બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.5

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.17 આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્ ।
આત્મૈવ સ્વાભાવિકો ઽવિદ્વાન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતલક્ષણો વર્ણી, અગ્રે પ્રાગ્દારસમ્બન્ધાત્,આત્મેત્યભિધીયતે;તસ્માદાત્મનઃ પૃથગ્ભૂતં કામ્યમાનં જાયાદિભેદરૂપં નાસીત્;સ એવૈક આસીત્ - જાયાદ્યેષણાબીજભૂતા વિદ્યાવાનેક એવાસીત્ ।
સ્વાભાવિક્યા સ્વાત્મનિ કર્ત્રાદિકારકક્રિયાફલાત્મકતાધ્યારોપલક્ષણયા અવિદ્યાવાસનયા વાસિતઃ સો ઽકામયત કામિતવાન્ ।
કથમ્? જાયા કર્માધિકારહેતુભૂતા મે મમ કર્તુઃ સ્યાત્;તયા વિનાહમનધિકૃત એવ કર્મણિ;અતઃ કર્માધિકારસમ્પત્તયે ભવેજ્જાયા;અથાહં પ્રજાયેય પ્રજારૂપેણાહમેવોત્પદ્યેય ।
અથ વિત્તં મે સ્યાત્કર્મસાધનં ગવાદિલક્ષણમ્ અથાહમભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનં કર્મ કુર્વીય;યેનાહમનૃણી ભૂત્વા દેવાદીનાં લોકાન્ પ્રાપ્નુયામ્, તત્કર્મ કુર્વીય;કામ્યાનિ ચ પુત્રવિત્તસ્વર્ગાદિસાધનાનિ ।
એતાવાન્વૈ કામ એતાવદ્વિષયપરિચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
એતાવાનેવ હિ કામયિતવ્યો વિષયો યદુત જાયાપુત્રવિત્તકર્માણિ સાધનલક્ષણૈષણા;લોકાશ્ચ ત્રયો મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇતિ ફલભૂતાઃ સાધનૈષણા, તસ્માત્સા એકૈવૈષણા યા લોકૈષણા ।
સૈકૈવ સત્યેષણા સાધનાપેક્ષેતિ દ્વિધા;અતો ઽવધારયિષ્યતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"3 । 5 । 1) ઇતિ ।
ફલાર્થત્વાત્સર્વારમ્ભસ્ય લોકૈષણાર્થપ્રાપ્તા ઉક્તૈવેતિ ।
એતાવાન્વા એતાવાનેવ કામ ઇત્યવધ્રિયતે ।
ભોજને ઽભિહિતે તૃપ્તિર્ન હિ પૃથગભિધેયા, તદર્થત્વાદ્ભોજનસ્ય ।
તે એતે એષણે સાધ્યસાધનલક્ષણે કામઃ, યેન પ્રયુક્તો ઽવિદ્વાનવશ એવ કોશકારવદાત્માનં વેષ્ટયતિ - કર્મમાર્ગ એવાત્માનં પ્રણિદધદ્બહિર્મુખીભૂતો ન સ્વં લોકં પ્રતિજાનાતિ ।
તથા ચ તૈત્તિરીયકે -"અગ્નિમુગ્ધો હૈવ ધૂમતાન્તઃ સ્વં લોકં ન પ્રતિજાનાતિ"ઇતિ ।
કથં પુનરેતાવત્ત્વમવધાર્યતે કામાનામ્? અનન્તત્વાત્ ।
અનન્તા હિ કામાઃ, ઇત્યેતદાશઙ્ક્ય હેતુમાહ - યસ્માદ્ ન ઇચ્છન્ ચ ન ઇચ્છન્નપિ, અતો ઽસ્માત્ફલસાધનલક્ષણાદ્ ભૂયો ઽધિકારં ન વિન્દેન્ન લભેત ।
ન હિ લોકે ફલસાધનવ્યતિરિક્તં દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા લબ્ધવ્યમસ્તિ ।
