બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.4

બ્ર્હુપ્ભ્_2,3.6
તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય કરણાત્મનો લિઙ્ગસ્ય રૂપં વક્ષ્યામો વાસનામયં મૂર્તામૂર્તવાસનાવિજ્ઞાનમયસંયોગજનિતં વિચિત્રં પટભિત્તિચિત્રવન્માયેન્દ્રજાલમૃગતૃષ્ણિકોપમં સર્વવ્યામોહાસ્પદમેતાવન્માત્રમેવ આત્મેતિ વિજ્ઞાનવાદિનો વૈનાશિકા યત્ર ભ્રાન્તાઃ, એતદેવ વાસનારૂપં પટરૂપવદાત્મનો દ્રવ્યસ્ય ગુણ ઇતિ નૈયાયિકા વૈશેષિકાશ્ચ સમ્પ્રતિપન્નાઃ, ઇદમાત્માર્થં ત્રિગુણં સ્વતન્ત્રં પ્રધાનાશ્રયં પુરુષાર્થેન હેતુના પ્રવર્તત ઇતિ સાઙ્ખ્યાઃ ।
ઔપનિષદંમન્યા અપિ કેચિત્પ્રક્રિયાં રચયન્તિ-મૂર્તામૂર્તરાશિરેકઃ, પરમાત્મરાશિરુત્તમઃ, તાભ્યામન્યો ઽયં મધ્યમઃ કિલ તૃતીયઃ કર્ત્રા ભોક્ત્રાવિજ્ઞાનમયેન અજાતશત્રુપ્રતિબોધિતેન સહ વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાસમુદાયઃ;પ્રયોક્તા કર્મરાશિઃ, પ્રયોજ્યઃ પૂર્વોક્તો મૂર્તામૂર્તભૂતરાશિઃ સાધનં ચેતિ ।
તત્ર ચ તાર્કિકૈઃ સહ સન્ધિં કુર્વન્તિ ।
લિઙ્ગાશ્રયશ્ચૈષ કર્મરાશિરિત્યુક્ત્વા પુનસ્તતસ્રસ્યન્તઃ સાઙ્ખ્યત્વભયાત્, સર્વઃ કર્મરાશિઃ-પુષ્પાશ્રય ઇવ ગન્ધઃ પુષ્પવિયોગે ઽપિ પુટતૈલાશ્રયો ભવતિ, તદ્વત્-લિઙ્ગવિયોગે ઽપિ પરમાત્મૈકદેશમાશ્રયતિ, સ પરમાત્મૈકદેશઃ કિલાન્યત આગતેન ગુણેન કર્મણા સગુણો ભવતિ નિર્ગુણો ઽપિ સન્, સ કર્તા ભોક્તા બધ્યતે મુચ્યતે ચ વિજ્ઞાનાત્મા - ઇતિ વૈશેષિકચિત્તમપ્યનુસરન્તિ;સ ચ કર્મરાશિર્ભૂતરાશેરાગન્તુકઃ, સ્વતો નિર્ગુણ એવ પરમાત્મૈકદેશત્વાત્;સ્વત ઉત્થિતા અવિદ્યા અનાગન્તુકાપ્યૂષરવદનાત્મધર્મઃ-ઇત્યનયા કલ્પનયા સાઙ્ખ્યચિત્તમનુવર્તન્તે ।
સર્વમેતત્તાર્કિકૈઃ સહ સામઞ્જસ્યકલ્પનયા રમણીયં પશ્યન્તિ, લોપનિષત્સિદ્ધાન્તં સર્વન્યાયવિરોધં ચ પશ્યન્તિ;કથમ્? ઉક્તા એવ તાવત્સાવ યવત્વે પરમાત્મનઃ
સંસારિત્વસવ્રણત્વકર્મફલદેશસંસારિત્વસવ્રણત્વકર્મફલદેશસંસરણાનુપપત્ત્યાદયો દોષાઃ;નિત્યભેદે ચ વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરેણૈકત્વાનુપપત્તિઃ ।
લિઙ્ગમેવેતિ ચેત્પરમાત્મન ઉપચરિતદેશત્વેન કલ્પિતં ઘટકરકભૂછિદ્રાકાશાદિવત્, તથા લિઙ્ગવિયોગે ઽપિ પરમાત્મદેશાશ્રયણં વાસનાયાઃ ।
અવિદ્યાયાષ્ચ સ્વત ઉત્થાનમ્ ઊષરવત્-ઇત્યાદિકલ્પનાનુપપન્નૈવ ।
ન ચ વાસ્ય દેશવ્યતિરેકેણ વાસનાયા વસ્ત્વન્તરસઞ્ચરણં મનસાપિ કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
ન ચ શ્રુતયો ગચ્છન્તિ"કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા" "હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ" "ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" "કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ""તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય"ઇત્યાદ્યાઃ ।
ન ચાસાં શ્રુતીનાં શ્રુતાદર્થાન્તરકલ્પના ન્યાય્યા, આત્મનઃ પરબ્રહ્મત્વોપપાદનાર્થપરત્વાદાસામ્, એતાવન્માત્રાર્થોપક્ષયત્વાચ્ચ સર્વોપનિષદામ્ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યર્થકલ્પનાકુશલાઃ સર્વ એવોપનિષદર્થમન્યથા કુર્વન્તિ ।
તથાપિ વેદાર્થશ્ચેત્સ્યાત્કામં ભવતુ, ન મે દ્વેષઃ ।
ન ચ ઽદ્વ વાવ બ્રહ્મણો રૂપેઽઇતિ રાશિત્રયપક્ષે સમઞ્જસમ્;યદા તુ મૂર્તામૂર્તે તજ્જનિતવાસનાશ્ચ મૂર્તામૂર્તે દ્વે રૂપે, બ્રહ્મ ચ રૂપિ તૃતીયમ્, ન ચાન્યચ્ચતુર્થમન્તરાલેતદા એતદનુકૂલમવધારણમ્, દ્વે એવ બ્રહ્મણો રૂપે ઇતિ;અન્યથા બ્રહ્મૈકદેશસ્ય વિજ્ઞાનાત્મનો રૂપે ઇતિ કલ્પ્યમ્, પરમાત્મનો વા વિજ્ઞાનાત્મદ્વારેણેતિ ।
તદા ચ રૂપે એવેતિ દ્વિવચનમસમઞ્જસમ્, રૂપાણીતિ વાસનાભિઃ સહ બહુવચનં યુક્તતરં સ્યાત્- દ્વે ચ મૂર્તામૂર્તે વાસનાશ્ચ તૃતીયમિતિ ।
અથ મૂર્તામૂર્તે એવ પરમાત્મનો રૂપે, વાસનાસ્તુ વિજ્ઞાનાત્મન ઇતિ ચેત્-તદા વિજ્ઞાનાત્મદ્વારેણ વિક્રિયમાણસ્ય પરમાત્મનઃ-ઇતીયં વાચોયુક્તિરનર્થિકા સ્યાત્, વાસનાયા અપિ વિજ્ઞાનાત્મદ્વારત્વસ્ય અવિશિષ્ટત્વાત્;ન ચ વસ્તુ
વસ્ત્વન્તરદ્વારેણ વિક્રિયત ઇતિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા શક્યં કલ્પયિતુમ્;ન ચ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો વસ્ત્વન્તરમ્, તથા કલ્પનાયાં સિદ્ધાન્તહાનાત્ ।
તસ્માદ્ વેદાર્થમૂઢાનાં સ્વચિત્તપ્રભવા એવમાદિકલ્પના અક્ષરબાહ્યાઃ;ન હ્યક્ષરબાહ્યો વેદાર્થો વેદાર્થોપકારી વા, નિરપેક્ષત્વાદ્વેદસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિ;તસ્માદ્રાશિત્રયકલ્પના અસમઞ્જસા ।
ઽયો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽઇતિ લિઙ્ગાત્મા પ્રસ્તુતો ઽધ્યાત્મે, અધિદૈવે ચ ઽય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ
ઇતિ, ઽતસ્યઽઇતિ પ્રકૃતોપાદાનાત્સ એવોપાદીયતે યો ઽસૌ ત્યસ્યામૂર્તસ્ય રસો ન તુ વિજ્ઞાનમયઃ ।
નનુ વિજ્ઞાનમયસ્યૈવૈતાનિ રુપાણિ કસ્માન્ન ભવન્તિ? વિજ્ઞાનમયસ્યાપિ પ્રકૃતત્વાત્, ઽતસ્યઽઇતિ ચ પ્રકૃતોપાદાનાત્ ।
નૈવમ્, વિજ્ઞાનમયસ્યારૂપિત્વેન વિજિજ્ઞાપયિષિતત્વાત્;યદિ હિ તસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્યૈતાનિ માહારજનાદીનિ રૂપાણિ સ્યુસ્તસ્યાવ ઽનેતિ નેતિઽઇત્યનાખ્યેયરૂપતયાદેશો ન સ્યાત્ ।
નન્વન્યસ્યૈવાસાદેશો ન તુ વિજ્ઞાનમયસ્યેતિ!
