બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.2

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.20
સ યથા લોક ઊર્ણનાભિઃ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટ એક એવ પ્રસિદ્ધઃ સન્સ્વાત્માપ્રવિભક્તેન તન્તુનોચ્ચરેદુદ્ગચ્છેત્ ।
ન ચાસ્તિ તસ્યોદ્ગમને સ્વતો ઽતિરિક્તં કારકાન્તરમ્ ।
યથા ચૈકરૂપાદેકસ્માદગ્નેઃ શ્રુદ્રા અલ્પા વિસ્ફુલિઙ્ગાસ્રુટયો ઽગ્ન્યવયવા વ્યુચ્ચરન્તિ વિવિધં નાના વોચ્ચરન્તિ ।
યથેમૌ દૃષ્ટાન્તૌ કારકભેદાભાવે ઽપિ પ્રવૃત્તિં દર્શયતઃ, પ્રાક્પ્રવૃત્તેશ્ચ સ્વભાવત એકત્વમ્, એવમેવાસ્માદાત્મનો વિજ્ઞાનમયસ્ય પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્યત્સ્વરૂપં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
સર્વે પ્રાણા વાગાદયઃ, સર્વે લોકા ભૂરાદયઃ, સર્વાણિ કર્મફલાનિ, સર્વે દેવાઃ પ્રાણલોકાધિષ્ઠાતારો ઽગ્ન્યાદયઃ, સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનિ પ્રાણિજાતાનિ, સર્વ એત આત્માન ઇત્યસ્મિન્પાઠ ઉપાધિસમ્પર્કજનિતપ્રબુધ્યમાનવિશેષાત્માન ઇત્યર્થઃ, વ્યુચ્ચરન્તિ ।
યસ્માદાત્મનઃ સ્થાવરજભ્ગમં જગદિદમગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવદ્ વ્યુચ્ચરત્યનિશમ્, યસ્મિન્નેવ ચ પ્રલીયતે જલબુદ્બુદવત્, યદાત્મકં ચ વર્તતે સ્થિતિકાલે, તસ્યાસ્યાત્મનો બ્રહ્મણઃ, ઉપનિષદ્;ઉપ સમીપં નિગમયતીત્યભિધાયકઃ શબ્દ ઉપનિષદિત્યુચત્યતે, શાસ્રપ્રામાણ્યાદેતચ્છબ્દગતો વિશેષો ઽવસીયત ઉપનિગમયિતૃત્વં નામ ।
કાસાવુપનિષદિત્યાહ-સત્યસ્ય સત્યમિતિ ।
સા હિ સર્વત્ર ચોપનિષદલૌકિકાર્થત્વાદ્ દુર્વિજ્ઞેયાર્થા, ઇતિ તદર્થમાચષ્ટે-પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમિતિ ।
એતસ્યૈવ વાક્યસ્ય વ્યાખ્યાનાયોત્તરં બ્રાહ્મણદ્વયં ભવિષ્યતિ ।
ભવતુ તાવદુપનિષદ્વ્યાખ્યાનાયોત્તરં બ્રાહ્મણદ્વયમ્, તસ્યોપનિષદિત્યુક્તમ્, તત્ર ન જાનીમઃ કિં પ્રકૃતસ્યાત્મનો વિજ્ઞાનમયસ્ય પાણિપેષણોત્થિતસ્ય સંસારિણઃ શબ્દાદિભુજ ઇયમુપનિષદાહોસ્વિદસંસારિણઃ કસ્યચિત્? કિઞ્ચાતઃ? યદિ સંસારિણસ્તદા સંસાર્યેવ વિજ્ઞેયઃ, તદ્વિજ્ઞાનાદેવ સર્વપ્રાપ્તિઃ ।
સ એવ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યસ્તદ્વિદ્યૈવ બ્રહ્મવિદ્યેતિ ।
અથ અસંસારિણઃ, તદા તદ્વિષયા વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ।
તસ્માચ્ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનાત્સર્વભાવાપત્તિઃ ।
સર્વમેતચ્છાસ્રપ્રામાણ્યાદ્ભવિષ્યતિ ।
કિન્ત્વસ્મિન્પક્ષે"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ"ઇતિ પરબ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ કુપ્યેરન્, સંસારિણશ્ચાન્યસ્યાભાવે ઉપદેશાનર્થક્યાત્ ।
યત એવં પણ્ડિતાનામપ્યેતન્મહામોહસ્થાનમ્ અનુક્તપ્રતિવચનપ્રશ્નવિષયમ્; અતો યથાશક્તિ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રતિપાદકવાક્યેષુ બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસૂનાં બુદ્ધિવ્યુત્પાદનાય વિચારયિષ્યામઃ ।
ન તાવદસંસારી પરઃ, પાણિપેષણપ્રતિબોધિતાચ્છબ્દાદિભુજો ઽવસ્થાન્તરવિશિષ્ટાદુત્પત્તિશ્રુતેઃ ।
ન પ્રશાસિતાશનાયાદિવર્જિતઃ પરો વિદ્યતે, કસ્માત્? યસ્માત્ ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય સુપ્તં પુરુષં પાણિપેષં બોધયિત્વા તસ્યૈવ સ્વપ્નદ્વારેણ સુષુપ્ત્યાખ્યમવસ્થાન્તરમુન્નીય તસ્માદેવાત્મનઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાવિશિષ્ટાદ્ અગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગોર્ણનાભિદૃષ્ટાન્તાભ્યામુત્પત્તિં દર્શયતિ શ્રુતિઃ"એવમેવાસ્માત્"ઇત્યાદિના ।
ન ચાન્યો જગદુત્પત્તિકારણમન્તરાલે શ્રુતો ઽસ્તિ, વિજ્ઞાનમયસ્યૈવ હિ પ્રકરણમ્ ।
સમાનપ્રકરણે ચ શ્રુત્યન્તરે કૌષીતકિનામાદિત્યાદિપુરુષાન્પ્રસ્તુત્ય"સ હોવાચ યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ સ વૈ વેદિતવ્યઃ"ઇતિ પ્રબુદ્ધસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્ય વેદિતવ્યતાં દર્શયતિ, નાર્થાન્તરસ્ય ।
તથા ચ"આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ"ઇત્યુક્ત્વા, ય એવાત્મા પ્રિયઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્યૈવ દ્રષ્ટવ્યશ્રોતવ્યમન્તવ્યનિદિધ્યાસિતવ્યતાં દર્શયતિ ।
તથા ચ વિદ્યોપન્યાસકાલે"આત્મેત્યેવોપાસીત" "તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્પ્રેયો વિત્તાત્" "તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિ"ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામાનુલોમ્યં સ્યાત્પરાભાવે ।
વક્ષ્યતિ ચ -"આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ"ઇતિ ।
સર્વવેદાન્તેષુ ચ પ્રત્યગાત્મવેદ્યતૈવ પ્રદર્શ્યતે ઽહમિતિ, ન બહિર્વેદ્યતા શબ્દાદિવત્પ્રદર્શ્યતે ઽસૌ બ્રહ્મેતિ ।
તથા કૌષીતકિનામેવ"ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્"ઇત્યાદિના વાગાદિકરણૈર્વ્યાવૃત્તસ્ય કર્તુરેવ વેદિતવ્યતાં દર્શયતિ ।
અવસ્થાન્તરવિશિષ્ટો ઽસંસારીતિ ચેત્-અથાપિ સ્યાદ્યો જાગરિતે શબ્દાદિભુગ્વિજ્ઞાનમયઃ, સ એવ સુષુપ્તાખ્યમવસ્થાન્તરં ગતો ઽસંસારી પરઃ પ્રશાસિતા અન્યઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, અદૃષ્ટત્વાત્ ।
ન હ્યેવન્ધર્મકઃ પદાર્થો દૃષ્ટો ઽન્યત્ર વૈનાશિકસિદ્ધાન્તાત્ ।
ન હિ લોકે ગૌસ્તિષ્ઠન્ ગચ્છન્વા ગૌર્ભવતિ, શયાનસ્ત્વશ્વાદિજાત્યન્તરમિતિ ।
ન્યાયાચ્ચ-યદ્ધર્મકો યઃ પદાર્ધઃ પ્રમાણેનાવગતો ભવતિ, સ દેશકાલાવસ્થાન્તરેષ્વપિ તદ્ધર્મક એવ ભવતિ ।
સ ચેત્તદ્ધર્મકત્વં વ્યભિચરતિ, સર્વઃ પ્રમાણવ્યવહારો લુપ્યેત ।
તથા ચ ન્યાયવિદઃ સાઙ્ખ્યમીમાંસકાદયો ઽસંસારિણો ઽભાવં યુક્તિશતૈઃ પ્રતિપાદયન્તિ ।
