બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.3

બ્ર્હુપ્ભ્_2,2.4
ઇમાવેવ ગોતમભરદ્વાજૌ કર્ણૌ-અયમેવ ગોતમો ઽયં ભરદ્વાજો દક્ષિણશ્ચોત્તરશ્ચ, વિપર્યયેણ વા ।
તથા ચક્ષુષી ઉપદિશન્નુવાચ-ઇમાવેવ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની દક્ષિણં વિશ્વામિત્ર ઉત્તરં જમદગ્નિર્વિપર્યયેણ વા ।
ઇમાવેવ વસિષ્ઠકશ્યપૌ-નાસિકે ઉપદિશન્નુવાચ;દક્ષિણઃ પુટો ભવતિ વસિષ્ઠઃ, ઉત્તરઃ કશ્યપઃ પૂર્વવત્ ।
વાગેવાત્રિઃ, અદનક્રિયાયોગાત્સપ્તમઃ;વાચા હ્યન્નમદ્યતે તસ્માદત્તિર્હ વૈ પ્રસિદ્ધં નામૈતત્-અત્તૃત્વાદત્તિરિતિ, અત્તિરેવ સન્ યદત્રિરિત્યુચ્યતે પરોક્ષેણ ।
સર્વસ્યૈતસ્યાન્નજાતસ્ય પ્રાણસ્યાત્રિનિર્વચનવિજ્ઞાનાદત્તા ભવતિ ।
અત્તૈવ ભવતિ નામુષ્મિન્નન્નેન પુનઃ પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદુક્તં ભવતિ-સર્વમસ્યાન્નં ભવતીતિ ।
ય એવમેતદ્યથોક્તં પ્રાણયાથાત્મ્યં વેદ, સ એવં મધ્યમઃ પ્રાણો ભૂત્વા
આધાનપ્રત્યાધાનગતો ભોક્તૈવ ભવતિ, ન ભોજ્યમ્, ભોજ્યાદ્ વ્યાવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥4॥
ઇતિ દ્વિતીયમ્ બ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.1
તત્ર પ્રાણા વૈ સત્યમિત્યુક્તમ્ ।
યાઃ પ્રાણાનામુપનિષદઃ, તા બ્રહ્મોપનિષત્પ્રસઙ્ગેન વ્યાખ્યાતાઃ-એતે તે પ્રાણા ઇતિ ચછ તે
કિમાત્મકાઃ? કથં વા તેષાં સત્યત્વમ્? ઇતિ ચ વક્તવ્યમિતિ પઞ્ચભૂતાનાં સત્યાનાં કાર્યકરણાત્મકાનાં સ્વરૂપાવધારણાર્થમિદં બ્રાહ્મણમારભ્યતે-યદુપાધિવિશેષાપનયદ્વારેણ ઽનેતિ નેતિઽઇતિ બ્રહ્મણઃ સતત્ત્વં નિર્દિધારયિષિતમ્ ।
દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે ।
મૂર્તં ચૈવામૂર્તં ચ ।
મર્ત્યં ચામૃતં ચ ।
સ્થિતં ચ યચ્ ચ ।
સચ્ ચ ત્યં ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.1
તત્ર દ્વિરૂપં બ્રહ્મ પઞ્ચભૂતજનિતકાર્યકરણસમ્બદ્ધં મૂર્તામૂર્તાખ્યં મર્ત્યામૃતસ્વભાવં તજ્જનિતવાસનારૂપં ચ સર્વઞ્જ્ઞં સર્વશક્તિ સોપાખ્યં ભવતિ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકં ચ સર્વવ્યવહારાસ્પદમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ વિગતસર્વોપાધિવિશેષં સમ્યગ્દર્શનવિષયમ્ અજમજરમમૃતમભયમ્, વાઙ્મનસયોરપ્યવિષયમદ્વૈતત્વાત્ ઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