ન, ષષ્ઠાન્તે ઉપસંહારાત્-"વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્"ઇતિ વિજ્ઞાનમયં પ્રસ્તુત્ય"સ એષ નેતિ નેતિ"ઇતિ"વિજ્ઞાપયિષ્યામિ"ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞાયા અર્થવત્ત્વાત્ ।
યદિ ચ વિજ્ઞાનમયસ્યૈવ અસંવ્યવહાર્યમાત્મસ્વરૂપં જ્ઞાપયિતુમિષ્ટં સ્યાત્પ્રધ્વસ્તસર્વોપાધિવિશેષમ્, તત ઇયં પ્રતિજ્ઞાર્થવતી સ્યાત્- યેનાસૌ જ્ઞાપિતો જાનાત્યાત્માનમેવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ, શાસ્રનિષ્ઠાં પ્રાપ્નોતિ ન બિભેતિ કુતશ્ચ ।
અથ પુનરન્યો વિજ્ઞાનમયઃ, અન્યઃ ઽનેતિ નેતિઽ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે-તદાન્યદદો બ્રહ્માન્યો ઽહમસ્મીતિ
વિપર્યયો ગૃહીતઃ સ્યાત્, ન ઽઆત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ ઽતસ્ય હૈતસ્યઽ ઇતિ લિઙ્ગપુરુશસ્યૈ વૈતાનિ રૂપાણિ ।
સત્યસ્ય ચ સત્યે પરમાત્મસ્વરૂપે વક્તવ્યે નિરવશેષં સત્યં વક્તવ્યમ્;સત્યસ્ય ચ વિશેષરૂપાણિ વાસનાઃ, તાસામિમાનિ રૂપાણ્યુચ્યન્તે, એતસ્ય પુરુષસ્ય પ્રકૃતસ્ય લિઙ્ગાત્મન એતાનિ રૂપાણિ;કાનિ તાનિ? ઇત્યુચ્યન્તે- યથા લોકે, મહારજનં હરિદ્રા તયા રક્તં માહારજનં યથા વાસો લોકે, એવં સ્ત્ર્યાદિવિષયસંયોગે તાદૃશં વાસનારૂપં રઞ્જનાકાર મુત્પદ્યતે ચિત્તસ્ય, યેનાસૌ પુરુષો રક્ત ઇત્યુચ્યતે વસ્રાદિવત્ ।
યથા ચ લોકે પાણ્ડ્વાવિકમ્, અવેરિદમ્ આવિકમ્ ઊર્ણાદિ, યથા ચ તત્પાણ્ડુરં ભવતિ, તથાન્યદ્વાસનારૂપમ્ ।
યથા ચ લોકે ઇન્દ્રગોપો ઽત્યન્તરક્તો ભવતિ, એવમસ્ય વાસનારૂપમ્ ।
ક્વચિદ્વિષયવિશેષાપેક્ષયા રાગસ્ય તારતમ્યમ્, ક્વચિત્પુરુષચિત્તવૃત્ત્યપેક્ષયા ।
યથા ચ લોકે ઽગ્ન્યર્ચિર્ભાસ્વરં ભવતિ, તથા ક્વચિત્કસ્યચિદ્વાસનારૂપં ભવતિ ।
યથા પુમ્ડરીકં શુક્લમ્, તદ્વદપિ ચ વાસનારૂપં કસ્યચિદ્ભવતિ ।
યથા સકૃદ્વિદ્યુક્તમ્, યથા લોકે સકૃદ્વિદ્યોતનં સર્વતઃ પ્રકાશકં ભવતિ, તથા જ્ઞાનપ્રકાશવિવૃદ્ધ્યપેક્ષયા કસ્યચિદ્વાસનારૂપમુપજાયતે ।
નૈષાં વાસનારૂપાણામાદિરન્તો મધ્યં સઙ્ખ્યા વા, દેશઃ કાલો નિમિત્તં
વાવધાર્યતે-અસઙ્ખ્યેયત્વાદ્વાસનાયાઃ, વાસનાહેતૂનાં ચાનન્ત્યાત્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ ષષ્ઠે-"ઇદંમયો ઽદોમયઃ"ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્ન સ્વરૂપસઙ્ખ્યાવધારણાર્થા દૃષ્ટાન્તાઃ- ઽયથા માહારજનં વાસઃઽઇત્યાદયઃ, કિં તર્હિ? પ્રકારપ્રદર્શનાર્થાઃ-એવમ્પ્રકારાણિ હિ વાસનારૂપાણીતિ ।

યત્તુ વાસનારૂપમભિહિતમન્તે-સકૃદ્વિદ્યોતનમિવેતિ, તત્કિલ હિરણ્યગર્ભસ્ય અવ્યાકૃતાત્પ્રાદુર્ભવતઃ તડિદ્વત્સકૃદેવ વ્યક્તિર્ભવતીતિ;તત્તદીયં વાસનારૂપં હિરણ્યગર્ભસ્ય યો વેદ તસ્ય સકૃદ્વિદ્યુત્તેવ, હ વૈ ઇત્યવધારણાર્થૌ, એવમેવાસ્ય શ્રીઃ ખ્યાતિર્ભવતીત્યર્થઃ, યથા હિરણ્યગર્ભસ્ય-એવમેતદ્યથોક્તં વાસનારૂપમન્ત્યં યો વેદ ।
એવં નિરવશેષં સત્યસ્ય સ્વરૂપમભિધાય, યત્તત્સત્યસ્ય સત્યમવોચામ તસ્યૈવ સ્વરૂપાવધારણાર્થં બ્રહ્મણ ઇદમારભ્યતે-અથાનન્તરં સત્યસ્વરૂપનિર્દેશાનન્તરમ્, યત્સત્યસ્ય સત્યં તદેવાવશિષ્યતે યસ્માદતસ્તસ્માત્સત્યસ્ય સત્યં સ્વરૂપં નિર્દેક્ષ્યામઃ ।
આદેશો નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ ।
કઃ પુનરસૌ નિર્દેશઃ? ઇત્યુચ્યતે-નેતિ નેતીત્યેવં નિર્દેશઃ ।
નનુ કથમાભ્યાં ઽનેતિ નેતિઽઇતિ શબ્દાભ્યાં સત્યસ્ય સત્યં નિર્દિદિક્ષિતમ્? ઇત્યુચ્યતે-સર્વોપાધિવિશેષાપોહેન ।
યસ્મિન્ન કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ-નામ વા રૂપં વા કર્મ વા ભેદો વા જાતિર્વા ગુણો વા;તદ્દ્વારેણ હિ શબ્દપ્રવૃત્તિર્ભવતિ ।
ન ચૈષાં કશ્ચિદ્ વિશેષો બ્રહ્મણ્યસ્તિ;અતો ન નિર્દેષ્ટું શક્યતે-ઇદં તદિતિ ।
ગૌરસૌ સ્પન્દતે શુક્લો વિષાણીતિ યથા લોકે નિર્દિશ્યતે, તથા;અધ્યારોપિતનામરૂપકર્મદ્વારેણ બ્રહ્મ નિર્દિશ્યતે ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ ઽવિજ્ઞાનઘન એવ બ્રહ્માત્માઽઇત્યેવમાદિશબ્દૈઃ ।
યદા પુનઃ સ્વરૂપમેવ નિર્દિદિક્ષિતં ભવતિ;નિરસ્તસર્વોપાધિવિશેષમ્, તદા ન શક્યતે કેનચિદપિ પ્રકારેણ નિર્દેષ્ટુમ્;તદા અયમેવાભ્યુપાયઃ-યદુત પ્રાપ્તનિર્દેશપ્રતિષેધદ્વારેણ ઽનેતિ નેતિઽઇતિ નિર્દેશઃ ।
ઇદં ચ નકારદ્વયં વીપ્સાવ્યાપ્ત્યર્થમ્;યદ્યત્પ્રાપ્તં તત્તન્નિષિધ્યતે ।
તથા ચ સતિ અનિર્દિષ્ટાશઙ્કા બ્રહ્મણઃ પરિહૃતા ભવતિ;અન્યથા હિ નકારદ્વયેન પ્રકૃતદ્વયપ્રતિષેધે, યદન્યત્પ્રકૃતાત્પ્રતિષિદ્ધદ્વયાદ્બ્રહ્મ તન્ન નિર્દિષ્ટમ્, કીદૃશં નુ ખલુ-ઇત્યાશઙ્કા ન નિવર્તિષ્યતે;તથા ચાનર્થકશ્ચ સ નિર્દેશઃ, પુરુષસ્ય વિવિદિષાયા અનિવર્તકત્વાત્;
ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ વાક્યમ્ અપરિસમાપ્તાર્થં સ્યાત્ ।
યદા તુ સર્વદિક્કાલાદિવિવિદિષા નિવર્તિતા સ્યાત્ સર્વોપાધિનિરાકરણદ્વારેણ તદા સૈન્ધવઘનવદેકરસં પ્રજ્ઞાનઘનમનન્તરમબાહ્યં સત્યસ્ય સત્યમહંબ્રહ્માસ્મીતિ સર્વતો નિવર્તતે વિવિદિષા, આત્મન્યેવાવસ્થિતા પ્રજ્ઞા ભવતિ ।
તસ્માદ્વીપ્સાર્થં નેતિ નેતીતિ નકારદ્વયમ્ ।
નનુ મહતા યત્નેન પરિકરબન્ધં કૃત્વા કિં યુક્તમેવં નિર્દેશ્ટું બ્રહ્મ? બાઢમ્;કસ્માત્? ન હિ-યસ્માત્, ઽઇતિ ન, ઇતિ નઽઇત્યેતસ્માત્-ઇતીતિ વ્યાપ્તવ્યપ્રકારા નકારદ્વયવિષયા નિર્દિશ્યન્તે, યથા ગ્રામો ગ્રામો રમણીય ઇતિ, અન્યત્પરં નિર્દેશનં નાસ્તિ;તસ્માદયમેવ નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ ।