સંસારિણો ઽપિ જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયક્રિયાકર્તૃત્વવિજ્ઞાનસ્યાભાવાદ્ અયુક્તમિતિ ચેત્-યન્મહતા પ્રપઞ્ચેન સ્થાપિતં ભવતા, શબ્દાદિભુક્સંસાર્યેવાવસ્થાન્તરવિશિષ્ટો જગત ઇહ કર્તેતિ-તદસત્; યતો જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયક્રિયાકર્તૃત્વવિજ્ઞાનશક્તિસાધનાભાવઃ સર્વલોકપ્રત્યક્ષઃ સંસારિણઃ ।
સ કથમસ્મદાદિઃ સંસારી મનસાપિ ચિન્તયિતુમશક્યં પૃથિવ્યાદિવિન્યાસવિશિષ્ટં જગન્નિર્મિનુયાત્? અતો ઽયુક્તમિતિ ચેન્ન, શાસ્રાત્; શાસ્રં સંસારિણઃ"એવમેવાસ્માદાત્મનઃ"ઇતિ જગદુત્પત્ત્યાદિ દર્શયતિ ।
તસ્માત્સર્વં શ્રદ્ધેયમિતિ સ્યાદયમેકઃ પક્ષઃ ।
"યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "યો ઽશનાયાપિપાસે અત્યેતિ" "અસઙ્ગો ન હિ સજ્જતે" "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને" "યઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્નન્તર્યામ્યમૃતઃ" "સ યસ્તાન્પુરુષાન્નિરુહ્યાત્યક્રામત્" "સ વા એષ મહાનજ આત્મા"
"એષ સેતુર્વિધરણઃ" "સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ" "ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃ" "તત્તેજો ઽસૃજત" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" "ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
સ્મૃતેશ્ચ"અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે"ઇતિ પરો ઽસ્ત્યસંસારી ।
શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યશ્ચ ।
સ ચ કારણં જગતઃ ।
નન્"વેવમેવાસ્માદાત્મન"ઇતિ
સંસારિણ એવોત્પત્તિં ।
દર્શયતીત્યુક્તમ્ ।
ન ।
"ય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ"ઇતિ પરસ્ય પ્રકૃતત્વાદસ્માદાત્મન ઇતિ યુક્તઃ પરસ્યૈવ પરામર્શઃ ।
"ક્વૈષ તદાભૂદિ"ત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનત્વેનાઽકાશશબ્દવાચ્યઃ પર આત્મોક્તો"ય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેત"ઇતિ ।
"સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવત્ય" "હરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિદન્તિ" "પ્રાજ્ઞેનાઽત્મના સમ્પરિષ્વક્તઃ" "પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્ય આકાશશબ્દઃ પર આત્મેતિ નિશ્ચીયતે ।
"દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશ"ઇતિ પ્રસ્તુત્ય તસ્મિન્નેવાઽત્મશબ્દપ્રયોગાચ્ચ ।
પ્રકુત એવ પર આત્મા ।
તસ્માદ્યુક્તમેવ અસ્માદાત્મન ઇતિ પરમાત્મન એવ સૃષ્ટિરિતિ ।
સંસારિણઃ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારજ્ઞાનસામર્થ્યાભાવં ચાવોતામ ।
અત્ર ચ"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મી"તિ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રસ્તુતા ।
બ્રહ્મવિષયઞ્ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનમિતિ ।
"બ્રહ્મ તે બ્રવાણી"તિ"બ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામી"તિ પ્રારબ્ધમ્ ।

તત્રેદાનીમસંસારિ બ્રહ્મ જગતઃ કારણમશનાયાદ્યતીતં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં તદ્વિપરીતશ્ચ સંસારી તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
પરં હિ દેવમીશાનં નિકૃષ્ટઃ સંસાર્યાત્મત્વેન સ્મરન્કથં ન દોષભાક્સ્યાત્ ।
તસ્માન્નાહં બ્રહ્માસ્મીતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પુષ્પોદકાઞ્જલિસ્તુતિનમસ્કારબલ્યુપહારસ્વાધ્યાયધ્યાનયોગાદિભિરાર્ ઇરાધયિષેત ।
આરાધનેન વિદિત્વા સર્વેશિતૃ બ્રહ્મ ભવતિ ।
ન પુનરસંસારિ બ્રહ્મ સંસાર્યાત્મત્વેન ચિન્તયેદગ્નિમિવ શીતત્વેનાઽકાશમિવ મૂર્તિમત્વેન ।
બ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપાદકમપિ શાસ્રમર્થવાદો ભવિષ્યતિ ।
સર્વતર્કશાસ્રલોકન્યાયૈશ્ચૈવમવિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન, મન્ત્રબ્રાહ્મણવાદેભ્યસ્તસ્યૈવ પ્રવેશ શ્રવણાત્ ।
"પુરશ્ચક્ર"ઇતિ પ્રકૃત્ય"પુરઃ પુરુષ આવિશદિ"તિ"રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદસ્ય રૂપં પ્રતિચક્ષણાય" "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધોરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે"ઇતિ સર્વશાખાસુ સહસ્રશો મન્ત્રવાદાઃ સૃષ્ટિકર્તુરેવાસંસારિણઃ શરીરપ્રવેશં દર્શયન્તિ ।
તથા બ્રાહ્મણવાદાઃ ।
"તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્" "સ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત" "સેયં દેવતેમાસ્તિસત્રો દેવતા અનેન જીવેનાઽત્મનાનુપ્રવિશ્ય" "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે"ઇત્યાદ્યાઃ ।
સર્વશ્રુતિષુ ચ બ્રહ્મણ્યાત્મશબ્દપ્રયોગાદાત્મશબ્દસ્ય ચ પ્રત્યગાત્માભિધાયકત્વાત્"એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ પરમાત્મવ્યતિરેકેણ સંસારિણો ઽભાવાત્"એકમેવાદ્વિતીયમ્" "બ્રહ્મૈવેદમ્" "આત્મૈવેદમ્"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો યુક્તમેવાહં બ્રહ્માસ્મીત્યવધારયિતુમ્ ।
યદૈવં સ્થિતઃ શાસ્રાર્થસ્તદા પરમાત્મનઃ સંસરિત્વમ્ ।
તથા ચ સતિ શાસ્રાનર્થક્યમસંસારિત્વે ચોપદેશાનર્થક્યં સ્પષ્ટો દોષઃ પ્રાપ્તઃ ।
યદિ તાવત્પરમાત્મા સર્વભૂતાન્તરાત્મા સર્વશરીરસમ્પર્કજનિતદુઃખાન્યનુભવતીતિ સ્પષ્ટં પરસ્ય સંસારિત્વં પ્રાપ્તમ્ ।
તથા ચ પરસ્યાસંસારિત્વપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ કુપ્યેરન્સ્મૃતયશ્ચ સર્વે ચ ન્યાયાઃ ।
અથ કથઞ્ચિત્પ્રાણિશરીરસમ્બન્ધજૈર્દુઃખૈર્ન સમ્બધ્યત ઇતિ શક્યં પ્રતિપાદયિતું પરમાત્મનઃ સાધ્યપરિહાર્યાભાવાદુપદેશાનર્થક્યદોષો ન શક્યતે નિવારયિતુમ્ ।
અત્ર કેચિત્પરિહારમાચક્ષતે ।
પરમાત્મા ન સાક્ષાદ્ભૂતેષ્વનુપ્રવિષ્ટઃ સ્વેન રૂપેણ ।
કિં તર્હિ વિકારભાવમાપન્નો વિજ્ઞાનાત્મત્વં પ્રતિપેદે ।
સ ચ વિજ્ઞાનાત્મા પરસ્માદન્યો ઽનન્યશ્ચ ।
યેનાન્યસ્તેન સંસારિત્વસમ્બન્ધી યેનાનન્યસ્તેનાહં બ્રહ્મેત્યવધારણાર્હઃ ।
એવં સર્વમવિરુદ્ધં ભવિષ્યતીતિ ।
