્વાન્તરઃ સર્વસ્યાભ્યન્તરઃ ।
સર્વવિશેષણોપલભણાર્થ સર્વાન્તરગ્રહણમ્ ।
યત્સાક્ષાદવ્યવહિતમપરોક્ષાદગૌણં બ્રહ્મ બૃહત્તમમાત્મા સર્વસ્યાભ્યન્તર એતૈર્ગુણૈઃ સમસ્તૈરુક્ત એષઃ ।
કો ઽસૌ તવાઽત્મા ।
યો ઽયં કાર્યકરણસંઘાતસ્તવ યેનાઽત્મનાઽત્મવાન્સ એષ તવાત્મા ।
તવ કાર્યકરણસંઘાતસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્ર પિણ્ડસ્તમ્યાભ્યન્તરે લિઙ્ગાત્મા કરણસંઘાતસ્તૃતીયો યશ્ચ સંદિહ્યમાનસ્તેષુ કતમો મમાઽત્મા સર્વાન્તરસ્ત્વયા વિવક્ષિત ઇત્યુક્ત ઇતર આહ-યઃ પ્રાણેન મુખનાસિકાસંચારિણા પ્રાણિતિ પ્રાણચેષ્ટાં કરોતિ યેન પ્રાણઃ પ્રણીયત ઇત્યર્થઃ ।
સ તે તબ કાર્યકરણસંઘાતસ્યાઽત્મા વિજ્ઞાનમયઃ ।
સમાનમન્યત્ ।
યો ઽપાનેનાપાનીતિ ।
યો વ્યાનેન વ્યાનીતીતિ ચ્છાન્દસં દૈર્ધ્યમ્ ।
સર્વાઃ કાર્યકરણસંઘાતગતાઃ પ્રાણનાદિચેષ્ટા દારુયન્ત્રસ્યેવ યેન ક્રિયન્તે ।
નહિ ચેતનાવદનધિષ્ઠતસ્ય દારુયન્ત્રસ્યેવ પ્રાણનાદિચેષ્ટા વિદ્યન્તે ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનમયેનાધિષ્ઠિતં વિલક્ષણેન દારુયન્ત્રવત્પ્રાણનાદિચેષ્ટાં પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માત્સો ઽસ્તિ કાર્યકરણસંઘાતવિલક્ષણો યશ્ચિષ્ટયતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,4.2
સ હોવાચોષસ્તશ્ ચાક્રાયણઃ -- યથા વૈ બ્રૂયાદ્ અસૌ ગૌર્ અસાવ્ અશ્વ ઇત્ય્ એવમ્ એવૈતદ્ વ્યપદિષ્ટં ભવતિ ।
યદ્ એવ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્ તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
કતમો યાજ્ઞવલ્ક્ય સર્વાન્તરઃ ।
ન દૃષ્ટેર્ દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ ।
ન શ્રુતેઃ શ્રોતારં શૃણુયાઃ ।
ન મતેર્ મન્તારં મન્વીથા ।
ન વિજ્ઞાતેર્ વિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ ।
એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ ।
અતો ઽન્યદ્ આર્તમ્ ।
તતો હોષસ્તશ્ ચાક્રાયણ ઉપરરામ