યદુક્તમ્- ઽતસ્યોપનિષત્સત્યસ્ય સત્યમ્ઽઇતિ, એવંપ્રકારેણ સત્યસ્ય સત્યં તત્પરં બ્રહ્મ;અતો યુક્તમુક્તં નામધેયં બ્રહ્મણઃ, નામૈવ નામધેયમ્;કિં તત્? સત્યસ્ય સત્યં પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમિતિ ॥6॥
ઇતિ તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.1
આત્મેત્યેવોપાસીત;તદેવ તસ્મિન્સર્વસ્મિન્પદનીયમાત્મતત્ત્વમ્, યસ્માત્પ્રેયઃ પુત્રાદેઃ-ઇત્યુપન્યસ્તસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાખ્યાનવિષયે સમ્બન્ધપ્રયોજને અભિહિતે- ઽતદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ;એવં પ્રત્યગાત્મા બ્રહ્મવિદ્યાયા વિષય ઇત્યેતદુપન્યસ્તમ્ ।
અવિદ્યાયાશ્ચ વિષયઃ- ઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદઽઇત્યારભ્ય ચાતુર્વર્ણ્યપ્રવિભાગાદિનિમિત્તપાઙ્ક્તકર્મસાધ્યસાધનલક્ષણો બીજાઙ્કુરવદ્વ્યાકૃતાવ્યાકૃતસ્વભાવો નામરૂપકર્માત્મકઃ સંસારઃ ઽત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મઽઇત્યુપસંહૃતઃ ।
શાસ્રીય ઉત્કર્ષલક્ષણો બ્રહ્મલોકાન્તો ઽધોભાવશ્ચ સ્થાવરાન્તો ઽશાસ્રીયઃ પૂર્વમેવ પ્રદર્શિતઃ- ઽદ્વયા હઽઇત્યાદિના ।
એતસ્માદવિદ્યાવિષયાદ્વિરક્તસ્ય પ્રત્યગાત્મવિષયબ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ કથં નામ સ્યાદિતિ-તૃતીયે ઽધ્યાયે ઉપસંહૃતઃ સમસ્તો ઽવિદ્યાવિષયઃ ।
ચતુર્થે તુ બ્રહ્મવિદ્યાવિષયં પ્રત્યગાત્માનમ્ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ ઽબ્રહ્મ જ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ પ્રસ્તુત્ય, તદ્બ્રહ્મૈકમદ્વયં સર્વવિશેષશૂન્યં ક્રિયાકારકફલસ્વભાવસત્યશબ્દવાચ્યાશેષભૂતધર્મપ્રતિષેધદ્વારેણ ઽનેતિ નેતિઽઇતિ જ્ઞાપિતમ્ ।
અસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયા અઙ્ગત્વેન સંન્યાસો વિધિત્સિતઃ, જાયાપુત્રવિત્તાદિલક્ષણં પાઙ્ક્તં કર્માવિદ્યાવિષયં યસ્માન્નાત્મપ્રાપ્તિસાધનમ્; અન્યસાધનં હ્યન્યસ્મૈ ફલસાધનાય પ્રયુજ્યમાનં પ્રતિકૂલં ભવતિ ।
ન હિ બુભુક્ષાપિપાસાનિવૃત્ત્યર્થં ધાવનં ગમનં વા સાધનમ્; મનુષ્યલોકપિતૃલોકદેવલોકસાધનત્વેન હિ પુત્રાદિસાધનાનિ શ્રુતાનિ, નાત્મપ્રાપ્તિસાધનત્વેન ।
વિશેષિતત્વાચ્ચ; ન ચ બ્રહ્મવિદો વિહિતાનિ, કામ્યત્વશ્રવણાત્- ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽ ઇતિ ।
બ્રહ્મવિદશ્ચાપ્તકામત્વાદાપ્તકામસ્ય કામાનુપપત્તેઃ ।
"યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃ"ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
કેચિત્તુ બ્રહ્મવિદો ઽપ્યેષણાસમ્બન્ધં વર્ણયન્તિ, તૈર્બૃહદારણ્યકં ન શ્રુતમ્; પુત્રાદ્યેષણાનામવિદ્વદ્વિષયત્વમ્; વિદ્યાવિષયે ચ-"યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃ"ઇત્યતઃ"કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃ"ઇત્યેષ વિભાગસ્તૈર્ન શ્રુતઃ શ્રુત્યા કૃતઃ; સર્વક્રિયાકારકફલોપમર્દસ્વરૂપાયાં ચ વિદ્યાયાં સત્યામ્, સહ કાર્યેણાવિદ્યાયા અનુપપત્તિલક્ષણશ્ચ વિરોધસ્તૈર્ન વિજ્ઞાતઃ ।
વ્યાસવાક્યં ચ તૈર્ન શ્રુતમ્; કર્મવિદ્યાસ્વરૂપયોર્વિદ્યાવિદ્યાત્મકયોઃ પ્રતિકૂલવર્તનં વિરોધઃ;
"યદિદં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ ।
કાં ગતિં વિદ્યયા યાન્તિ કાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા ॥
એતદ્વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ।
એતાવન્યોન્યવૈરૂપ્યે વર્તેતે પ્રતિકૂલતઃ ।
"ઇત્યેવં પૃષ્ટસ્ય પ્રતિવચનેન - "કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે ।
તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃઃ ॥
ઇત્યેવમાદિવિરોધઃ પ્રદર્શિતઃ ।
તસ્માન્ન સાધનાન્તરસહિતા બ્રહ્મવિદ્યા પુરુષાર્થસાધનમ્, સર્વવિરોધાત્, સાધનનિરપેક્ષૈવ પુરુષાર્થસાધનમિતિ પારિવ્રાજ્યં સર્વસાધનસંન્યાસલક્ષણમઙ્ગત્વેન વિધિત્સ્યતે ।
એતાવદેવ અમૃતત્વસાધનમ્ ઇત્યવધારણાત્, ષષ્ઠસમાપ્તૌ, લિઙ્ગાચ્ચ-કર્મી સન્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રવવ્રાજેતિ ।
મૈત્રેય્યૈ ચ કર્મસાધનરહિતાયૈ સાધનત્વેનામૃતત્વસ્ય બ્રહ્મવિદ્યોપદેશાદ્ વિત્તનિન્દાવચનાચ્ચ ।
યદિ હ્યમૃતત્વસાધનં કર્મ સ્યાદ્ વિત્તસાધ્યં પાઙ્ક્તં કર્મ, ઇતિ તન્નિન્દાવચનમનિષ્ટં સ્યાત્ ।
યદિ તુ પરિતિત્યાજયિષિતં કર્મ, તતો યુક્તા તત્સાધનનિન્દા ।
કર્માધિકારનિમિત્તવર્ણાશ્રમાદિપ્રત્યયોપમર્દાચ્ચ-"બ્રહ્મ તં પરા દાત્" "ક્ષત્રં તં પરાદાત્"ઇત્યાદેઃ ।
ન હિ બ્રહ્મક્ષત્રાદ્યાત્મપ્રત્યયોપમર્દે, બ્રાહ્મણેનેદં કર્તવ્યં ક્ષત્રિયેણેદં કર્તવ્યમિતિ વિષયાભાવાદાત્માનં લભતે વિધિઃ ।
યસ્યૈવ પુરુષસ્યોપમર્દિતઃ પ્રત્યયો બ્રહ્મક્ષત્રાદ્યાત્મવિષયઃ, તસ્ય તત્પ્રત્યયસંન્યાસાત્ તત્કાર્યાણાં કર્મણાં કર્મસાધનાનાં ચ અર્થપ્રાપ્તશ્ચ સન્યાસઃ ।
તસ્માદાત્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વેન સંન્યાસવિધિત્સયૈવ આખ્યાયિકેયમારભ્યતે-

મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- ઉદ્યાસ્યન્ વા અરે ઽહમ્ અસ્માત્ સ્થાનાદ્ અસ્મિ ।
હન્ત તે ઽનયા કાત્યાયન્યાન્તં કરવાણીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.1
મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-મૈત્રેયીં સ્વભાર્યામામન્ત્રિતવાન્યાજ્ઞવલ્ક્યો નામ ઋષિઃ;ઉદ્યાસ્યન્નૂર્ધ્વં યાસ્યન્પારિવ્રાજ્યાખ્યમાશ્રમાન્તરં વૈ ।
અરે ઇતિ સમ્બોધનમ્ ।
અહમ્, અસ્માદ્ગાર્હસ્થ્યાત્, સ્થાનાદાશ્રમાત્, ઊર્ધ્વં ગન્તુમિચ્છન્નસ્મિ