તત્ર યદપોહદ્વારેણ ઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દિશ્યતે બ્રહ્મ, તે એતે દ્વે વાવ-વાવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ-દ્વે એવેત્યર્થઃ-બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો રૂપે-રૂપ્યતે યાભ્યામરૂપં પરં બ્રહ્મ અવિદ્યાધ્યારોપ્યમાણાભ્યામ્ ।
કે તે દ્વે? મૂર્તં ચૈવ મૂર્તમેવ ચ ।
તથામૂર્તં ચામૂર્તમેવ ચેત્યર્થઃ ।
અન્તર્ણીતસ્વાત્મવિશેષણે મૂર્તામૂર્તે દ્વે એવેત્યવધાર્યેતે ।
કાનિ પુનસ્તાનિ વિશેષણાનિ મૂર્તામૂર્તયોઃ? ઇત્યુચ્યન્તે-મર્ત્યં ચ મર્ત્યં મરણધર્મિ, અમૃતં ચ તદ્વિપરીતમ્, સ્થિતં ચ-પરિચ્છિન્નં ગતિપૂર્વકં યત્સ્થાસ્નુ, યચ્ચ-યાતીતિ યત્-વ્યાપિ-અપરિચ્છિન્નં સ્થિતવિપરીતમ્, સચ્ચ-સદિત્યન્યેભ્યો વિશેષ્યમાણાસાધારણધર્મવિશેષવત્, ત્યચ્ચ-તદ્વિપરીતમ્ ઽત્યત્ઽઇત્યેવ સર્વદા પરોક્ષાભિધાનાર્હમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.2
તત્ર ચતુષ્ટયવિશેષણવિશિષ્ટં મૂર્તં તથા અમૂર્તં ચ ।
તત્ર કાનિ મૂર્તવિશેષણાનિ? કાનિ ચેતરાણિ? ઇતિ વિભજ્યતે ।
તદ્ એતન્ મૂર્તં યદ્ અન્યદ્ વાયોશ્ ચાન્તરિક્ષાચ્ ચ ।
એતન્ મર્ત્યમ્ ।
એતત્ સ્થિતમ્ ।
એતત્ સત્ ।
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સત એષ રસો ય એષ તપતિ ।
સતો હ્ય્ એષ રસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.2
તદેતન્મૂર્તં મૂર્ચ્છિતાવયવમ્ ઇતરેતરાનુપ્રવિષ્ટાવયવં ઘનં સંહતમિત્યર્થઃ ।
કિં તત્? યદન્યત્;કસ્માદન્યત્? વાયોશ્ચાન્તરિક્ષાચ્ચ ભૂતદ્વયાત્-પરિશેષાત્ પૃથિવ્યાદિભૂતત્રયમ્ ।
એતન્મર્ત્યમ્-યદેતન્મૂર્તાખ્યં ભૂતત્રયમિદં મર્ત્યં મરણધર્મિ;કસ્માત્? યસ્માત્સ્થિતમેતત્;પરિચ્છિન્નં હ્યર્થાન્તરેણ સમ્પ્રયુજ્યમાનં વિરુધ્યતે-યથા ઘટઃ સ્તમ્ભકુણ્ડ્યાદિના;તથા મૂર્તં સ્થિતં પરિચ્છિન્નમ્ અર્થાન્તરસમ્બન્ધિ તતોર્ઽથાન્તરવિરોધાન્મર્ત્યમ્;એતત્સદ્વિશેષ્ય માણાસાધારણધર્મવત્, તસ્માદ્ધિ પરિચ્છિન્નમ્, પરિચ્છિન્નત્વાન્મર્ત્યમ્ અતો મૂર્તમ્;મૂર્તત્વાદ્વા મર્ત્યમ્, મર્ત્યત્વાત્સ્થિતમ્, સ્થિતત્વાત્સત્ ।