તત્ર વિજ્ઞાનાત્મનો વિકારપક્ષે એતા ગતયઃ-પૃથિવીદ્રવ્યવદને-કદ્રવ્યસમાહારસ્ય સાવયવસ્ય પરમાત્મન એકદેશવિપરિણામો વિજ્ઞાનાત્મા ઘટાદિવત્ ।
પૂર્વસંસ્થાનાવસ્થસ્ય વા પરસ્યૈકદેશો વિક્રિયતે કેશોષરાદિવત્, સર્વ એવ વા પરઃ પરિણમેત્ક્ષીરાદિવત્ ।
તત્ર સમાનજાતીયાનેકદ્રવ્યસમૂહસ્ય કશ્ચિદ્દ્રવ્યવિશેષો વિજ્ઞાનાત્મત્વં પ્રતિપદ્યતે યદા, તદા સમાનજાતીયત્વાદેકત્વમુપચરિતમેવ ન તુ પરમાર્થતઃ ।
તથા ચ સતિ સિદ્ધાન્તવિરોધઃ ।
અથ નિત્યાયુતસિદ્ધાવયવાનુગતો ઽવયવી પર આત્મા, તસ્ય તદવસ્થસ્યૈકદેશો વિજ્ઞાનાત્મા સંસારી-તદાપિ સર્વાવયવાનુગતત્વાદવયવિન એવાવયવગતો દોષો ગુણો વેતિ, વિજ્ઞાનાત્મનઃ સંસારિત્વદોષેણ પર એવાત્મા સમ્બધ્યત ઇતિ, ઇયમપ્યનિષ્ટા કલ્પના ।
ક્ષીરવત્સર્વપરિણામપક્ષે સર્વશ્રુતિસ્મૃતિકોપઃ, સ ચાનિષ્ટઃ ।
"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્" "દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ" "આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ" "સ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતઃ" "ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્" "અવ્યક્તો ઽયમ્"ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિરુદ્ધા એતે સર્વે પક્ષાઃ ।
અચલસ્ય પરમાત્મન એકદેશપક્ષે વિજ્ઞાનાત્મનઃ કર્મફલવદ્દેશસંસરણાનુપપત્તિઃ, પરસ્ય વા સંસારિત્વમ્-ઇત્યુક્તમ્ ।
પરસ્યૈકદેશો ઽગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવત્સ્ફુટિતો વિજ્ઞાનાત્મા સંસરતીતિ ચેત્-તથાપિ પરસ્યાવયવસ્ફુટનેન ક્ષતપ્રાપ્તિઃ, તત્સંસરણે ચ પરમાત્મનઃ પ્રદેશાન્તરાવયવવ્યૂહે છિદ્રતાપ્રાપ્તિઃ, અવ્રણત્વવાક્યવિરોધશ્ચ ।
આત્માવયવભૂતસ્ય વિજ્ઞાનાત્મનઃ સંસરણે પરમાત્મશૂન્યપ્રદેશાભાવાદવયવાન્તરનોદનવ્યૂહનાભ્યાં હૃદયશૂલેનેવ પરમાત્મનો દુઃખિત્વપ્રાપ્તિઃ ।
અગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિદૃષ્ટાન્તશ્રુતેર્ન દોષ ઇતિ ચેત્? ન, શ્રુતેર્જ્ઞાપકત્વાત્;ન શાસ્રં પદાર્થાનન્યથા કર્તું પ્રવૃત્તમ્ ।
કિં તર્હિ? યથાભૂતાનામજ્ઞાતાનાં જ્ઞાપને ।
કિઞ્ચાતઃ? શૃણુ-અતો યદ્ભવતિ, યથાભૂતા મૂર્તામૂર્તાદિપદાર્થધર્મા લોકે પ્રસિદ્ધાઃ ।
તદ્દૃષ્ટાન્તોપાદાનેન તદવિરોધ્યેવ વસ્ત્વન્તરં જ્ઞાપયિતું પ્રવૃત્તં શાસ્રં ન લૌકિકવસ્તુવિરોધજ્ઞાપનાય લૌકિકવસ્તુવિરોધજ્ઞાપનાય લૌકિકમેવ દૃષ્ટાન્તમુપાદત્તે ।
ઉપાદીયમાનો ઽપિ દૃષ્ટાન્તો ઽનર્થકઃ સ્યાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકાસઙ્ગતેઃ ।
ન હ્યાગ્નિઃ શીત આદિત્યો ન તપતીતિ વા દૃષ્ટાન્તશતેનાપિ પ્રતિપાદયિતું શક્યમ્, પ્રમાણાન્તરેણાન્યથાધિગતત્વાદ્વસ્તુનઃ ।
ન ચ પ્રમાણં પ્રમાણાન્તરેણ વિરુધ્યતે, પ્રમાણાન્તરાવિષયમેવ હિ પ્રમાણાન્તરં જ્ઞાપયતિ ।
ન ચ લૌકિકપદપદાર્થાશ્રયણવ્યતિરેકેણાગમેન શક્યમજ્ઞાતં વસ્ત્વન્તરમવગમયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધન્યાયમનુસરતા ન શક્યા પરમાત્મનઃ સાવયવાંશાંશિત્વકલ્પના પરમાર્થતઃ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
"ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ" "મમૈવાંશઃ"ઇતિ ચ શ્રૂયતે સ્મર્યતે ચેતિ ચેન્ન, એકત્વપ્રત્યયાર્થપરત્વાત્ ।
અગ્નેર્હિ વિસ્ફુલિઙ્ગો ઽગ્નિરેવ ઇત્યેકત્વપ્રત્યયાર્હે દૃષ્ટો લોકે; તથા ચાંશોંઽશિનૈકત્વપ્રત્યયાર્હઃ; તત્રૈવં સતિ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મવિકારાંશત્વવાચકાઃ શબ્દાઃ પરમાત્મવિકારાંશત્વવાચકાઃ શબ્દાઃ પરમાત્મૈકત્વપ્રત્યયાધિત્સવઃ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં ચ-સર્વાસુ હ્યુપનિષત્સુ પૂર્વમેકત્વં પ્રતિજ્ઞાય, દૃષ્ટાન્તૈર્હેતુભિશ્ચ પરમાત્મનો વિકારાંશાદિત્વં જગતઃ પ્રતિપાદ્ય, પુનરેકત્વમુપસંહરતિ; તદ્યથેહૈવ તાવત્"ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય, ઉત્પત્તિસ્થિતિલયહેતુદૃષ્ટાન્તૈર્વિકારવિકારિત્વાદ્યેકત્વપ્રત્યયહેતૂન્પ્રતિ પાદ્ય"અનન્તરમબાહ્યમ્" "અયમાત્મા બ્રહ્મ"ઇત્યુપસંહરિષ્યતિ ।
તસ્માદુપક્રમોપસંહરિષ્યતિ ।
તસ્માદુપક્રમોપસંહારાભ્યામયમર્થો નિશ્ચીયતે પરમાત્મૈકત્વપ્રત્યયદ્રઢિમ્ન ઉત્પત્તિસ્થિતિલયપ્રતિપાદકાનિ વાક્યાનીતિ ।
અન્યથા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાચ્ચ-સર્વોપનિષત્સુ હિ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મનૈકત્વપ્રત્યયો વિધીયત ઇત્યવિપ્રતિપત્તિઃ સર્વેષામુપનિષદ્વાદિનામ્ ।
તદ્વિધ્યેકવાક્યયોગે ચ સમ્ભવત્યુત્પત્ત્યાદિવાક્યાનાં ન પ્રમાણમસ્તિ;ફલાન્તરં ચ કલ્પયિતવ્યં સ્યાત્;તસ્માદુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય આત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરાઃ ।
અત્ર ચ સમ્પ્રદાયવિદ આખ્યાયિકાં સમ્પ્રચક્ષતે-કશ્ચિત્કિલ રાજપિત્રો જાતમાત્ર એવ માતાપિતૃભ્યામપવિદ્ધો વ્યાધગૃહે સંવર્ધિતઃ, સો ઽમુષ્ય વંશ્યતામજાનન્વ્યાધજાતિપ્રત્યયો વ્યાધજાતિકર્માણ્યેવાનુવર્તતે; ન રાજાસ્મીતિ રાજજાતિકર્માણ્યનુવર્તતે ।

યદા પુનઃ કશ્ચિત્પરમકારુણિકો રાજપુત્રસ્ય રાજશ્રીપ્રાપ્તિયોગ્યતાં જાનન્નમુષ્ય પુત્રતાં બોધયતિ-"ન ત્વં વ્યાધો ઽમુષ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રઃ, કથઞ્ચિદ્વ્યાધગૃહમનુપ્રવિષ્ટઃ"ઇતિ-સ એવં બોધિતસ્ત્યક્ત્વા વ્યાધજાતિપ્રત્યયકર્માણિ પિતૃપૈતામહીમાત્મનઃ પદવીમનુવર્તતે રાજાહમસ્મીતિ ।
તથા કિલાયં પરસ્માદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિવત્તજ્જાતિરેવ વિભક્ત ઇહ દેહેન્દ્રિયાદિગહને પ્રવિષ્ટો ઽસંસારી સન્ દેહેન્દ્રિયાદિસંસારધર્મમનુવર્તતે-"દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતો ઽસ્મિ કૃશઃ સ્થૂલઃ સુખી દુઃખી"ઇતિ પરમાત્મતામજાનન્નાત્મનઃ ।
ન ત્વમેતદાત્મકઃ પરમેવ બ્રહ્માસ્યસંસારીતિ પ્રતિબોધિત આચાર્યેણ હિત્વૈષણાત્રયાનુવૃત્તિં બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ પ્રતિપદ્યતે ।