લબ્ધવ્યવિષયો હિ કામઃ, તસ્ય ચૈતદ્વ્યતિરેકેણાભાવાત્ યુક્તં વક્તુમ્ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ - દૃષ્ટાર્થમદૃષ્ટાર્થ વા સાધ્યસાધનલક્ષણમ્ અવિદ્યાવત્પુરુષાધિકારવિષયમેષણાદ્વયં કામઃ, અતો ઽસ્માદ્વિદુષા વ્યુત્થાતવ્યમિતિ ।
યસ્માદેવમવિદ્વાનાત્મા કામો પૂર્વં કામયામાસ, તથા પૂર્વતરો ઽપિ, એષા લોકસ્થિતિઃ પ્રજાપતેશ્ચૈવમેષ સર્ગં આસીત્ ।
સો ઽબિભેદવિદ્યયા, તતઃ કામપ્રયુક્ત એકાક્યરમમાણો ઽસ્ત્યુપઘાતાય સ્ત્રિયમૈચ્છત્, તાં સમભવત્ તતઃ સર્ગો ઽયમાસીદિતિ હ્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્તત્સૃષ્ટૌ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલ એકાકી સન્પ્રાગ્દારક્રિયાતઃ કામયતે - જાયા મે સ્યાત્, અથ પ્રજાયેય અથ વિત્તં મે સ્યાત્, અથ કર્મ કુર્વીય - ઇત્યુક્તાર્થં વાક્યમ્ ।
સ એવં કામયમાનઃ સમ્પાદયંશ્ચ જાયાદીન્યાવત્સ એતેષાં યથોક્તાનાં જાયાદીનામેકૈકમપિ ન પ્રાપ્નોતિ, અકૃત્સ્નો ઽસમ્પૂર્ણો ઽહમિત્યેવં તાવદાત્માનં મન્યતે ।
પારિશેષ્યાત્સમસ્તાનેવૈતાન્સમ્પાદયતિ યદા, તદા તસ્ય કૃત્સ્નતા ।
યદા તુ ન શક્નોતિ કૃત્સ્નતાં સમ્પાદયિતું તદા અસ્ય કૃત્સ્નત્વસમ્પાદનાયાહ - તસ્યો તસ્યાકૃત્સ્નત્વભિમાનિનઃ કૃત્સ્નતા ઇયમ્ એવં ભવતિ કથમ્? અયં કાર્યકરણસઙ્ઘાતઃ પ્રવિભજ્યતે;તત્ર મનો ઽનુવૃત્તિ હિ ઇતરત્સર્વં કાર્યકરણજ્ઞાતમિતિ મનઃ પ્રધાનત્વાજાત્મેવાત્મા ।
યથા જાયાદીનાં કુટુમ્બપતિરાત્મેવ તદનુકારિત્વાઞ્જાયાદિ ચતુષ્ટ્યસ્ય;એવમિહાપિ મન આત્મા પરિકલ્પતે કૃત્સ્નતાયૈ ।
તથા વાગ્જાયા, મનો ઽનુવૃત્તિત્વસામાન્યાદ્વાચઃ ।
વાગિતિ શબ્દશ્ચોદનાદિલક્ષણઃ, મનસા શ્રોત્રદ્વારેણ ગૃહ્યતે ઽવધાર્યતે પ્રસૃજ્યતે ચ, ઇતિ મનસો જાયેવ વાક્ ।
તાભ્યાં ચ વાઙ્મનસાભ્યાં જાયાપતિસ્થાનીયાભ્યાં પ્રસૂયતે પ્રાણઃ કર્માર્થમ્, ઇતિ પ્રાણઃ પ્રજેવ ।
તત્ર પ્રાણચેષ્ટાદિલક્ષણં કર્મ ચક્ષુર્માનુષં વિત્તમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધં વિત્તં માનુષમિતરચ્ચ;અતો વિશિનષ્ટીતરવિત્તનિવૃત્ત્યર્થ માનુષમિતિ ।
ગવાદિ હિ મનુષ્યસમ્બન્ધિ વિત્તં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યં કર્મસાધનમ્;તસ્માત્તત્સ્થાનીયમ્, તેન સમ્બન્ધાચ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યં વિત્તમ્;ચક્ષુષા હિ યસ્માત્તન્માનુષં વિત્તં વિન્દતે ગવાદ્યુપલભત ઇત્યર્થઃ ।
કિં પુનરિતરદ્વિત્તમ્? શ્રોત્રં દૈવં દેવવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનસ્ય ।
વિજ્ઞાનં દૈવં વિત્તમ્;તદિહ શ્રોત્રમેવ સમ્પત્તિવિષયમ્ ।
કસ્માત્? શ્રોત્રેણ હિ યસ્માત્તદ્દૈવં વિત્તં વિજ્ઞાનં શૃણોતિ;અતઃ શ્રોત્રમેવ તદિતિ ।