અતો ઽન્યોન્યાવ્યભિચારાચ્ચતુર્ણાં ધર્માણાં યથેષ્ટં વિશેષણવિશેષ્યભાવો હેતુહેતુમદ્ભાવશ્ચ દર્શયિતવ્યઃ ।
સર્વથાપિ તુ ભૂતત્રયં ચતુષ્ટયવિશેષણવિશિષ્ટં મૂર્તં રૂપં બ્રહ્મણઃ ।
તત્ર ચતુર્ણામેકસ્મિન્ગૃહીતે વિશેષણે ઇતરદ્ગૃહીતમેવ વિશેષણમિત્યાહ-તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્ય, એતસ્ય મર્ત્યસ્ય, એતસ્ય સ્થિતસ્ય, એતસ્ય સતઃ-ચતુષ્ટયવિશેષણસ્ય ભૂતત્રયસ્યેત્યર્થઃ, એષ રસઃ સાર ઇત્યર્થઃ ।
ત્રયાણાં હિ ભૂતાનાં સારિષ્ઠઃ સવિતા;એતત્સારાણિ ત્રીણિ ભૂતાનિ, યત એતત્કૃતવિભજ્યમાનરૂપવિશેષણાનિ ભવન્તિ;આધિદૈવિકસ્ય કાર્યસ્યૈતદ્રૂપમ્-યત્સવિતા યદેતન્મણ્ડલં તપતિ;સતો ભૂતત્રયસ્ય હિ યસ્માદેષ રસ ઇત્યેતદ્ ગૃહ્યતે ।
મૂર્તો હ્યેષ સવિતા તપતિ, સારિષ્ઠશ્ચ ।
યત્ત્વાધિદૈવિકં કરણં મણ્ડલસ્યાભ્યન્તરમ્, તદ્વક્ષ્યામઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.3
અથામૂર્તમ્ ।
વાયુશ્ ચાન્તરિક્ષશ્ ચ ।
એતદ્ અમૃતમ્ ।
એતદ્ યત્ ।
એતત્ ત્યમ્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો ય એષ એતસ્મિન્ મણ્ડલે પુરુષઃ ।
ત્યસ્ય હ્ય્ એષ રસ ।
ઇત્ય્ અધિદૈવતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.3
અથામૂર્તમ્-અથાધુનામૂર્તમુચ્યતે ।
વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચ યત્પરિશેષિતં ભૂતદ્વયમ્-એતદમૃતમ્, અમૂર્તત્વાત્;અસ્થિતમ્, અતો ઽવિરુધ્યમાનં કેનચિત્, અમૃતમમરણધર્મિ ।
એતદ્યત્સ્થિતવિપરીતમ્, વ્યાપિ, અપરિચ્છિન્નમ્, યસ્માત્ ઽયત્ઽએતદ્ અન્યેભ્યો ઽપ્રવિભજ્યમાનવિશેષમ્, અતસ્ત્યત્, ઽત્યત્ઽઇતિ પરોક્ષાભિધાનાર્હમેવ-પૂર્વવત્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્ય તસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્ય ચતુષ્ટયવિશેષણસ્યામૂર્તસ્યૈષ રસઃ;કો ઽસૌ? ય
એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ-કરણાત્મકો હિરણ્યગર્ભઃ પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે યઃ, સ એષો ઽમૂર્તસ્ય ભૂતદ્વયસ્ય રસઃ પૂર્વવત્સારિષ્ઠઃ ।
એતત્પુરુષસારં ચામૂર્તં ભૂતદ્વયમ્હૈરણ્યગર્ભલિઙ્ગારમ્ભાય હિ ભૂતદ્વયાભિવ્યક્તિરવ્યાકૃતાત્ ।