અત્ર રાજપુત્રસ્ય રાજપ્રત્યયવદ્બ્રહ્મપ્રત્યયો દૃઢીભવતિ-વિસ્ફુલિઙ્ગવ દેવ ત્વં પરસ્માદ્બ્રહ્મણો ભ્રષ્ટ ઇત્યુક્તે વિસ્ફુલિઙ્ગસ્ય પ્રાગગ્નેર્ભ્રંશાદગ્ન્યેકત્વદર્શનાત્ ।
તસ્માદેકત્વપ્રત્યયદાર્ઢ્યાય સુવર્ણમણિલોહાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગદૃષ્ટાન્તાઃ, નોત્પત્ત્યાદિભેદપ્રતિપાદનપરાઃ ।
સૈન્ધવધનવત્પ્રજ્ઞપ્ત્યેકરસનૈરન્તર્યાવધારણાત્"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"ઇતિ ચ ।
યદિ ચ બ્રહ્મણશ્ચિત્રપટવદ્ વૃક્ષસમુદ્રાદિવચ્ચોત્પત્ત્યાદ્યનેકધર્મવિચિત્રતા વિજિગ્રાહયિષિતા, એકરસં સૈન્ધવઘનવદનન્તરમબાહ્યમિતિ નોપસમહરિષ્યત્,"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"ઇતિ ચ ન પ્રાયોક્ષ્યત-"ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"ઇતિ નિન્દાવચનં ચ ।
તસ્માદેકરૂપૈકત્વપ્રત્યયદાર્ઢ્યાયૈવ સર્વવેદાન્તેષૂત્પત્તિસ્થિતિલયાદિકલ્પના, ન તત્પ્રત્યયકરણાય ।
ન ચ નિરવયવસ્ય પરમાત્મનો ઽસંસારિણઃ સંસાર્યેકદેશકલ્પનાન્યાય્યા, સ્વતો ઽદેશત્વાત્પરમાત્મનઃ ।
અદેશસ્ય પરસ્ય એકદેશસંસારિત્વકલ્પનાયાં પર એવ સંસારીતિ કલ્પિતં ભવેત્ ।
અથ પરોપાધિકૃત એકદેશઃ પરસ્ય, ઘટકરકાદ્યાકાશવત્;ન તદા તત્ર વિવેકિનાં પરમાત્મૈકદેશઃ પૃથક્સંવ્યવહારભાગિતિ બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
અવિવેકિનાં વિવેકિનાં ચોપચરિતા બુદ્ધિર્દૃષ્ટેતિ ચેત્? ન;અવિવેકિનાં મિથ્યાબુદ્ધિત્વાત્, વિવેકિનાં ચ સંવ્યવહારમાત્રાલમ્બનાર્થત્વાત્-યથા કૃષ્ણો રક્તશ્ચાકાશ ઇતિ વિવેકિનામપિ કદાચિત્કૃષ્ણતા રક્તતા ચ આકાશસ્ય સંવ્યવહારમાત્રાલમ્બનાર્થત્વં પ્રતિપદ્યત ઇતિ, ન પરમાર્થતઃ કૃષ્ણો રક્તો વા આકાશો ભવિતુમર્હતિ ।
અતો ન પણ્ડિતૈર્બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપત્તિવિષયે બ્રહ્મણોંઽશાંશ્યેકદેશૈકદેશિવિકારવિકારિત્વકલ્પના કાર્યા, સર્વકલ્પનાપનયનાર્થસારપરત્વાત્સર્વોપનિષદામ્ ।
અતો હિત્વા સર્વકલ્પનામાકાશસ્યેવ નિર્વિશેષતા પ્રતિપત્તવ્યા-"આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ" "ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ; નાત્માનં બ્રહ્મવિલક્ષણં કલ્પયેત્-ઉષ્ણાત્મક ઇવાગ્નૌ શીતૈકદેશમ્, પ્રકાશાત્મકે વા સવિતરિ તમેકદેશમ્-સર્વકલ્પનાપનયનાર્થસારપરત્વાત્સર્વોપનિષદામ્ ।
તસ્માન્નામરૂપોપાધિનિમિત્તા એવ આત્મન્યસંસારધર્મિણિ સર્વે વ્યવહારાઃ;"રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ" "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે"ઇત્યેવમાદિમન્ત્રવર્ણેભ્યઃ ।
ન સ્વત આત્મનઃ સંસારિત્વમ્, અલક્તકાદ્યુપાધિસંયોગજનિતરક્તસ્ફટિકાદિબુદ્ધિવદ્ભ્રાન્તમેવ, ન પરમાર્થતઃ ।
"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "ન વર્ધતે કર્મણા નો કનીયાન્" "ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન" "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તમ્" "શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ"ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યઃ પરમાત્મનો ઽસંસારિતૈવ ।
અત એકદેશો વિકારઃ શક્તિર્વા વિજ્ઞાનાત્મા અન્યો વેતિ વિકલ્પયિતું નિરવયવત્વાભ્યુપગમે વિશેષતો ન શક્યતે ।
અંશાદિશ્રુતિસ્મૃતિવાદાશ્ચૈકત્વાર્થાઃ, ન તુ ભેદપ્રતિપાદકાઃ, વિવક્ષિતાર્થૈકવાક્યયોગાત્-ઇત્યવોચામ ।
સર્વોપનિષદાં પરમાત્મૈકત્વજ્ઞાપનપરત્વે અથ કિમર્થં તત્પ્રતિકૂલોર્ઽથો વિજ્ઞાનાત્મભેદઃ પરિકલ્પ્યત ઇતિ? કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિરોધપરિહારાયેત્યેકેચ કર્મપ્રતિપાદકાનિ હિ વાક્યાનિ અનેકક્રિયાકારકફલભોક્તૃકર્ત્રાશ્રયાણિ, વિજ્ઞાનાત્મભેદાભાવે હ્યસંસારિણ એવ પરમાત્મન એકત્વે કથમિષ્ટફલાસુ ક્રિયાસુ પ્રવર્તયેયુઃ? અનિષ્ટફલાભ્યો વા ક્રિયાભ્યો નિવર્તયેયુઃ? કસ્ય વા બદ્ધસ્ય મોક્ષાયોપનિષદારભ્યેત? અપિ ચ પરમાત્મૈકત્વાવાદિપક્ષે કથં પરમાત્મૈકત્વોપદેશઃ? કથં વા તદુપદેશગ્રહણફલમ્? બદ્ધસ્ય હિ બન્ધનાશાયોપદેશસ્તદભાવ ઉપનિષચ્છાસ્રં નિર્વિષયમેવ ।
એવં તર્હિ ઉપનિષદ્વાદિપક્ષસ્ય કર્મકાણ્ડવાદિપક્ષેણ ચોદ્યપરિહારયોઃ સમાનઃ પન્થાઃ-યેન ભેદાભાવે કર્મકાણ્ડં નિરાલમ્બનમાત્માનં ન લભ્તે પ્રામાણ્યં પ્રતિ તથોપનિષદપિ ।
એવં તર્હિ યસ્ય પ્રામાણ્યે સ્વાર્થવિધાતો નાસ્તિ, તસ્યૈવ કર્મકાણ્ડસ્યાસ્તુ પ્રામાણ્યમ્;ઉપનિષદાં તુ પ્રામાણ્યકલ્પનાયાં સ્વાર્થવિઘાતો ભવેદિતિ મા ભૂત્પ્રામાણ્યમ્ ।
ન હિ કર્મકાણ્ડં પ્રમાણં સદપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ;ન હિ પ્રદીપઃ પ્રકાશ્યં પ્રકાશયતિ, ન પ્રકાશયતિ ચેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિપ્રતિષેધાચ્ચ-ન કેવલમુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વં પ્રતિપાદયન્ત્યઃ સ્વાર્થવિઘાતં કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિઘાતં ચ કુર્વન્તિ;પ્રત્યક્ષાદિનિશ્ચિતભેદપ્રતિપત્ત્યર્થપ્રમાણૈશ્ચ વિરુધ્યન્તે ।
તસ્માદપ્રામાણ્યમેવોપનિષદામ્;અન્યાર્થતા વાસ્તુ;ન ત્વેવ બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થતા ।
ન;ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
પ્રમાણસ્ય હિ પ્રમાણત્વમપ્રમાણત્વં વા પ્રમોત્પાદનાનુત્પાદનનિમિત્મ્, અન્યથા ચેત્સ્તમ્ભાદીનાં પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાચ્છબ્દાદૌ પ્રમેયે ।
કિઞ્ચાતઃ? યદિ તાવદુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્તિપ્રમાં કુર્વન્તિ, કથમપ્રમાણં ભવેયુઃ? સ ભવાનેવં વદન્વક્તવ્યઃ-ઉપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધાર્થં ભવતો વાક્યમુપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધં કિં ન કરોત્યેવાગ્નિર્વા રૂપપ્રકાશમ્? અથ કરોતિ ।
યદિ કરોતિ ભવતુ તદા પ્રતિષેધાર્થં પ્રમાણં ભવદ્વાક્યમ્, અગ્નિશ્ચ રૂપપ્રકાશકો ભવેત્;પ્રતિષેધવાક્યપ્રામાણ્યે ભવત્યેવોપનિષદાં પ્રામાણ્યમ્ ।
અત્ર ભવન્તો બ્રુવન્તુ કઃ પરિહાર ઇતિ?