કિં પુનરેતૈરાત્માદિવિત્તાન્તૈરિહ નિર્વર્ત્ય કર્મ? ઇત્યુચ્યતે - આત્મૈવ - આત્મેતિ શરીરમુચ્યતે ।
કથં પુનરાત્મા કર્મસ્થાનીયઃ? અસ્ય કર્મહેતુત્વાત્ ।
કથં કર્મહેતુત્વમ્? આત્મના હિ શરીરેણ યતઃ કર્મ કરોતિ ।
તસ્યાકૃત્સ્નત્વાભિમાનિન એવં કૃત્સ્નતા સમ્પન્ના - યથા બાહ્યા જાયાદિલક્ષણા એવમ્ ।
તસ્માત્સ એષ પાઙ્ક્તઃ પઞ્ચભિર્નિર્વૃત્તઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો દર્શનમાત્રનિર્વૃત્તો ઽકર્મિણો ઽપિ ।
કથં પુનરસ્ય પઞ્ચત્વસમ્પત્તિમાત્રેણ યજ્ઞત્વમ્? ઉચ્યતે - યસ્માદ્બાહ્યો ઽપિ યજ્ઞઃ પશુપુરુષસાધ્યઃ, સ ચ પશુઃ પુરુષશ્ચ પાઙ્ક્ત એવ યથોક્તમનઆદિપઞ્ચત્વયોગાત્ ।
તદાહ - પાઙ્ક્તઃ પશુગર્વાદિઃ, પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ પશુત્વે ઽપ્યધિકૃતત્વેનાસ્ય વિશેષઃ પુરુષસ્યેતિ પૃથક્પુરુષગ્રહણમ્ ।
કિં બહુના? પાઙ્ક્તમિદં સર્વં કર્મસાધનં ફલં ચ, યદિદં કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચિદિદં સર્વમ્ ।
એવં પાઙ્ક્તં યજ્ઞમાત્માનં યઃ સમ્પાદયત્ સ તદિદં સર્વં જગદાત્મત્વેનાપ્નોતિ ય એવં વેદ ॥17॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થં સૃષ્ટ્યાદિસર્વાત્મતાબ્રાહ્મણમ્ ॥4॥
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા ।
અવિદ્યા પ્રસ્તુતા, તત્રાવિદ્વાનન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મિઽઇતિ ।
સ વર્ણાશ્રમાભિમાનઃ કર્મકર્તવ્યતયા નિયતો જુહોત્યાદિકર્મભિઃ કામપ્રયુક્તો દેવાદીનામુપકુર્વન્સર્વેષાં ભૂતાનાં લોક ઇત્યુક્તમ્ ।
યથા ચ સ્વકર્મભિરેકૈકેન સર્વૈર્ભૂતૈરસૌ લોકો ભોજ્યત્વેન સૃષ્ટઃ, એવમસાવપિ જુહોત્યાદિપાઙ્ક્તકર્મભિઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વં ચ જગદાત્મભોજ્યત્વેનાસૃજત્ ।
એવમેકૈકઃ સ્વકર્મવિદ્યાનુરૂપ્યેણ સર્વસ્ય જગતો ભોક્તા ભોજ્યં ચ, સર્વસ્ય સર્વઃ કર્તા કાર્યં ચેત્યર્થઃ ।
એતદેવ ચ વિદ્યાપ્રકરણે મધુવિદ્યાયાં વક્ષ્યામઃ -ઽસર્વં સર્વસ્ય કાર્યં મધુઽઇત્યાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાર્થમ્ ।
યદસૌ જુહોતીત્યાદિના પાઙ્ક્તેન કામ્યેન કર્મણા આત્મભોજ્યત્વેન જગદસૃજત વિજ્ઞાનેન ચ, તજ્જગત્સર્વં સપ્તધા પ્રવિભજ્યમાનં કાર્યકારણત્વેન સપ્તાન્નાન્યુચ્યન્તે, ભોજ્યત્વાત્;તેનાસૌ પિતા તેષામન્નાનામ્ ।
એતેષામન્નાનાં સવિનિયોગાનાં સૂત્રભૂતાઃ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રકાશકત્વાદિમે મન્ત્રાઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.1
યત્ સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્ પિતા ।