તસ્માત્તદર્થ્યાત્તત્સારં ભૂતદ્વયમ્ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસઃ-યસ્માદ્યો મણ્ડલસ્થઃ પુરુષો મણ્ડલવન્ન ગૃહ્યતે સારશ્ચ ભૂતદ્વયસ્ય, તસ્માદસ્તિ મણ્ડલસ્થસ્ય પુરુષસ્ય ભૂતદ્વયસ્ય ચ સાધર્મ્યમ્, તસ્માદ્યુક્તં પ્રસિદ્ધવદ્વેતૂપાદાનમ્-ત્યસ્ય હ્યેષ રસ ઇતિ ।
રસઃ કારણં હિરણ્યગર્ભવિજ્ઞાનાત્મા ચેતન ઇતિ કેચિત્ ।
તત્ર ચ કિલ હિરણ્યગર્ભવિજ્ઞાનાત્મનઃ કર્મ વાય્વન્તરિક્ષયોઃ પ્રયોક્તૃ, તત્કર્મ વાય્વન્તરિક્ષાધારં સદન્યેષાં ભૂતાનાં પ્રયોક્તૃ ભવતિ;તેન સ્વકર્મણા વાય્વન્તરિક્ષયોઃ પ્રયોક્તેતિ તયો રસઃ કારણમુચ્યત ઇતિ ।
તન્ન, મૂર્તરસેનાતુલ્યત્વાત્ ।
મૂર્તસ્ય તુ ભૂતત્રયસ્ય રસો મૂર્તમેવ મણ્ડલં દૃષ્ટં ભૂતત્રયસ્ય રસો મૂર્તમેવ મણ્ડલં દૃષ્ટં ભૂતત્રયસમાનજાતીયમ્, ન ચેતનઃ;તથામૂર્તયોરપિ ભૂતયોસ્તત્સમાનજાતીયેનૈવામૂર્તસેન યુક્તં ભવિતુમ્;વાક્યપ્રવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાત્;યથા હિ મૂર્તામૂર્તે ચતુષ્ટયધર્મવતી વિભજ્યેતે, તથા રસરસવતોરપિ મૂર્તામૂર્તયોસ્તુલ્યેનૈવ ન્યાયેન યુક્તો વિભાગઃ, ન ત્વર્ધવૈશસમ્ ।
મૂર્તરસે ઽપિ મણ્ડલોપાધિશ્ચેતનો વિવક્ષ્યત ઇતિ ચેત્? અત્યલ્પમિદમુચ્યતે, સર્વત્રૈવ તુ મૂર્તામૂર્તયોર્બ્રહ્મરૂપેણ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
પુરુષશબ્દો ઽચેતને ઽનુપપન્ન ઇતિ ચેત્! ન, પક્ષપુચ્છાદિવિશિષ્ટસ્યૈવ લિઙ્ગસ્ય પુરુષશબ્દદર્શનાત્ ।
"ન વા ઇત્થં સન્તઃ શક્ષ્યામઃ પ્રજાઃ પ્રજનયિતુમિમાન્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષં કરવામેતિ ત એતાન્સપ્ત પુરુષાનેકં પુરુષમકુર્વન્"ઇત્યાદૌ અન્નરસમયાદિષુ ચ શ્રુત્યન્તરે પુરુષશબ્દપ્રયોગાત્ ।
ઇત્યધિદૈવતમિત્યુક્તોપસંહારો ઽધ્યાત્મવિભાગોક્ત્યર્થઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.4
અથાધ્યાત્મમ્ ।
ઇદમ્ એવ મૂર્તં યદ્ અન્યત્ પ્રાણાચ્ ચ યશ્ ચાયમ્ અન્તર્ આત્મન્ન્ આકાશઃ ।
એતન્ મર્ત્યમ્ ।
એતત્ સ્થિતમ્ ।
એતત્ સત્ ।
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સત એષ રસો યચ્ ચક્ષુઃ ।
સતો હ્ય્ એષ રસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.4
અથાધુનાધ્યાત્મં મૂર્તામૂર્તયોર્વિભાગ ઉચ્યતે-કિં તન્મૂર્તમ્? ઇદમેવ, કિં ચેદમ્? યદન્યત્પ્રાણાચ્ચવાયોર્યશ્ચાયમન્તરભ્યન્તરે આત્મન્નાત્મન્યાકાશઃ ખં શરીરસ્થશ્ચ યઃ પ્રાણ એતદ્ દ્વયં વર્જયિત્વા યદન્યચ્છરીરારમ્ભકં ભૂતત્રયમ્, એતન્મર્ત્યમિત્યાદિ સમાનમન્યત્પૂર્વેણ ।