ભવામિ;અતો હન્તાનુમતિં પ્રાર્થયામિ તે તવ;કિઞ્ચાન્યત્તે તવાનયા દ્વિતીયયા ભાર્યયા કાત્યાયન્યાન્તં વિચ્છેદં કરવાણિ;પતિદ્વારેણ યુવયોર્મયા સમ્બન્ધસ્ય વિચ્છેદં કરવાણિ દ્રવ્યવિભાગં કૃત્વા;વિત્તેન સંવિભજ્ય યુવાં ગમિષ્યામિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.2
સા હોવાચ મૈત્રેયી -- યન્ નુ મ ઇયં ભગોઃ સર્વા પૃથિવી વિત્તેન પૂર્ણા સ્યાત્ કથં તેનામૃતા સ્યામ્ ઇતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યથૈવોપકરણવતાં જીવિતં તથૈવ તે જીવિતં સ્યાત્ ।
અમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેનેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.2
સા એવમુક્તા હોવાચ-યદ્યદિ ઽનુઽઇતિ વિતર્કે, મે મમ ઇયં પૃથિવી, ભગોઃ-ભગવન્, સર્વા સાગરપરિક્ષિપ્તા વિત્તેન ધનેન પૂર્ણા સ્યાત્;કથમ્? ન કથઞ્ચનેત્યાક્ષેપાર્થઃ, પ્રશ્નાર્થો વા, તેન પૃથિવીપૂર્ણવિત્તસાધ્યેન કર્મણાગ્નિહોત્રાદિના અમૃતા કિં સ્યામિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
પ્રત્યુવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-કથમિતિ યદ્યાક્ષેપાર્થમ્, અનુમોદનં નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-કથમિતિ યદ્યાક્ષેપાર્થમ્, અનુમોદનં નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇતિ;પ્રશ્નશ્ચેત્પ્રતિવચનાર્થમ્;નૈવ સ્યા અમૃતા, કિં તર્હિ? યથૈવ લોકે ઉપકરણવતાં સાધનવતાં જીવિતં સુખોપાયભોગસમ્પન્નમ્;તથૈવ તદ્વદેવ તવ જીવિતં સ્યાત્;અમૃતત્વસ્ય તુ નાશા મનસાપ્યસ્તિ વિત્તેન વિત્તસાધ્યેન કર્મણેતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.3
સા હોવાચ મૈત્રેયી -- યેનાહં નામૃતા સ્યાં કિમ્ અહં તેન કુર્યામ્ ।
યદ્ એવ ભગવાન્ વેદ તદ્ એવ મે બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.3
સા હોવાચ મૈત્રેયી;એવમુક્તા પ્રત્યુવાચ મૈત્રેયી-યદ્યેવં યેનાહં નામૃતા સ્યામ્, કિમહં તેન વિત્તેન કુર્યામ્? યદેવ ભગવાન્કેવલમમૃતત્વસાધનં વેદ, તદેવામૃતત્વસાધનં મે મહ્યં બ્રૂહિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.4
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પ્રિયા બતારે નઃ સતી પ્રિયં ભાષસે ।
એહ્ય્ આસ્સ્વ ।
વ્યાખ્યાસ્યામિ તે ।
વ્યાચક્ષાણસ્ય તુ મે નિદિધ્યાસસ્વેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.4
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એવં વિત્તસાધ્યે ઽમૃતત્વસાધને પ્રત્યાખ્યાતે, યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વાભિપ્રાયસમ્પત્તૌ તુષ્ટ આહ;સ હોવાચ-પ્રિયેષાટા, બતેત્યનુકમ્પ્યાહ, અરે મૈત્રેયિ નો ઽસ્માકં પૂર્વમપિ પ્રિયા સતી ભવન્તી ઇદાનીં પ્રિયમેવ ચિત્તાનુકૂલં ભાષસે;અત એહ્યાઃસ્વોપવિશ વ્યાખ્યાસ્યામિ-યત્તે તવ ઇષ્ટમ્ અમૃતત્વસાધનમ્ આત્મજ્ઞાનં
કથયિષ્યામિ ।
વ્યાચક્ષાણસ્ય તુ મે મમ વ્યાખ્યાનં કુર્વતો નિદિધ્યાસસ્વ વાક્યાન્યર્થતો નિશ્ચયેન ધ્યાતુમિચ્છેતિ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.5
સ હોવાચ -- ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતિ ।
ન વા અરે જાયાયૈ કામાય જાયા પ્રિયા ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય જાયા પ્રિયા ભવતિ ।
ન વા અરે પુત્રાણાં કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે વિત્તસ્ય કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે બ્રહ્મણઃ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે ક્ષત્રસ્ય કામાય ક્ષત્રં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય ક્ષત્રં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે લોકાનાં કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે દેવાનાં કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે ભૂતાનાં કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્તિ ।
ન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેયિ ।
આત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.5
સ હોવાચ-અમૃતત્વસાધનં વૈરાગ્યમુપદિદિક્ષુર્જાયાપતિપુત્રાદિભ્યો વિરાગમુત્પાદયતિ તત્સંન્યાસાય ।
ન વૈ-વૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધસ્મરણાર્થઃ;પ્રસિદ્ધમેવૈતલ્લોકે;પત્યુર્ભર્તુઃ કામાય પ્રયોજનાય જાયાયાઃ પતિઃ પ્રિયો ન ભવતિ, કિં તર્હ્યાત્મનસ્તુ કામાય પ્રયોજનાયૈવ ભાર્યાયાઃ પતિઃ પ્રિયો ભવતિ ।
તથા ન વા અરે જાયાયા ઇત્યાદિ સમાનમન્યત્, ન વા અરે પુત્રાણામ્, ન વા અરે વિત્તસ્ય, ન વા અરે બ્રહ્મણઃ, ન વા અરે ક્ષત્રસ્ય, ન વા અરે દેવાનામ્, ન વા અરે ભૂતાનામ્, ન વા અરે સર્વસ્ય, પૂર્વં પૂર્વં યથાસન્ને પ્રીતિસાધને વચનમ્;તત્ર તત્રેષ્ટતરત્વાદ્વૈરાગ્યસ્ય;સર્વગ્રહણમુક્તાનુક્તાર્થમ્ ।
તસ્માલ્લોકપ્રસિદ્ધમેતત્-આત્મૈવ પ્રિયઃ, નાન્યત્ ।
ઽતદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્ઽઇત્યુપન્યસ્તમ્, તસ્યૈતદ્ વૃત્તિસ્થાનીયં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માદાત્મપ્રીતિસાધનત્વાદ્ગૌણી અન્યત્ર પ્રીતિઃ, આત્મન્યેવ મુખ્યા ।
તસ્માદાત્મા વૈ અરે દ્રષ્ટવ્યો દર્શનાર્હઃ, દર્શનવિષયમાપાદયિતવ્યઃ;શ્રોતવ્યઃ પૂર્વમાચાર્યત આગમતશ્ચ;પશ્ચાન્મન્તવ્યસ્તર્કતઃ;તતો નિદિધ્યાસિતવ્યો નિશ્ચયેન ધ્યાતવ્યઃ;એવં હ્યસૌ દૃષ્ટો ભવતિ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનસાધનૈર્નિર્વર્તિતૈઃ ।