નન્વત્ર પ્રત્યત્રા મદાવાક્ય ઉપનિષત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધાર્થપ્રતિપત્તિરગ્નૌ ચ રૂપપ્રકાશનપ્રતિપત્તિઃ પ્રમા ।
કસ્તર્હિ ભવતઃ પ્રદ્વેષો બ્રહ્મૈકત્વપ્રત્યયે પ્રમાં પ્રત્યક્ષં કુર્વતીષૂપનિષત્સૂપલભ્યમાનાસુ પ્રતિષેધાનુપપત્તેઃ ।
શોકમોહાદિનિવૃત્તિશ્ચ પ્રત્યક્ષં ફલં બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપત્તિપારમ્પર્યજનિતમિત્યવોચામ ।
તસ્માદુક્તોત્તરત્વાદુપનિષદં પ્રત્યપ્રામાણ્યશઙ્કા તાવન્નાસ્તિ ।
યચ્ચોક્તં સ્વાર્થવિઘાતકરત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ, તદપિ ન, તદર્થપ્રતિપત્તેર્બાધકાભાવાત્ ।
ન હિ
ઉપનિષદ્ભ્યઃ-બ્રહ્મૈકમેવાદ્વિતીયમ્, નૈવ ચ-ઇતિ પ્રતિપત્તિરસ્તિ;યથાગ્નિરુષ્ણઃ શીતશ્ચેત્યસ્માદ્વાક્યાદ્વિરુદ્ધાર્થદ્વયપ્રતિપત્તિઃ ।
અભ્યુપગમ્ય ચૈતદવોચામ;ન તુ વાક્યપ્રામાણ્યસમય એષન્યાયઃ-યદુતૈકસ્ય વાક્યસ્યાનેકાર્થત્વમ્ ।
સતિ ચાનેકાર્થત્વે, સ્વાર્થશ્ચ સ્યાત્, તદ્વિઘાતકૃચ્ચ વિરુદ્ધો ઽન્યોર્ઽથઃ ।

ન ત્વેતત્-વાક્યપ્રમાણકાનાં વિરુદ્ધમવિરુદ્ધં ચ, એવં વાક્યમ્, અનેકમર્થં પ્રતિપાદયતીત્યેષ સમયઃ;અર્થૈકત્વાદ્વ્યેકવાક્યતા ।
ન ચ કાનિચિદુપનિષદ્વાક્યાનિ બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિષેધં કુર્વન્તિ ।
યત્તુ, લૌકિકં વાક્યમ્-અગ્નિરુષ્ણઃ શીતશ્ચેતિ, ન તત્રૈકવાક્યતા, તદેકદેશસ્ય પ્રમાણાન્તરવિષયાનુવાદિત્વાત્ ।
અગ્નિઃ શીત ઇત્યેતદેકં વાક્યમ્;અગ્નિરુષ્ણ ઇતિ તુ પ્રમાણાન્તરાનુભવસ્મારકમ્, ન તુ સ્વયમર્થાવબોધકમ્ ।
અતો નાગ્નિઃ શીત ઇત્યનેનૈકવાક્યતા, પ્રમાણાન્તરાનુભવસ્મારણેનૈવોપક્ષીણત્વાત્ ।
યત્તુ વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકમિદં વાક્યમિતિ મન્યતે, તચ્છીતોષ્ણપદાભ્યામ્ અગ્નિપદસામાનાધિકરણ્યપ્રયોગનિમિત્તા ભ્રાન્તિઃ;ન ત્વેવૈકસ્ય વાક્યસ્યાનેકાર્થત્વં લૌકિકસ્ય વૈદિકસ્ય વા ।
યચ્ચોક્તં કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યવિઘાતકૃદુપનિષદ્વાક્યમિતિ, તન્ન; અન્યાર્થત્વાત્ ।
બ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરા હ્યુપનિષદો નેષ્ટાર્થપ્રાપ્તૌ સાધનોપદેશં તસ્મિન્વા પુરુષનિયોગં વારયન્તિ, અનેકાર્થત્વાનુપપત્તેરેવ ।
ન ચ કર્મકાણ્ડવાક્યાનાં સ્વાર્થે પ્રમા નોત્પદ્યતે ।
અસાધારણે ચેત્સ્વાર્થે પ્રમામુત્પાદયતિ વાક્યમ્, કુતો ઽન્યેન વિરોધઃ સ્યાત્? બ્રહ્મૈકત્વે નિર્વિષયત્વાત્પ્રમાનોત્પદ્યત એવેતિ ચેત્? ન, પ્રત્યક્ષત્વાત્પ્રમાયાઃ ।
"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત" "બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃ"ઇત્યેવમાદિવાક્યેભ્યઃ પ્રત્યક્ષા પ્રમા જાયમાના; ઽસા નૈવ ભવિષ્યતિ, યદ્યુપનિષદો બ્રહ્મૈકત્વં બોધયિષ્યન્તિઽ ઇત્યનુમાનમ્; ન ચાનુમાનં પ્રત્યક્ષવિરોધે પ્રામાણ્યં લભતે; તસ્માદસદેવૈતદ્ગીયતે-પ્રમૈવ નોત્પદ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ યથાપ્રાપ્તસ્યૈવ અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતસ્ય ક્રિયાકારકફલસ્યાશ્રયણેન ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયસામાન્યે પ્રવૃત્તસ્ય તદ્વિશેષમજાનતઃ તદાચક્ષાણા શ્રુતિઃ ક્રિયાકારકફલભેદસ્ય લોકપ્રસિદ્ધસ્ય સત્યતામસત્યતાં વા નાચષ્ટે ન ચ વારયતિ, ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિધિપરત્વાત્ ।
યથા કામ્યેષુ પ્રવૃત્તા શ્રુતિઃ કામાનાં મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવત્વે સત્યપિ યથાપ્રાપ્તાનેવ કામાનુપાદાય તત્સાધનાન્યેવ વિધત્તે, ન તુ કામાનાં મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવત્વાદનર્થરૂપત્વં ચેતિ ન વિદધાતિ ।
તથા નિત્યાગ્નિહોત્રાદિશાસ્રમપિ મિથ્યાજ્ઞાનપ્રભવં ક્રિયાકારકભેદં યથાપ્રાપ્તમેવાદાય ઇષ્ટવિશેષપ્રાપ્તિમનિષ્ટવિશેષપરિહારં વા કિમપિ પ્રયોજનં પશ્યદગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ વિધત્તે ।
નાવિદ્યાગોચરાસદ્વસ્તુવિષયમિતિ ન પ્રવર્તતે યથા કામ્યેષુ ।
ન ચ પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્નવિદ્યાવન્તઃ, દૃષ્ટત્વાદ્યથા કામિનઃ ।
વિદ્યાવતામેવ કર્માધિકાર ઇતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મૈકત્વવિદ્યાયાં કર્માધિકારવિરોધસ્યોક્તત્વાત્ ।
એતેન બ્રહ્મૈકત્વે નિર્વિષયત્વાદુપદેશેન તદ્ગ્રહણફલાભાવદોષપરિહાર ઉક્તો વેદિતવ્યઃ ।
પુરુષેચ્છારાગાદિવૈચિત્ર્યાચ્ચ-અનેકા હિ પુરુષાણમિચ્છાઃ, રાગાદયશ્ચ દોષા વિચિત્રાઃ;તતશ્ચ બાહ્યવિષયરાગાદ્યપહૃતચેતસો ન શાસ્રં નિવર્તયિતું શક્તમ્;નાપિ સ્વભાવતો બાહ્યવિષયવિરક્તચેતસો વિષયેષુ પ્રવર્તયિતું શક્તમ્;કિન્તુ શાસ્રાદેતાવદેવ ભવતિ-ઇદમિષ્ટસાધનમિદમનિષ્ટસાધનમિતિ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિશેષાભિવ્યક્તિઃ-પ્રદીપાદિવત્તમસિ રૂપાદિજ્ઞાનમ્ ।
ન તુ શાસ્રં ભૃત્યાનિવ બલાન્નિવર્તયતિ નિયોજયતિ વા;દૃશ્યન્તે હિ પુરુષા રાગાદિગૌરવાચ્છાસ્રમપ્યતિક્રામન્તઃ ।