એતસ્ય સતો હ્યેષ રસઃ-યચ્ચક્ષુરિતિ; આધ્યાત્મિકસ્ય શરીરારમ્ભકસ્ય કાર્યસ્યૈષ રસઃ સારઃ; તેન હિ સારેણ સારવદિદં શરીરં સમસ્તં યથાધિદૈવતમાદિત્યમણ્ડલેન ।
પ્રાથમ્યાચ્ચ-ચક્ષુષી એવ પ્રથમે સમ્ભવતઃ સમ્ભવત ઇતિ ।
"તેજો રસો નિરનર્તતાગ્નિઃ"ઇતિ લિઙ્ગાત્; તૈજસં હિ ચક્ષુઃ; એતત્સારમ્; તૈજસં હિ ચક્ષુઃ; એતત્સારમ્ આધ્યાત્મિકં ભૂતત્રયમ્; સતો હ્યેષ રસ ઇતિ મૂર્તત્વસારત્વે હેત્વર્થઃ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.5
અથામૂર્તં પ્રાણશ્ ચ યશ્ ચાયમ્ અન્તર્ આત્મન્ન્ આકાશઃ ।
એતદ્ અમૃતમ્ ।
એતદ્ યત્ ।
એતત્ ત્યત્ ।
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસો યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્ પુરુષઃ ।
ત્યસ્ય હ્ય્ એષ રસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.5
અથાધુનામૂર્તમુચ્યતે ।
યત્પરિશેષિતં ભૂતદ્વયં પ્રાણશ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશઃ, એતદમૂર્તમ્ ।
અન્યત્પૂર્વવત્ ।
એતસ્ય ત્યસ્યૈષ રસઃ સારઃ, યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃ-દક્ષિણે ઽક્ષન્નિતિ વિશેષગ્રહણમ્, શાસ્ત્રપ્રત્યક્ષત્વાત્;લિઙ્ગસ્ય હિ દક્ષિણે ઽક્ષ્ણિ વિશેષતો ઽધિષ્ઠાતૃત્વં શાસત્રસ્ય પ્રત્યક્ષં સર્વશ્રુતિષુ તથા પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ત્યસ્ય હ્યેષ રસ ઇતિ
પૂર્વવદ્વિશેષતો ઽગ્રહણાદમૂર્તત્વસારત્વે એવ હેત્વર્થઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,3.6
બ્રહ્મણણ ઉપાધિભૂતયોર્મૂર્તામૂર્તયોઃ કાર્યકરણવિભાગેન અધ્યાત્માધિદૈવતયોર્વિભાગો વ્યાખ્યાતઃ સત્યશબ્દવાચ્યયોઃ ।
અથેદાનીમ્-
તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય રૂપમ્ ।
યથા માહારજનં વાસો યથા પાણ્ડ્વાવિકં યથેન્દ્રગોપો યથાગ્ન્યર્ચિર્ યથા પુણ્ડરીકં યથા સકૃદ્વિદ્યુત્તમ્ ।
સકૃદ્વિદ્યુત્તેવ હ વા અસ્ય શ્રીર્ ભવતિ ય એવં વેદ ।
અથાત આદેશો નેતિ નેતિ ।
ન હ્ય્ એતસ્માદ્ ઇતિ નેત્ય્ અન્યત્ પરમ્ અસ્તિ ।
અથ નામધેયં સત્યસ્ય સત્યમ્ ઇતિ ।
પ્રાણા વૈ સત્યમ્ ।
તેષામ્ એષ સત્યમ્