એકમ્ અસ્ય સાધારણં દ્વે દેવાન્ અભાજયત્ ।
ત્રીણ્ય્ આત્મને ઽકુરુત પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છત્ ।
તસ્મિન્ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન ।
કસ્માત્ તાનિ ન ક્ષીયન્તે અદ્યમાનાનિ સર્વદા ।
યો વૈ તામ્ અક્ષિતિં વેદ સો ઽન્નમ્ અત્તિ પ્રતીકેન ।

સ દેવાન્ અપિગચ્છતિ સ ઊઋજમ્ ઉપજીવતિ ।
ઇતિ શ્લોકાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.1 યત્સપ્તાન્નાનિ, યદ્ અજનયદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્;મેધયા પ્રજ્ઞયા વિજ્ઞાનેન તપસા ચ કર્મણા;જ્ઞાનકર્મણી એવ હિ મેધાતપઃ શબ્દવાચ્યે, તયોઃ પ્રકૃતત્વાત્;નેતરે મેધાતપસી, અપ્રકરણાત્;પાઙ્ક્તં હિ કર્મ જાયાદિસાધનમ્; ઽય એવં વેદઽઇતિ ચાનન્તરમેવ જ્ઞાનં પ્રકૃતમ્;તસ્માન્ન પ્રસિદ્ધયોર્મેધાતપસોરાશઙ્કા કાર્યા;અતો યાનિ સપ્તાન્નાનિ જ્ઞાનકર્મભ્યાં જનિતવાન્પિતા તાનિ પ્રકાશયિષ્યામ ઇતિ વાક્યશેષઃ ॥1॥
તત્ર મન્ત્રાણામર્થસ્તિરોહિતત્વાત્ત્પ્રાયેણ દુર્વિજ્ઞેયો ભવતીતિ તદર્થવ્યાખ્યાનાય બ્રાહ્મણં પ્રવર્તતે -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.2
યત્ સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્ પિતેતિ ।
મેધયા હિ તપસાજનયત્ પિતૈકમ્ અસ્ય સાધારણમ્ ઇતિ ।
ઇદમ્ એવાસ્ય તત્ સાધારણમ્ અન્નં યદ્ ઇદમ્ અદ્યતે ।
સ ય એતદ્ ઉપાસ્તે ન સ પાપ્મનો વ્યાવર્તતે ।
મિશ્રં હ્ય્ એતત્ ।
દ્વે દેવાન્ અભાજયદ્ ઇતિ ।
હુતં ચ પ્રહુતં ચ ।
તસ્માદ્ દેવેભ્યો જુહ્વતિ ચ પ્ર ચ જુહ્વતિ ।
અથો આહુર્ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇતિ ।
તસ્માન્ નેષ્ટિયાજુકઃ સ્યાત્ ।
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદ્ ઇતિ ।
તત્ પયઃ ।
પયો હ્ય્ એવાગ્રે મનુષ્યાશ્ ચ પશવશ્ ચોપજીવન્તિ ।
તસ્માત્ કુમારં જાતં ઘૃતં વૈવાગ્રે પ્રતિલેહયન્તિ સ્તનં વાનુધાપયન્તિ ।
અથ વત્સં જાતમ્ આહુસ્ તૃણાદ્ ઇતિ ।
તસ્મિન્ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેતિ ।
પયસિ હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન ।
તદ્ યદ્ ઇદમ્ આહુઃ સંવત્સરં પયસા જુહ્વદ્ અપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ ।
ન તથા વિદ્યાત્ ।
યદ્ અહર્ એવ જુહોતિ તદ્ અહઃ પુનર્મૃત્યુમ્ અપજયત્ય્ એવં વિદ્વાન્ ।
સર્વં હિ દેવેભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ ।
કસ્માત્ તાનિ ન ક્ષીયન્તે અદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ ।
પુરુષો વા અક્ષિતિઃ ।
સ હીદમ્ અન્નં પુનઃ પુનર્ જનયતે ।