યદૈકત્વમતાન્યુપગતાનિ, તદા સમ્યગ્દર્શનં બ્રહ્મૈકત્વવિષયં પ્રસિદતિ, નાન્યથા શ્રવણમાત્રેણ ।
યદ્બ્રહ્મક્ષત્રાદિ કર્મનિમિત્તં વર્ણાશ્રમાદિલક્ષણમ્ આત્મવિદ્યાધ્યારોપિતપ્રત્યયવિષયં ક્રિયાકારકફલાત્મકમવિદ્યાપ્રત્યયવિષયમ્-રજ્જવામ્વ સર્પપ્રત્યયઃ, તદુપમર્દનાર્થમ્ આહ-આત્મનિ ખલ્વરે મૈત્રેયિ દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાતે ઇદં સર્વં વિદિતં વિજ્ઞાતં ભવતિ ॥5॥
નનુ કથમન્યસ્મિન્વિદિતે ઽન્યદ્વિદિતં ભવતિ? નૈષ દોષઃ;ન હિ આત્મવ્યતિરેકેણાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ ;યદ્યસ્તિ ન તદ્વિદિતં સ્યાત્;ન ત્વન્યદસ્તિ;આત્મૈવ તુ સર્વમ્;તસ્માત્સર્વમાત્મનિ વિદિતે વિદિતં સ્યાત્ ।
કથં પુનરાત્મૈવ સર્વમિત્યેતચ્છ્રાવયતિ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.6
બ્રહ્મ તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ વેદ ।
ક્ષત્રં તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનઃ ક્ષત્રં વેદ ।
લોકાસ્ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો લોકાન્ વેદ ।
દેવાસ્ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો દેવાન્ વેદ ।
ભૂતાનિ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો ભૂતાનિ વેદ ।
સર્વં તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ ।
ઇદં બ્રહ્મેદં ક્ષત્રમ્ ઇમે લોકા ઇમે દેવા ઇમાનિ ભૂતાનીદં સર્વં યદ્ અયમ્ આત્મા

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.6
બ્રહ્મ બ્રાહ્મણજાતિસ્તં પુરુષં પરાદાત્પરાદધ્યાત્પરાકુર્યાત્;કમ્? યો ઽન્યત્રાત્મન આત્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ-આત્મૈવ ન ભવતીયં બ્રાહ્મણજાતિરિતિ-તાં યો વેદ, તં પરાદધ્યાત્સા
બ્રાહ્મણજાતિરનાત્મસ્વરૂપેણ માં પશ્યતીતિ;પરમાત્માહિ સર્વેષામાત્મા ।
તથા ક્ષત્રં ક્ષત્રિયજાતિઃ, તથા લોકાઃ, દેવાઃ, ભૂતાનિ, સર્વમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મેતિ-યાન્યનુક્રાન્તાનિ તાનિ સર્વાણિ, આત્મૈવ, યદયમાત્મા-યો ઽયમાત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય ઇતિ પ્રકૃતઃ;યસ્માદાત્મનો જાયત આત્મન્યેવ લીયત આત્મમયં ચ સ્થિતિકાલે, આત્મવ્યતિરેકેણાગ્રહણાત્, આત્મૈવ સર્વમ્ ॥6॥
કથં પુનરિદાનીમિદં સર્વમાત્મૈવેતિ ગ્રહીતું શક્યતે? ચિન્માત્રાનુગમાત્સર્વત્ર ચિત્સ્વરૂપતૈવેતિ ગમ્યતે ।
તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે ।
તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે-યત્સ્વરૂપવ્યતિરેકેણાગ્રહણં યસ્ય, તસ્ય તદાત્મત્વમેવ લોકે દૃષ્ટમ્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.7
સ યથા દુન્દુભેર્ હન્યમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય ।
દુન્દુભેસ્ તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.7
સ યથા-સ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ, લોકે યથા દુન્દુભેર્ભેર્યાદેઃ, હન્યમાનસ્ય તાડ્યમાનસ્ય દણ્ડાદિના, ન, બાહ્યાઞ્છબ્દાન્ બહિર્ભૂતાઞ્છબ્દવિશેષાન્ દુન્દુભિશબ્દસામાન્યાન્નિષ્કૃષ્ટાન્ દુન્દુભિશબ્દવિશેષાન્ ન શક્નુયાદ્ ગ્રહણાય ગ્રહીતુમ્;દુન્દુભેસ્તુ ગ્રહણેન, દુન્દુભિશબ્દા એત ઇતિ, શબ્દવિશેષા ગૃહીતા ભવન્તિ, દુન્દુભિશબ્દસામાન્યવ્યતિરેકેણાભાવાત્તેષામ્ ।
દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા, દુન્દુબેરાહનનમ્ આઘાતઃ, દુન્દુભ્યાઘાતવિશિષ્ટસ્ય શબ્દસામાન્યસ્ય ગ્રહણેન તદ્ગતા વિશેષા ગૃહીતા
ભવન્તિ, ન તુ ત એવ નિર્ભિદ્ય ગ્રહીતું શક્યન્તે, વિશેષરૂપેણાભાવાત્તેષામ્ ।
તથા પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ સ્વપ્નજાગરિતયોર્ન કશ્ચિદ્વસ્તુવિશેષો ગૃહ્યતે;તસ્માત્પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ અભાવો યુક્તસ્તેષામ્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.8
સ યથા શઙ્ખસ્ય ધ્માયમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય શઙ્ખસ્ય તુ ગ્રહણેન શઙ્ખધ્મસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.8
તથા સ યથા શઙ્ખસ્ય ધ્માયમાનસ્ય શબ્દેન સંયોજ્યમાનસ્ય આપૂર્યમાણસ્ય ન બાહ્યાઞ્છબ્દાઞ્છક્નુયાદિત્યેવમાદિ પૂર્વવત્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.9
સ યથા વીણાયૈ વાદ્યમાનાયૈ ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય વીણાયૈ તુ ગ્રહણેન વીણાવાદસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.9
તથા વીણાયૈ વાદ્યમાનાયૈ-વીમાયા વાદ્યમાનાયાઃ ।
અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનમિહ સામાન્યબહુત્વખ્યાપનાર્થમ્-અનેકે હિ વિલક્ષણાશ્ચેતનાચેતનરૂપાઃ સામાન્યવિશેષાઃ-તેષાં પારમ્પર્યગત્યા યથૈકસ્મિન્મહાસામાન્યે ઽન્તર્ભાવઃ પ્રજ્ઞાનઘને, કથં નામ પ્રદર્શયિતવ્ય ઇતિ;દુન્દુભિશઙ્ખવીણાશબ્દસામાન્યવિશેષાણાં યથા શબ્દત્વે ઽન્તર્ભાવઃ, એવં સ્થિતિકાલે તાવત્સામાન્યવિશેષાવ્યતિરેકાદ્ બ્રહ્મૈકત્વં શક્યમવગન્તુમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.10
એવમુત્પત્તિકાલે પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મૈવેતિ શક્યમવગન્તુમ્ ।
યથાગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગધૂમાઙ્ગારાર્ચિષાં પ્રાગ્વિભાગાદગ્નિરેવેતિ ભવત્યગ્ન્યેકત્વમ્, એવં જગન્નામરૂપવિકૃતં પ્રગુત્પત્તેઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવેતિ યુક્તં ગ્રહીતુમિત્યેતદુચ્યતે-
સ યથાર્દ્રૈધાગ્નેર્ અભ્યાહિતાત્ પૃથગ્ ધૂમા વિનિશ્ચરન્ત્ય્ એવ વા અરે ઽસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્ય્ અનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનનિ ।
અસ્યૈવૈતાનિ નિશ્વસિતાનિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.10
સ યથા-આર્દ્રૈધાગ્નેઃ, આર્દ્રૈરેધોભિરિદ્ધો ઽગ્નિરાર્દ્રૈધાગ્નિઃ, તસ્માત્, અભ્યાહિતાત્પૃથગ્ધૂમાઃ, પૃથગ્નાનાપ્રકારમ્, ધૂમગ્રહણં વિસ્ફુલિહ્ગાદિપ્રદર્શનાર્થમ્, ધૂમવિસ્ફુલિઙ્ગાદયો વિનિશ્ચરન્તિ વિનિર્ગચ્છન્તિ ।
એવમ્-યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, અરે મૈત્રેય્યસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રકૃતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતત્, નિશ્વસિતમિવ નિશ્વસિતમ્;યથા અપ્રયત્નેનૈવ પુરુષનિશ્વાસો ભવત્યેવં વા અરે ।
કિં તન્નિશ્વસિતમિવ તતો જાતમિત્યુચ્યતે-યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસઃ-ચતુર્વિધં મન્ત્રજાતમ્, ઇતિહાસ ઇત્યુર્વશીપુરૂરવસોઃ સંવાદાદિઃ-"ઉર્વશીહાપ્સરાઃ"ઇત્યાદિબ્રાહ્મણમેવ, પુરાણમ્"અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્"ઇત્યાદિ, વિદ્યા દેવજનવિદ્યા વેદઃ સો ઽયમિત્યાદ્યા, ઉપનિષદઃ"પ્રિયમિત્યેતદુપાસીત"ઇત્યાદ્યાઃ, શ્લોકા બ્રાહ્મણપ્રભવા મન્ત્રાઃ"તદેતે શ્લોકાઃ"ઇત્યાદયઃ; સૂત્રાણિ વસ્તુસઙ્ગ્રહ વાક્યાનિ વેદે યથા-"આત્મેત્યેવોપાસીત"ઇત્યાદીનિ, અનુવ્યાખ્યાનાનિ મન્ત્રવિવરણાનિ, વ્યાખ્યાનાન્યર્થવાદાઃ, અથવા વસ્તુસઙ્ગ્રહવાક્યવિવરણાન્યનુવ્યાખ્યાનાનિ, યથા ચતુર્થાધ્યાયે ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ ઇત્યસ્ય, યથા વા ઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવમ્ઽ ઇત્યસ્યાયમેવાધ્યાયશેષઃ, મન્ત્રવિવરણાનિ વ્યાખ્યાનાનિ, એવમષ્ટવિધં બ્રાહ્મણમ્ ।
એવં મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરેવ ગ્રહણમ્, નિયતરચનાવતો વિદ્યમાનસ્યૈવ વેદસ્યાભિવ્યક્તિઃ પુરુષનિશ્વાસવત્, ન ચ પુરુષબુદ્ધિપ્રયત્નપૂર્વકઃ; અતઃ પ્રમાણં નિરપેક્ષ એવ સ્વાર્થે; તસ્માદ્યત્તેનોક્તં તત્તથૈવ પ્રતિપત્તવ્યમ્, આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છદ્ભિઃ જ્ઞાનં વા કર્મ વેતિ ।
નામપ્રકાશવશા હિ રૂપસ્ય વિક્રિયાવ્યવસ્થા ।
નામરૂપયોરેવ હિ પરમાત્મોપાધિભૂતયોર્વ્યાક્રિયમાણયોઃ સલિલફેનવત્તત્ત્વાન્યત્વેનાનિર્વક્તવ્યયોઃ સર્વાવસ્થયોઃ સંસારત્વમ્-ઇત્યતો નામ્ન એવ નિશ્વસિતત્વમુક્તમ્, તદ્વચનેનૈવેતરસ્ય નિશ્વસિતત્વસિદ્ધેઃ ।
અથવા સર્વસ્ય દ્વૈતજાતસ્ય અવિદ્યાવિષયત્વમુક્તમ્-"બ્રહ્મ તં પરાદાત્.....ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"ઇતિ ।
તેન વેદસ્યાપ્રામાણ્યમાશઙ્ક્યતે ।
તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમિદમુક્તમ્? પુરુષનિશ્વાસવદપ્રયત્નોત્થિતત્વાત્પ્રમાણં વેદઃ, ન યથા અન્યો ગ્રન્થ ઇતિ ॥10॥
કિઞ્ચાન્યત્, ન કેવલં સ્થિત્યુત્પત્તિકાલયોરેવ પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાભાવાજ્જગતો બ્રહ્મત્વમ્, પ્રલયકાલે ચ ।
જલબુદ્બુદફેનાદીનામિવ સલિલવ્યતિરેકેણાભાવઃ, એવં પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ તત્કાર્યાણાં નામરૂપકર્મણાં તસ્મિન્નેવ લીયમાનાનામભાવઃ ।
તસ્માદેકમેવ બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાનઘનમેકરસં પ્રતિપત્તવ્યમિત્યત આહ ।
પ્રલયપ્રદર્શનાય દૃષ્ટાન્તઃ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.11
સ યથા સર્વાસામ્ અપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સ્પર્શાનાં ત્વગ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં ગન્ધાનાં નાસિકે એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રસાનાં જિહ્વૈકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રૂપાણાં ચક્ષુર્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષં શબ્દાનાં શ્રોત્રમ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સંકલ્પાનાં મન એકાયનમ્ ।
એવં સર્વાસાં વિદ્યાનાં હૃદયમ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં કર્મણાં હસ્તાવ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામ્ આનન્દાનામ્ ઉપસ્થ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વિસર્ગાણાં પાયુર્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામ્ અધ્વનાં પાદાવ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વેદાનાં વાગ્ એકાયનમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.11
સ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ;યથા યેન પ્રકારેણ, સર્વાસાં નદીવાપીતડાગાદિગતાનામપામ્, સમુદ્રો ઽબ્ધિરેકાયનમ્, એકગમનમેકપ્રલયો ઽવિભાગપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ;યથાયાં દૃષ્ટાન્તઃ, એવં સર્વેષાં સ્પર્શાનાં મૃદુકર્કશકઠિનપિચ્છિલાદીનાં વાયોરાત્મભૂતાનાં ત્વગેકાયનમ્, ત્વગિતિ ત્વગ્વિષયં સ્પર્શસામાન્યમાત્રમ્, તસ્મિન્પ્રવિષ્ટાઃ સ્પર્શવિશેષાઃ-આપ ઇવ સમુદ્રમ્-તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતા ભવન્તિ;તસ્યૈવ હિ તે સંસ્થાનમાત્રા આસન્ ।
