બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.6

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.19
ઇદં વૈ તન્મધ્વિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો રૂપાન્તરં બભૂવેત્યર્થઃ ।
પ્રતિરૂપો ઽનુરૂપો વા યાદૃક્સંમથાનૌ માતાપિતરૌ તત્સંસ્થાનસ્તદનુરૂપ એવ પુત્રો જાયતે ।
ન હિ ચતુષ્પદો દ્વિપાજ્જાયતે દ્વિપદો વા ચતુષ્પાત્ ।
સ એવ હિ પરમેશ્વરો નામરૂપે વ્યાકુર્વાણો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
કિમર્થ પુનઃ પ્રતિરૂપમાગમનં તસ્ય? ઇત્યુચ્યતે--તદસ્યાત્મનો રૂપં પ્રતિચક્ષણાય પ્રતિખ્યાપનાય ।
યદિ હિ નામરૂપે ન વ્યાક્રિયેતે, તદા અસ્યાત્મનો નિરૂપાધિકં રૂપં પ્રજ્ઞાનઘનાખ્યં ન પ્રતિખ્યાયેત ।
યદા પુનઃ કાર્યકરણાત્મના નામરૂપે વ્યાક-તે ભવતઃ, તદાસ્ય રૂપં પ્રતિખ્યાયેત ।
ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરો માયાભિઃ પ્રજ્ઞાભિઃ નામરૂપભૂતકૃતમિથ્યાભિમાનૈર્વા, ન તુ પરમાર્થતઃ; પુરુરૂપો બહુરૂપ ઈયતે ગભ્યતે, એકરૂપ એવ પ્રજ્ઞાનઘનઃ સન્નવિદ્યાપ્રજ્ઞાભિઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્? યુત્ત્કા રથ ઇવ વાજિનઃ સ્વવિપયપ્રકાશનાય, હિ યસ્માન્દસ્ય હરયો હરણાદિન્દ્રિયાણિ, શતા શતાનિ, દશ ચ પ્રાણિભેદબાહુલ્યાચ્છતાન દશ ચ ભવન્તિ ।
તસ્માદિન્દ્રિયવિપયબાહુલ્યાત્તત્પ્રકાશનાયેવ ચ યુત્ત્કાન તાનિ ન આત્મપ્રકાશનાય ।
"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયમ્ભૂઃ"ઇતિ હિ કાઠકે ।
તસ્માતૈરેવ વિપયસ્વરૂપૈરીયતે ન પ્રજ્ઞાનઘનૈકરસેન સ્વરૂપેણ ।
એવં તહિ અયમન્યઃ પરમેશ્વરો ઽન્યે હરય ઇત્યેવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-અયં વૈ હરયો ઽયં વૈ દશ ચ સહસ્રાણિ બહૂનિ ચાનન્તાનિ ચ પ્રાણિભેદસ્યાનન્ત્યાત્ ।
કિં બહુના, તદેતદ્બ્રહ્મ ય આત્મા ।
અપૂર્વં નાસ્ય કારણં પૂર્વ વિદ્યત ઇત્યપૂર્વમ્ ।
નાસ્યાપરં કાર્યં વિદ્યત ઇત્યનપરમ્ ।
નાસ્ય જાત્યન્તરમન્તરાલે વિદ્યત ઇત્યનલ્તરમ્ ।
તથા બહિરસ્ય ન વિદ્યત ઇત્યવાહ્યમ્ ।
કિં પુનસ્તન્નિરન્તરં બ્રહ્મ? અયમાત્મના ।
કો ઽસૌ? યઃ પ્રત્યગાત્મા દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્વા વિજ્ઞાતા સર્વાનુભૂઃ, સર્વાત્મના સર્વમનુભવતીતિ સર્વમનુભૂઃ ।
ઇત્યેતદનુશાસનં સર્વવેદાન્તોપદેશઃ ।
એષ સર્વવેદાન્તાનામુપસંહ્રતોર્ઽથઃ ।
એતદમૃતમભયમ્ ।
પરિસમાપ્તશ્ચ શાસ્ત્રાર્થઃ ॥19 ॥
॥ ઇતિ પઞ્ચમં બ્રાહ્મણમ્ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,6.1
અથ વંશઃ:
પૌતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ પશુતિમાષ્યાત્ ।
પશુતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ કૌશિકાત્ ।
કૌશિકઃ કૌણ્ડિન્યાત્ ।
કૌણ્ડિન્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૌશિકાચ્ ચ ગૌતમાચ્ ચ ।
ગૌતમઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,6.1
અયેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાર્થસ્ય મધુકાણ્ડસ્ય વંશઃ સ્તુત્યર્થો બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ ।
મન્ત્રશ્ચાયં સ્વાધ્યાયાર્થો જપાર્થશ્ચ ।
તત્ર વંશ ઇવ વંશઃ યથા વેણુર્વંશઃ પર્વણઃ પર્વણો હિ ભિદ્યતે તદ્વદગ્રત્પ્રભૃતિ આમૂલપ્રાપ્તેરયં વંશઃ ।
અધ્યાયચતુષ્ટયસ્ય આચાર્યપરમ્પરાક્રમો વંશ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર પ્રથમાન્તઃ શિષ્યઃ પઞ્ચમયન્તઃ આચાર્યઃ ।
પરમેષ્ઠી વિરાટ્, બ્રાહ્મણો હિરણ્યગર્ભાત્ ।
તતઃ પરમાચાર્યપરમ્પરાનાસ્તિ ।
યત્પુનર્બ્રહ્મ તન્નિત્યં સ્વયમ્ભૂ, તસ્મૈ બ્રહ્મણૈ સ્વયમ્ભુવે નમઃ ॥1-3 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,6.2-3
આગ્નિવેશ્યાત્ ।
આગ્નિવેશ્યઃ શાણ્ડિલ્યાચ્ ચાનભિમ્લાતાચ્ ચ ।
આનભિમ્લાત આનભિમ્લાતાત્ ।
આનભિમ્લાત આનભિમ્લાતાત્ ।
આનભિમ્લાતો ગૌતમાત્ ।
ગૌતમઃ સૈતવપ્રાચીનયોગ્યાભ્યામ્ ।
સૈતવપ્રાચીનયોગ્યૌ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજો ભારદ્વાજાચ્ ચ ગૌતમાચ્ ચ ।
ગૌતમો ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો વૈજવાપાયનાત્ ।
વૈજવાપાયનઃ કૌશિકાયનેઃ ।
કૌશિકાયનિઃ

ઘૃતકૌશિકાત્ ।
ઘૃતકૌશિકઃ પ્રાશર્યાયણાત્ ।
પારશર્યાયણઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો જાતૂકર્ણ્યાત્ ।
જાતૂકર્ણ્ય આસુરાયણાચ્ ચ યાસ્કાચ્ ચ ।
આસુરાયણસ્ ત્રૈવણેઃ ।
ત્રૈવણિર્ ઔપજન્ધનેઃ ।
ઔપજન્ધનિર્ આસુરેઃ ।
આસુરિર્ ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજ આત્રેયાત્ ।
આત્રેયો માણ્ટેઃ ।
માણ્ટિર્ ગૌતમાત્ ।
ગૌતમો વાત્સ્યાત્ ।
વાત્સ્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૈશોર્યાત્ કાપ્યાત્ ।
કૈશોર્યઃ કાપ્યઃ કુમારહારિતાત્ ।
કુમારહારિતો ગાલવાત્ ।
ગાલવો વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યાત્ ।
વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યો વત્સનપાતો બાભ્રવાત્ ।
વત્સનપાદ્ બાભ્રવઃ પથઃ સૌભરાત્ ।
પન્થાઃ સૌભરો ઽયાસ્યાદ્ આઙ્ગિરસાત્ ।
અયાસ્ય આઙ્ગિરસ આભૂતેસ્ ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
આભૂતિસ્ ત્વાષ્ટ્રો વિશ્વરૂપાત્ ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
વિશ્વરૂપસ્ ત્વાષ્ટ્રો ઽવ્શિભ્યામ્ ।
અશ્વિનૌ દધીચ આથર્વણાત્ ।
દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽથર્વણો દૈવાત્ ।
અથર્વા દૈવો મૃત્યોઃ પ્રાધ્વંસનાત્ ।
મૃત્યુઃ પ્રાધ્વંસનઃ પ્રધ્વંસનાત્ ।
પ્રધ્વંસન એકર્ષેઃ ।
એકર્ષિર્ વિપ્રચિત્તેઃ ।
વિપ્રચિત્તિર્ વ્યષ્ટેર્ ।
વ્યષ્ટિઃ સનારોઃ ।
સનારુઃ સનાતનાત્ ।
સનાતનઃ સનગાત્ ।
સનગઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
પરમેષ્ઠી બ્રહ્મણઃ ।
બ્રહ્મ સ્વયંભુ ।
બ્રહ્મણે નમઃ