તસ્માત્ પુરુષમતિવૈચિત્ર્યમપેક્ષ્ય સાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિશેષાનનેકધોપદિશતિ ।
તત્ર પુરુષાઃ સ્વયમેવ યથારુચિ સાધનવિશેષેષુ પ્રવર્તન્તે, શાસ્રં તુ સવિતૃપ્રદીપાદિવદુદાસ્ત એવ ।
તથા કસ્યચિત્પરો ઽપિ પુરુષાર્થો ઽપુરુષાર્થવદવભાસતે; યસ્ય યથાવભાસઃ, સ તથારૂપં પુરુષાર્થં પશ્યતિ; તદનુરૂપાણિ સાધનાન્યુપાદિત્સતે ।
તથા ચાર્થવાદો ઽપિ-"ત્રયાઃ પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતૌ પિતરિ બ્રહ્મચર્યમૂષુઃ"ઇત્યાદિઃ ।
તસ્માન્ન બ્રહ્મૈકત્વં જ્ઞાપયિષ્યન્તો વેદાન્તા વિધિશાસ્રસ્ય બાધકાઃ ।
ન ચ વિધિશાસ્રમેતાવતા નિર્વિષયં સ્યાત્ ।
નાપ્યુક્તકારકાદિભેદં વિધિશાસ્રમુપનિષદાં બ્રહ્મૈકત્વં પ્રતિ પ્રામાણ્યં નિવર્તયતિ ।
સ્વવિષયશૂરાણિ હિ પ્રમાણાનિ, શ્રોત્રાદિવત્ ।
તત્ર પણ્ડિતંમન્યાઃ કેચિત્સ્વચિત્તવશાત્સર્વં પ્રમાણમિતરેતરવિરુદ્ધં મન્યન્તે, તછા પ્રત્યક્ષાદિવિરોધમપિ ચોદયન્તિ બ્રહ્મૈકત્વે-શબ્દાદયઃ કિલ શ્રોત્રાદિવિષયા ભિન્નાઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યન્તે, બ્રહ્મૈકત્વં બ્રુવતાં પ્રત્યક્ષવિરોધઃ
સ્યાત્; તથા શ્રોત્રાદિભિઃ શબ્દાદ્યુપલબ્ધારઃ કર્તારશ્ચ ધર્માધર્મયોઃ પ્રતિશરીરં ભિન્ના અનુમીયન્તે સંસારિણઃ; તત્ર બ્રહ્મૈકત્વં બ્રુવતામનુમાનવિરોધશ્ચ ।
તથા ચ આગમવિરોધં વદન્તિ-"ગ્રામકામો યજેત" "પશુકામો યજેત" "સ્વર્ગકામો યજેત"ઇત્યેવમાદિવાક્યેભ્યો ગ્રામપશુસ્વર્ગાદિકામાસ્તત્સાધનાદ્યનુષ્ઠાતારશ્ચ ભિન્ના અવગમ્યન્તે ।
અત્રોચ્યતે-તે તુ કુતર્કદૂષિતાન્તઃકરણા બ્રાહ્મણાદિવર્ણાપસદા અનુકમ્પનીયા આગમાર્થવિચ્છિન્નસમ્પ્રદાયબુદ્ધય ઇતિ ।
કથમ્? શ્રોત્રાદિદ્વારૈઃ શબ્દાદિભિઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યમાનૈર્બ્રહ્મણ એકત્વં વિરુધ્યત ઇતિ વદન્તો વક્તવ્યાઃ-કિં શબ્દાદીનાં ભેદેનાકાશૈકત્વં વિરુધ્યત ઇતિ;અથ ન વિરુદ્ધ્યતે, ન તર્હિ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
યચ્ચોક્તં પ્રતિશરીરં શબ્દાદ્યુપલબ્ધારો ધર્માધર્મયોશ્ચ કર્તારો ભિન્ના અનુમીયન્તે, તથા ચ બ્રહ્મૈકત્વે ઽનુમાનવિરોધ ઇતિ;ભિન્ના કૈરનુમીયન્ત ઇતિ પ્રષ્ટવ્યાઃ;અથ યદિ બ્રૂયુઃ-સર્વૈરસ્માભિરનુમાનકુશલૈરિતિ-કે યૂયમનુમાનકુશલા ઇત્યેવં પૃષ્ટાનાં કિમુત્તરમ્ ।
શરીરેન્દ્રિયમન આત્મસુ ચ પ્રત્યેકમનુમાનકૌશલપ્રત્યાખ્યાને, શરીરેન્દ્રિયમનઃસાધના આત્માનો વયમનુમાનકુશલાઃ, અનેકકારકસાધ્યત્વાત્ક્રિયાણામિતિ ચેત્? એવં તર્હ્યનુમાનકૌશલેભવતામનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ; અનેકકારકસાધ્યા હિ ક્રિયેતિ ભવદ્ભિરેવાભ્યુપગતમ્ ।
તત્રાનુમાનં ચ ક્રિયા; સા શરીરેન્દ્રિયમન આત્મસાધનૈઃ કારકૈરાત્મકર્તૃકા નિર્વર્ત્યત ઇત્યેતત્પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ર વયમનુમાનકુશલા ઇત્યેવં વદદ્ભિઃ-શરીરેન્દ્રિયમનઃસાધના આત્માનઃ પ્રત્યેકં વયમનેક ઇત્યભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
અહો અનુમાનકૌશલં દર્શિતમપુચ્છશૃઙ્ગૈસ્તાર્કિકબલીવર્દૈઃ ।
યો હ્યાત્માનમેવ ન જાનાતિ સ કથં મૂઢસ્તદ્ગતં વા જાનીયાત્? તત્ર કિમનુમિનોતિ? કેન વા લિઙ્ગેન? ન હ્યાત્મનઃ સ્વતો ભેદપ્રતિપાદકં કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમસ્તિ, યેન લિઙ્ગેનાત્મભેદં સાધયેત્; યાનિ લિઙ્ગાન્યાત્મભેદસાધનાય નામરૂપવન્ત્યુપન્યસ્યન્તિ, તાનિ નામરૂપગતાન્યુપાધય એવાત્મનો ઘટકરકાપવરકભૂચ્છિદ્રાણીવાકાશસ્ય ।
યદાકાશસ્ય ભેદલિઙ્ગં પશ્યતિ, તદાત્મનો ઽપિ ભેદલિઙ્ગં લભેત સઃ; ન હ્યાત્મનઃ પરતો ઽપિ વિશેષમભ્યુપગચ્છદ્ભિસ્તાર્કિકશતૈરપિ ભેદલિઙ્ગમાત્મનો દર્શયિતું શક્યતે; સ્વતસ્તુ દૂરાદપનીતમેવ, અવિષયત્વાદાત્મનઃ ।

યદ્યત્પર આત્મધર્મત્વેનાભ્યુપગચ્છતિ, તસ્ય તસ્ય નામરૂપાભ્યાં ચાત્મનો ઽન્યત્વાભ્યુપગમાત્,"આકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ"ઇતિ શ્રુતેઃ"નામરૂપે વ્યાકરવાણિ"ઇતિ ચ ।
ઉત્પત્તિપ્રલયાત્મકે હિ નામરૂપે, તદ્વિલક્ષણં ચ બ્રહ્મ-અતો ઽનુમાનસ્યૈવાવિષયત્વાત્કુતો ઽનુમાનવિરોધઃ? એતેનાગમવિરોધઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
યદુક્તં બ્રહ્મૈકત્વે યસ્મા ઉપદેશઃ, યસ્ય ચોપદેશગ્રહણફલમ્, તદભાવાદેકત્વોપદેશાનર્થક્યમિતિ, તદપિ ન, અનેકકારકસાધ્યત્વાત્ક્રિયાણાં કશ્ચોદ્યો ભવતિ ।
એકસ્મિન્બ્રહ્મણિ નિરુપાધિકે નોપદેશઃ, નોપદેષ્ટા, ન ચોપદેશગ્રહણફલમ્; તસ્માદુપનિષદાં ચાનર્થક્યમિત્યેતદભ્યુપગતમેવ ।
અથાનેકકારકવિષયાનર્થક્યં ચોદ્યતે-ન, સ્વતો ।
ઞભ્યુપગમવિરોધાદાત્મવાદિનામ્ ।
તસ્માત્તાર્કિકચાટભટરાજાપ્રવેશ્યમ્ અભયં દુર્ગમિદમલ્પબુદ્ધ્યગમ્યં શાસ્રગુરુપ્રસાદરહિતૈશ્ચ,"કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ" "દેવૈરત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા" "નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા"-વરપ્રસાદલભ્યત્વશ્રુતિસ્મૃતિવાદેભ્યશ્ચ;"તદેજતિ તન્નૈજતિ તદ્દૂરે તદ્વન્તિકે"ઇત્યાદિવિરુદ્ધધર્મસમવાયિત્વપ્રકાશકમન્ત્રવર્ણેભ્યશ્ચ ।