તથા તદપિ સ્પર્શસામાન્યમાત્રં ત્વક્છબ્દવાચ્યં મનઃસઙ્કલ્પે મનોવિષયસામાન્યમાત્રે, ત્વગ્વિષય ઇવસ્પર્શવિશેષાઃ, પ્રવિષ્ટં તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતં ભવતિ;એવં મનોવિષયો ઽપિ બુદ્ધિવિષયસામાન્યમાત્રે પ્રવિષ્ટસ્તદ્વ્યતિરેકેણાભાવભૂતો ભવતિ;વિજ્ઞાનમાત્રમેવ ભૂત્વા પ્રજ્ઞાનઘને પરે બ્રહ્મણ્યાપ ઇવ સમુદ્રે પ્રલીયતે ।
એવં પરમ્પરાક્રમેણ શબ્દાદૌ સહ ગ્રાહકેણ કરણેન પ્રલીને પ્રજ્ઞાનઘને ઉપાધ્યભાવાત્સૈન્ધવઘનવત્ પ્રજ્ઞાનઘનમેકરસમનન્તમપારં નિરન્તરં બ્રહ્મ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તસ્માદાત્મૈવ એકમદ્વયમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
તથા સર્વેષાં ગન્ધાનાં પૃથિવીવિશેષાણાં નાસિકે ઘ્રાણવિષયસામાન્યમ્, તથા સર્વેષાં રસાનામબ્વિશેષાણાં ચક્ષુશ્ચક્ષુર્વિષયસામાન્યમ્, તથા શબ્દાનાં શ્રોત્રવિષયસામાન્યં પૂર્વવત્ ।
તથા શ્રોત્રાદિવિષયસામાન્યાનાં મનોવિષયસામાન્યે સઙ્કલ્પે;મનોવિષયસામાન્યસ્યાપિ બુદ્ધિવિષયસામાન્યે વિજ્ઞાનમાત્રે;વિજ્ઞાનમાત્રં ભૂત્વા પરસ્મિન્પ્રજ્ઞાનઘને પ્રલીયતે ।
તથા કર્મેન્દ્રિયાણાં વિષયા વદનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દવિશેષાઃ તત્તત્ક્રિયાસામાન્યેષ્વેવ પ્રવિષ્ટા ન વિભાગયોગ્યા ભવન્તિ, સમુદ્ર ઇવાબ્વિશેષાઃ; તાનિ ચ સામાન્યાનિ પ્રાણમાત્રમ્, પ્રાણશ્ચ પ્રજ્ઞાનમાત્રમેવ ।
"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"ઇતિ કૌષીતકિનો ઽધીયતે ।
નનુ સર્વત્ર વિષયસ્યૈવ પ્રલયો ઽભિહિતઃ, ન તુ કરણસ્ય;તત્ર કો ઽભિપ્રાય ઇતિ? બાઢમ્;કિન્તુ વિષયસમાનજાતીયં કરણં મન્યતે શ્રુતિઃ, ન તુ જાત્યન્તરમ્;વિષયસ્યૈવ સ્વાત્મગ્રાહકત્વેન સંસ્થાનાન્તરં કરણં નામ-યથા રૂપવિશેષસ્યૈવ સંસ્થાનં પ્રદીપઃ કરણં સર્વરૂપપ્રકાશને, એવં સર્વવિષયવિશેષાણામેવ સ્વાત્મવિશેષપ્રકાશકત્વેન સંસ્થાનાન્તરાણિ કરણાનિ પ્રદીપવત્ ।
તસ્માન્ન કરણાનાં પૃથક્પ્રલયે યત્નઃ કાર્યઃ,
વિષયસામાન્યાત્મકત્વાદ્વિષયપ્રલયેનૈવ પ્રલયઃ સિદ્ધો ભવતિ કરણાનામિતિ ॥11॥
તત્ર ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્, તત્ર હેતુરભિહિતઃ-આત્મસામાન્યત્વમ્, આત્મજત્વમ્, આત્મપ્રલયત્વં ચ ।
તસ્માદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકાલેષુ પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાભાવાત્"પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ" "આત્મૈવેદં સર્વમ્"ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં યત્, તત્તર્કતઃ સાધિતમ્ ।
સ્વાભાવિકો ઽયં પ્રલય ઇતિ પૌરાણિકા વદન્તિ ।
યસ્તુ બુદ્ધિપૂર્વકઃ પ્રલયો બ્રહ્મવિદાં બ્રહ્મવિદ્યાનિમિત્તઃ, અયમાત્યન્તિક ઇત્યાચક્ષતે-અવિદ્યાનિરોધદ્વારેણ યો ભવતિ; તદર્થો ઽયં વિશેષારમ્ભઃ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.12
સ યથા સૈન્ધવખિલ્ય ઉદકે પ્રાસ્ત ઉદકમ્ એવાનુવિલીયેત ન હાસ્યોદ્ગ્રહણાયેવ સ્યાત્ ।
યતો-યતસ્ ત્વ્ આદદીત લવણમ્ ।
એવં વા અર ઇદં મહદ્ ભૂતમ્ અનન્તમ્ અપારં વિજ્ઞાનઘન એવ ।
એતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્ય્ એવાનુવિનશ્યતિ ।
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્ય્ અરે બ્રવીમિ ।
ઇતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.12
તત્ર દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે-સ યથેતિ ।
સૈન્ધવખિલ્યઃ- સિન્ધોર્વિકારઃ સૈન્ધવઃ, સિન્ધુશબ્દેનોદકમભિધીયતે, સ્યન્દનાત્સિન્ધુરુદકમ્, તદ્વિકારસ્તત્ર ભવો વા સૈન્ધવઃ સૈન્ધવશ્ચાસૌ ખિલ્યશ્ચેતિ સૈન્ધવખિલ્યઃ, ખિલ એવ ખિલ્યઃ સ્વાર્થે યત્પ્રત્યયઃ, ઉદેક સિન્ધૌ સ્વયોનૌપ્રસ્તઃ પ્રક્ષિપ્તઃ, ઉદકમેવ વિલીયમાનમનુવિલીયેત;યત્તદ્ભૌમતૈજસસમ્પર્કાત્કાઠિન્યપ્રાપ્તિઃ ।
ખિલ્યસ્ય સ્વયોનિસમ્પર્કાદપગચ્છતિ તદુદકસ્ય વિલયનમ્, તદનુ સૈન્ધવખિલ્યો વિલીયત ઇત્યુચ્યતે ।
તદેતદાહ ઉદકમેવાનુવિલીયેતેતિ ।
ન હ નૈવ અસ્ય ખિલ્યસ્યોદ્ગ્રહણાયોદ્ધૃત્ય પૂર્વવદ્ગ્રહણાય ગ્રહીતું નૈવ સમર્થઃ કશ્ચિત્સ્યાત્સુનિપુણો ઽપિ ।
ઇવશબ્દો ઽનર્થકઃ ।
ગ્રહણાય નૈવ સમર્થઃ;કસ્માત્? યતો યતો યસ્માદ્યસ્માદ્દેશાતદુદકમાદદીત ગૃહીત્વા સ્વાદયેત્, લવણાસ્વાદમેવ તદુદકં ન તુ ખિલ્યમાવઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એવમેવ વા અરે મૈત્રેયિદં પરમાત્માખ્યં મહદ્ભૂતમ્-યસ્માન્મહતો ભૂતાદવિદ્યયા પરિચ્છિન્ના સતી કાર્યકરણોપાધિસમ્બન્ધાત્ખિલ્યમાવમાપન્નાસિ, મર્ત્યા જન્મમરણાશનાયાપિપાસાદિસંસારધર્મવત્યસિ, નામરૂપકાર્યાત્મિકા-અમુષ્યાન્વ યાહમિતિ, સ ખિલ્યભાવસ્તવ કાર્યકરણભૂનોપાધિસમ્પર્કભ્રાન્તિજનિતો મહતિ ભૂતે સ્વયોનૌ મહાસમુદ્રસ્યાનીયે પરમાત્મનિ અજરે ઽમરે ઽભયે શુદ્વે સૈન્ધવવનવદેકરસે પ્રજ્ઞાનઘને ઽનન્તે ઽપારે નિરન્તરે ઽવિદ્યાજનિતભ્રાન્તિમેદવર્જિતે પ્રવેશિતઃ ।
તસ્મિન્પ્રવિષ્ટે સ્વયોનિગ્રસ્તે ખિલ્યભાવે ઽવિદ્યાકૃતે ભેદભાવે પ્રણાશિતે-ઇદમેકમદ્વૈતં મહદ્ભૂતમ્ મહચ્ચ તદ્ ભૂતં ચ મહદ્ભૂતં સર્વમહત્તરત્વાદાકાશાદિકારણત્વાચ્ચ ।
ભૂતં વિષ્વપિ કાલેપુ સ્વરૂપાધ્યભિચારાત્સર્વદૈવ પરિનિષ્પન્નમિતિ વૈકાલિકો નિષ્ઠાપ્રત્યયઃ ।
અથવા ભૂતશબ્દઃ પરમાર્થવાચી, મહચ્ચ પારમાર્થિકં ચેત્યર્થઃ;લૌકિકં તુ યદ્યપિ મહદ્ભવતિ, સ્વપ્નમાયાકૃતં હિમવદાદિપર્વતોપમં ન પરમાર્થવસ્તુ;અતો વિશિનષ્ટિ--ઇદં તુ મહચ્ચ તદભૂતં ચેતિ ।
અનન્તં નાસ્યાન્તો વિદ્યત ઇત્યનન્તમ્;કદાચિદાપેક્ષિકં સ્યાદિત્યતો વિશિનષ્ટયપારમિતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનમ ચ તદ્ઘનશ્ચેતિ વિજ્ઞાનઘનઃ, ઘનશબ્દોજાત્યન્તરપ્રતિષેધાર્થઃ-યથા સુવર્ણઘનો ઽયોઘન ઇતિ;
એવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ-નાન્યઞ્જાત્યન્તરમન્તરાલે વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદીદમેકમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ સ્વચ્છં સંસારદુઃખાસમ્પૃત્ત્કમ્, કિન્નિમિતો ઽયં ખિલ્યભાવ આત્મનો જાતો મૃતઃ સુખી દુઃખ્યહં મમેત્યેવમાદિલક્ષણો ઽનેકસંસારધર્મોપદ્રુતઃ? ઇત્યુચ્યતે--
એતેભ્યો ભૂતેભ્યો યાન્યેતાનિ કાર્યકરણવિપયાકારપરિણતાનિ નામરૂપાત્મકાનિ સલ્લિફેનવુદ્વુદોપમાનિસ્વચ્છસ્ય પરમાત્મનઃ સલિલોપમસ્ય, યેપાં વિષયપર્યન્તાનાં પ્રજ્ઞાનઘને બ્રહ્મણિ પરમાર્થવિવેકજ્ઞાનેન પ્રવિલાપનમુત્તકં નદીસમુદ્રવત--એતભ્યો હેતુભૂતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સત્યશબ્દવાચ્યેભ્યઃ સમુત્થાય સૈન્ધવખિલ્યવત્-યથા અદ્ભયઃ સૂર્યચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બઃ, યથા વા સ્વચ્છસ્ય સ્ફટિકસ્ય અલત્તકાદ્યુપાધિભ્યો રત્ત્કાદિભાવઃ, એવં કાર્યકરણભૂતભૂતોપાધિભ્યો વિશેપાત્મખિલ્યભાવેન સમુત્થાય સમ્યગુત્થાય--યેભ્યો ભૂતેભ્ય ઉત્થિતઃ તાનિ યદાકાર્યકરણવિષયાકારપરિણતાનિ ભૂતાન્યાત્મનો વિશેપાત્મખિલ્યહેતુભૂતાનિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશેન બ્રહ્મવિદ્યાયા નદીસમુદ્રવત્પ્રવિલાપિતાનિ વિનશ્યન્તિ, સલિલફેનબુદ્બુદાદિવત્તેષુ વિનશ્યત્સુ અન્વેવૈષ વિશેષાત્મખિલ્યભાવો વિનશ્યતિ;યથા ઉદકાલત્ત્ફકાદિહેત્વપનયે સાર્યચન્દ્રસ્ફટિકાદિપ્રતિબિમ્બો વિનશ્યતિ, ચન્દ્રાદિ સ્વરૂપમેવ પરમાર્થતો વ્યવતિષ્ઠતે, તદ્વત્પ્રજ્ઞાનઘનમનન્તમપારં સ્વચ્છં વ્યવતિષ્ઠતે ।
ન તત્ર પ્રેત્ય વિશેપસંજ્ઞાસ્તિ કાર્યકરણસઙ્ઘાતેભ્યોવિમુત્ત્કસ્ય-ઇત્યેવમરે મૈત્રેયિ બ્રવીમિ નાસ્તિ વિશેષસંજ્ઞેતિ--અહમસાવમુષ્ય પુત્રો મમેદં ક્ષેત્રં ધનં સુખી દુઃખીત્યેવમાદિલક્ષણા, અવિદ્યાકૃતત્વાત્તસ્યાઃ;અવિદ્યાયાશ્ચબ્રહ્મવિદ્યયા નિરન્વયતો નાશિતત્વાત્કુતો વિશેષસંજ્ઞાસમ્ભવો બ્રહ્મવિદશ્ચૈતન્યસ્વભાવાવસ્થિતસ્ય? શરીરાવસ્થિતસ્યાપિ વિશેષસંજ્ઞા નોપપદ્યતે કિમુત કાર્યકરણવિમુત્ત્કસ્ય સર્વતઃ? ઇતિ હોવાચોત્ત્કવાન્કિલ પરમાર્થદર્શનં મૈત્રેય્યૈ ભાર્યાયૈ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ॥12 ॥
એવં પ્રતિબોધિતા--
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.13
સા હોવાચ મૈત્રેયી -- અત્રૈવ મા ભગવાન્ અમૂમુહન્ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ ।
સ હોવાચ -- ન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમિ ।
અલં વા અર ઇદં વિજ્ઞાનાય

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.13
સા હ કિલોવાચોત્ત્કવતી મૈત્રેયી--અત્રૈવ એતસ્મિત્રેવ એકસ્મિન્વસ્તુનિ બ્રહ્મણિ વિરુદ્વધર્મવત્તવમાચક્ષણેન ભગવતા મમ મોહ કૃતઃ;તદાહ--અત્રૈવ મા ભગવાન્પૂજાવાનમૂમુહન્મોહં કૃતચાન્ ।
કથં તેન વિરુદ્વધર્મવત્ત્વમ્ ઉત્કમિત્યુચ્યતે--પૂર્વ વિજ્ઞાનઘન એવેતિ પ્રતિશાય પુનર્ન પ્રેત્ય સંશાસ્તીતિ;કથં વિજ્ઞાનઘન એવ? કથં વા ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ? ન હ્યુષ્ણઃ શીતશ્ચાગ્નિરેવૈકો ભવતિ ।
અતો મૂઢાસ્મ્યત્ર ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ-ન વા અરે મૈત્રેય્યહં મોહં બ્રવીમિ મોહનં વાક્યં ન બ્રવીમિત્યર્થઃ ।
નનુ કથં વિરુદ્વધર્મત્વમવોચઃ-વિજ્ઞાન ઘનં સંજ્ઞાભાવં ચ ? ન મયેદમેકસ્મિન્વમિંણ્યમિહિતમ્, ત્વયૈવેદં વિરુદ્વધર્મત્વેનૈકં વસ્તુ પરિગૃહીતં ભ્રાન્ત્યા, ન તુ મયોત્ત્કમ્ ।
મયા ત્વિદમુત્ત્કમ્--યસ્ત્વવિદ્યાપ્રત્યુપસ્યાપિતઃકાર્યકરણસમ્બન્ધી આત્મનઃ ખિલ્યભાવઃ, યસ્મિન્વિદ્યયા નાશિતે, તન્નિમિત્તા યા વિશેષસંજ્ઞા શરીરાદિસમ્બન્ધિની અન્યત્વદર્શનલક્ષણા, સા કાર્યકરણસઙ્ઘાતોપાધૌ પ્રવિલાપિતે નશ્યતિ હેત્વભાવાદ્ ઉદકાદ્યાધારનાશાદિવ ચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ સ્તન્નિમિત્તશ્ચ પ્રકાશાદિઃ; ન પુનઃ પરમાર્થચન્દ્રાદિત્યસ્વરૂપાનાશવદસંસારિબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય વિજ્ઞાનઘનસ્ય નાશઃ; તદ્વિજ્ઞાઘન ઇત્યુત્ત્કમ્; સ આત્મા સર્વસ્ય જગતઃ, પરમાર્થતો ભૂતનાશાન્ન વિનાશી ।
વિનાશી ત્વવિદ્યકૃતઃ ખિલ્યભાવઃ,"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"(છા0 ઉ0 6 ।1 ।4) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અયં તુ પારમાર્થિકઃ-અવિનાશી વા અરે ઽયમાત્મા, અતો ઽલં પર્યાપ્તં વૈ અરે ઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં ય યાવ્યાખ્યાતં વિજ્ઞાનાય વિજ્ઞાતુમ્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,4.14
યત્ર હિ દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ તદ્ ઇતર ઇતરં જિઘ્રતિ તદ્ ઇતર ઇતરં પશ્યતિ તદ્ ઇતર ઇતરં શૃણોતિ તદ્ ઇતર ઇતરં જિઘ્રતિ તદ્ ઇતર ઇતરમ્ અભિવદતિ તદ્ ઇતર ઇતરં મનુતે તદ્ ઇતર ઇતરં વિજાનાતિ ।
યત્ર વાસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં જિઘ્રેત્ તત્ કેન કં જિઘ્રેત્ તત્ કેન કં પશ્યેત્ તત્ કેન કં શૃણુયાત્ તત્ કેન કમ્ અભિવદેત્ તત્ કેન કં મન્વીત તત્ કેન કં વિજાનીયાત્ ।
યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ ।
વિજ્ઞાતારમ્ અરે કેન વિજાનીયાદ્ ઇતિ