ગીતાસુ ચ-"મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ"ઇત્યાદિ ।
તસ્માત્પરબ્રહ્મવ્યતિરેકેણ સંસારી નામ નાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમસ્તિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે"બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાત્માનમેવાવેદ્ અહં બ્રહ્માસ્મિ" "નાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતો ઽસ્તિ શ્રોતૃ"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
તસ્માત્પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ"સત્યસ્ય સત્યમ્"નામોપનિષત્પરા ॥20॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયે પ્રથમમજાતશત્રુબ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,2.1
ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ પ્રસ્તુતમ્;તત્ર યતો જગજ્જાતં યન્મયં યસ્મિંશ્ચ લીયતે તદેકં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપિતમ્ ।
કિમાત્મકં પુનસ્તજ્જગજ્જાયતે, લીયતે ચ? પઞ્ચભૂતાત્મકમ્;ભૂતાનિ ચ નામરૂપાત્મકાનિ;નામરૂપે સત્યમિતિ હ્યુક્તમ્;તસ્ય સત્યસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મકસ્ય સત્યં બ્રહ્મ ।
કથં પુનર્ભૂતાનિ સત્યમિતિ મૂર્તામૂર્તબ્રાહ્મણમ્ ।
મૂર્તામૂર્તભૂતાત્મકત્વાત્કાર્યકરણાત્મકાનિ ભૂતાનિ પ્રાણા અપિ સત્યમ્ ।
તેષાં કાર્યકરણાત્મકાનાં ભૂતાનાં સત્યત્વનિર્દિધારયિષયા બ્રાહ્મણદ્વયમારભ્યતે સૈવોપનિષદ્વ્યાખ્યા ।
કાર્યકરણસત્યત્વાવધારણદ્વારેણ હિ સત્યસ્ય સત્યં બ્રહ્માવધાર્યતે ।
અત્રોક્તમ્ ઽપ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્ઽઇતિ ।
તત્ર કે પ્રાણાઃ? કિયત્યો વા પ્રાણવિષયા ઉપનિષદઃ? કાઃ? ઇતિ ચ બ્રહ્મોપનિષત્પ્રસઙ્ગેન કરણાનાં પ્રાણાનાં સ્વરૂપમવધારયતિ-પથિગતકૂપારામાદ્યવધારણવત્ ।
યો હ વૈ શિશું સાધાનં સપ્રત્યાધાનં સસ્થૂણં સદામં વેદ સપ્ત હ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાન્ અવરુણદ્ધિ ।
અયં વાવ શિશુર્ યો ઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ ।
તસ્યેદમ્ એવાધાનમ્ ઇદં પ્રત્યાધાનં પ્રાણઃ સ્થૂણાન્નં દામ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,2.1
યો હ વૈ શિશું સાધાનં સપ્રત્યાધાનં સસ્થૂણં સદામં વેદ, તસ્યેદં ફલમ્; કિં તત્? સપ્ત સપ્તસંખ્યાકાન્ હ દ્વિષતો દ્વેષકર્તૄન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ ।
ભ્રાતૃવ્યા હિ દ્વિવિધા ભવન્તિ, દ્વિષન્તો ઽદ્વિષન્તશ્ચ, તત્ર દ્વિષન્તો યે ભ્રાતૃવ્યાસ્તાન્ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધિ; સપ્ત યે શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા વિષયોપલબ્ધિદ્વારાણિ તત્પ્રભવા વિષયરાગાઃ સહજત્વાદ્ ભ્રાતૃવ્યાઃ ।
તે હ્યસ્ય સ્વાત્મસ્થાં દૃષ્ટિં વિષયવિષયાં કુર્વન્તિ, તેન તે દ્વેષ્ટારો ભ્રાતૃવ્યાઃ ।
પ્રત્યગાત્મેક્ષણપ્રતિષેધકરત્વાત્ ।
કાઠકે ચોક્તમ્-"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્"ઇત્યાદિ ।
તત્ર યઃ શિશ્વાદીન્વેદ, તેષાં યાથાત્મ્યમવધારયતિ, સ એતાન્ ભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધ્યપાવૃણોતિ વિનાશયતિ ।
તસ્મૈ ફલશ્રવણેનાભિમુખીભૂતાયાહ-અયં વાવ શિશુઃ ।
કો ઽસૌ? યો ઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ, શરીરમધ્યે યઃ પ્રાણો લિઙ્ગાત્મા, યઃ પઞ્ચધા શરીરમાવિષ્ટઃ-બૃહન્પાણ્ડરવાસઃ સોમ રાજન્નિત્યુક્તઃ, યસ્મિન્વાઙ્મનઃ પ્રભૃતીનિ કરણાનિ વિષક્તાનિ-પડ્વીશશઙ્કુનિદર્શનાત્; સ એષ શિશુરિવ, વિષયેષ્વિતરકરણવદપટુત્વાત્; શિશું સાધાનમિત્યુક્તમ્ ।
કિં પુનસ્તસ્ય શિશોર્વત્સસ્થાનીયસ્ય કરણાત્મન આધાનમ્? તસ્યેદમેવ શરીરમાધાનં કાર્યાત્મકમ્-આધીયતે ઽસ્મિન્નિત્યાધાનમ્; તસ્ય હિ શિશોઃ પ્રાણસ્યેદં શરીરમધિષ્ઠાનમ્, અસ્મિન્હિ કરણાન્યધિષ્ઠિતાનિ લબ્ધાત્મકાન્યુપલબ્ધિદ્વારાણિ ભવન્તિ, ન તુ પ્રાણમાત્રે વિષક્તાનિ ।
તથા હિ દર્શિતમજાતશત્રુણા-ઉપસંહૃતેષુ કરણેષુ વિજ્ઞાનમયો નોપલભ્યતે, શરીરદેશવ્યૂઢેષુ તુ કરણેષુ વિજ્ઞાનમય ઉપલભમાન ઉપલભ્યતે-તચ્ચ દર્શિતં પાણિપેષપ્રતિબોધનેન ।
ઇદં પ્રત્યાધાનં શિરઃ; પ્રદેશવિશેષેષુ-પ્રતિ પ્રત્યાધીયત ઇતિ પ્રત્યાધાનમ્ ।
પ્રાણઃ સ્થૂણા અન્નપાનજનિતાશક્તિઃ-પ્રાણો બલમિતિ પર્યાયઃ ।
બલાવષ્ટમ્ભો હિ પ્રાણો ઽસ્મિઞ્છરીરે-"સ યત્રાયમાત્માબલ્યં ન્યેત્ય સંમોહમિવ"ઇતિ દર્શનાત્ ।
યથા વત્સઃ સ્થૂણાવષ્ટમ્ભ એવં શરીરપક્ષપાતી વાયુઃ પ્રાણઃ સ્થૂણેતિ કેચિત્ ।
અન્નં દામ-અન્નં હિ ભુક્તં ત્રેધા પરિણમતે;ય;સ્થૂલઃ પરિણામઃ, સ એતદ્દ્વયં ભૂત્વા ઇમામપ્યેતિ-મૂત્રં ચ પુરીષં ચ ।
યો મધ્યમો રસઃ સ રસો લોહિતાદિક્રમેણ સ્વકાર્યં શરીરં સાપ્તધાતુકમુપચિનોતિ;સ્વયોન્યન્નાગમે હિ શરીરમુપચીયતે ઽન્નમયત્વાત્;વિપર્યયે ઽપક્ષીયતે પતતિ;યસ્ત્વણિષ્ઠો રસઃ-અમૃતમ્ ઊર્ક્પ્રભાવઃ-ઇતિ ચ કથ્યતે, સ નાભેરૂર્ધ્વં હૃદયદેશમાગત્ય, હૃદયાદ્વિપ્રસૃતેષુ દ્વાસપ્તતિનાડીસહસ્રેષ્વનુપ્રવિશ્ય યત્તત્કરણસઙ્ઘાતરૂપં લિઙ્ગં શિશુસઞ્જ્ઞકમ્, તસ્ય શરીરે સ્થિતિકારણં ભવતિ બલમુપજનયત્સ્થૂણાખ્યમ્;તેનાન્નમુભયતઃ પાશવત્સદામવત્ પ્રાણશરીરયોર્નિબન્ધનં ભવતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,2.2
ઇદાનીં તસ્યૈવ શિશોઃ પ્રત્યાધાન ઊઢસ્ય ચક્ષુષિ કાશ્ચનોપનિષદ ઉચ્યન્તે-
તમ્ એતાઃ સપ્તાક્ષિતય ઉપતિષ્ઠન્તે ।
તદ્ યા ઇમા અક્ષંલ્ લોહિન્યો રાજયસ્ તાભિર્ એનં રુદ્રો ઽન્વાયત્તઃ ।
અથ યા અક્ષન્ન્ આપસ્ તાભિઃ પર્જન્યઃ ।
યા કનીનકા તયાદિત્યઃ ।
યત્ કૃષ્ણં તેનાગ્નિર્ ।
યચ્ છુક્લં તેનેન્દ્રઃ ।
અધરયૈનં વર્તન્યા પૃથિવ્ય્ અન્વાયત્તા ।
દ્યૌર્ ઉત્તરયા ।
નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,2.2
તમેતાઃ સપ્તાક્ષિતય ઉપતિષ્ઠન્તેતં કરણાત્મકં પ્રામં શરીરે ઽન્નબન્ધનં ચક્ષુષ્યૂઢમેતા વક્ષ્યમાણાઃ સપ્ત સપ્તસઙ્ખ્યાકા અક્ષિતયો ઽક્ષિતિહેતુત્વાદુપતિષ્ઠન્તે ।
યદ્યપિ મન્ત્રકરણે તિષ્ઠતિરુપપૂર્વ આત્મનેપદી ભવતિ, ઇહાપિ સપ્ત દેવતાભિધાનાનિ મન્ત્રસ્થાનીયાનિ કરણાનિ;તિષ્ઠતેરતો ઽત્રાપ્યાત્મનેપદં ન વિરુદ્ધમ્ ।
કાસ્તા અક્ષિતયઃ? ઇત્યુચ્યન્તે-તત્તત્ર યા ઇમાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, અક્ષન્નક્ષણિ લોહિન્યો લોહિતા રાજયો રેખાઃ, તાભિર્દ્વારભૂતાભિરેનં મધ્યમં પ્રાણં રુદ્રો ઽન્વાયત્તો ઽનુગતઃ; અથ યા અક્ષન્નક્ષણ્યાપો ધૂમાદિસંયોગેનાભિવ્યજ્યમાનાઃ, તાભિરદ્ભિર્દ્વારભૂતાભિઃ પર્જન્યો દેવતાત્માન્વાયત્તો ।
ઞનુગત ઉપતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
સ ચાન્નભૂતો ઽક્ષિતિઃ પ્રાણસ્ય;"પર્જન્યે વર્ષત્યાનન્દિનઃ પ્રાણા ભવન્તિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યા કનીનકા દૃક્છક્તિસ્તયા કનીનકયા દ્વારેણાદિત્યો મધ્યમં પ્રાણમુપતિષ્ઠતે;યત્કૃષ્ણં ચક્ષુષિ તેનૈનમગ્નિરુપતિષ્ઠતે;યચ્છુક્લં ચક્ષુષિ તેનેન્દ્રઃ;અધરયા વર્તન્યા પક્ષ્મણૈનં પૃથિવ્યન્વાયત્તા, અધરત્વસામાન્યાત્;
એતાઃ સપ્તાન્નભૂતાઃ પ્રાણસ્ય સન્તતમુપતિષ્ઠન્તે-ઇત્યેવં યો વેદ, તસ્યૈતત્ફલમ્-નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે, ય એવં વેદ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,2.3
તદ્ એષ શ્લોકો ભવતિ --
અર્વાગ્બિલશ્ ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નસ્ તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીરે વાગ્ અષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ ।
અર્વાગ્બિલશ્ ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્ન ઇતિ ।
ઇદં તચ્ છરીર એષ હ્ય્ અર્વાગ્બિલશ્ ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ ।
તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ ઇતિ ।
પ્રાણા વૈ યશો વિશ્વરૂપમ્ ।
પ્રાણાન્ એતદ્ આહ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીર ઇતિ ।
પ્રાણા વા ઋષયઃ ।
પ્રાણાણ્ એતદ્ આહ ।
વાગ્ અષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ ।
વાગ્ ઘ્ય્ અષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિત્તે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,2.3
તત્તત્રૈતસ્મિન્નર્થે એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ-અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મન્ત્રાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃ-અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મન્ત્રાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃ-અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્ન ઇતિ ।
કઃ પુનરસાવર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ? ઇદં તત્ શિરઃ, ચમસાકારં હિ તત્ ।
કથમ્? એષ હ્યર્વાગ્બિલો મુખસ્ય બિલરૂપત્વાત્, શિરસો બુધ્નાકારત્વાદૂર્ધ્વબુધ્નઃ ।
તસ્મિન્યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમિતિ-યથા સોમશ્ચમસે, એવં તસ્મિઞ્છિરસિ વિશ્વરૂપં નાનારૂપં નિહિતં સ્થિતં ભવતિ ।
કિં પુનસ્તદ્ યશઃ? પ્રાણા વૈ યશો વિશ્વરૂપમ્-પ્રાણાઃ શ્રોત્રાદયો વાયવશ્ચ મરુતઃ સપ્તધા તેષુ પ્રસૃતા યશઃ-ઇત્યેતદાહ મન્ત્રઃ, શબ્દાદિજ્ઞાનહેતુત્વાત્ ।
તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્ત તીર ઇતિ-પ્રાણાઃ પરિસ્પન્દાત્મકાઃ, ત એવ ચ ઋષયઃ, પ્રાણાવેતદાહ મન્ત્રઃ ।
વાગષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ-બ્રહ્મણા સંવાદં કુર્વતી અષ્ટમી ભવતિ;તદ્ધેતુમાહ-વાગ્ઘ્યષ્ટમી બ્રહ્મણા સંવિત્ત ઇતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,2.4
કે પુનસ્તસ્ય ચમસસ્ય તીર આસત ઋષય ઇતિ ।
ઇમાવ્ એવ ગોતમભરદ્વાજૌ ।
અયમ્ એવ ગોતમો ઽયં ભરદ્વાજઃ ।
ઇમાવ્ એવ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની ।
અયમ્ એવ વિશ્વામિત્રો ઽયં જમદગ્નિઃ ।
ઇમાવ્ એવ વસિષ્ઠકશ્યપૌ ।
અયમ્ એવ વસિષ્ઠો ઽયં કશ્યપઃ ।
વાગ્ એવાત્રિઃ ।
વાચા હ્ય્ અન્નમ્ અદ્યતે ।
અત્તિર્ હ વૈ નામૈતદ્ યદ્ ઔત્રિર્ ઇતિ ।
સર્વસ્યાત્તા ભવતિ ।
સર્વમ્ અસ્યાન્નં ભવતિ ય એવં વેદ