યો વૈતામ્ અક્ષિતિં વેદેતિ ।
પુરુષો વા અક્ષિતિઃ ।
સ હીદમ્ અન્નં ધિયાધિયા જનયતે કર્મભિઃ ।
યદ્ ધૈતન્ ન કુર્યાત્ ક્ષીયેત હ ।
સો ઽન્નમ્ અત્તિ પ્રતીકેનેતિ ।
મુખં પ્રતીકં મુખેનેત્ય્ એતત્ ।
સ દેવાન્ અપિગચ્છતિ સ ઊર્જમ્ ઉપજીવતીતિ પ્રશંસા

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.2 તત્રઽયત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતાઽઇત્યસ્ય કોર્ઽથ ઉચ્યતે? ઇથિ હિ શબ્દેનૈવ વ્યાચષ્ટે પ્રસિદ્ધાર્થાવદ્યોતકેન ।
પ્રસિદ્ધો હ્યસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યદજનયદિતિ ચાનુવાદસ્વરૂપેણ મન્ત્રેણ પ્રસિદ્ધાર્થતૈવ પ્રકાશિતા ।
અતો બ્રાહ્મણમવિશઙ્ક્યૈવાહ -ઽમેધયા હિ તપસાજનયત્પિતાઽઇતિ? નનુ કથં પ્રસિદ્ધાતાસ્યાર્થસ્ય? ઇત્યુચ્યતે - જાયાદિકર્માન્તાનાં લોકફલસાધનાનાં પિતૃત્વં તાવત્ પ્રત્યક્ષમેવ, અભિહિતં ચઽજાયા મે સ્યાત્ઽઇત્યાદિના ।
તત્ર ચ દૈવં વિત્તં વિદ્યા કર્મ પુત્રશ્ચ ફલભૂતાનાં લોકાનાં સાધનં સ્રષ્ટૃત્વં પ્રતીત્યભિહિતમ્, વક્ષ્યમાણં ચ પ્રસિદ્ધમેવ;તસ્માદ્યુક્તં વક્તું મેધયેત્યાદિ ।
એષણા હિ ફલવિષયા પ્રસિદ્ધૈવ ચ લોકે ।
એષણા ચ જાયાદીત્યુક્તમ્ઽએતાવાન્વૈ કામઃઽઇત્યનેન ।
બ્રહ્મવિદ્યાવિષયે ચ સર્વૈકત્વાત્કામાનુપપત્તેઃ ।
એતેનાશાસ્ત્રીયપ્રજ્ઞાતપોભ્યાં સ્વાભાવિકાભ્યાં જગત્સ્રષ્ટૃત્વમુક્તમેવ ભવતિ;સ્થાવરાન્તસ્ય ચાનિષ્ટફલસ્ય કર્મવિજ્ઞાનનિમિત્તત્વાત્ ।
વિવક્ષિતસ્તુ શાસ્ત્રીય એવ સાધ્યસાધનભાવો બ્રહ્મવિદ્યાવિધિત્સયા તદ્વૈરાગ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સર્વો હ્યં વ્યક્તાવ્યક્તલક્ષણઃ સંસારો ઽસુદ્ધો ઽનિત્યઃ સાધ્યસાધનરૂપો દુઃખો ઽવિદ્યાવિષય ઇત્યેતસ્માદ્વિરક્તસ્ય બ્રહ્મવિદ્યા આરબ્ધવ્યેતિ ।
તત્રાન્નાનાં વિભાગેન વિનિયોગ ઉચ્યતે-ઽએકમસ્ય સાધારણ્મઽઇતિ મન્ત્રપદમ્, તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ઽઇદમેવાસ્ય તસ્માધારણમન્નમ્ઽઇત્યુત્ત્કમ્ ।
અસ્ય ભોત્ત્કૃસમુદાયસ્ય, કિં તત્? યદિદમદ્યતે ભુજ્યતે સર્વૈઃ પ્રાણિભિરહન્યહનિ, તસ્માધારણં સર્વભોક્ત્રર્થમકલ્પયત્પિતા સૃષ્ટ્વાન્નમ્ ।
સ ય એતત્સાધારણં સર્વપ્રાણભૃત્સ્થિતિકરં ભુજ્યમાનમન્નમુપાસ્તે તત્પરો ભવતીત્યર્થઃ-- ઉપાસનં હિ નામ તાત્પર્ય દૃષ્ટં લોકેઽગુરુમુપાસ્તેઽ ઽરાજાનમુપાસ્તેઽઇત્યાદૌ--તસ્માચ્છરીરસ્થિત્યર્થન્નોપભોગપ્રધાનોનાદૃષ્ટાર્થકર્મપ્રધાન ઇત્યર્થઃ;સ એવં ભૂતો ન પાપ્મનો ઽધર્મદ્વયાવર્તતે--ન વિમુચ્યત ઇત્યેતત્ ।
તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ---"મોઘમન્નંવિન્દતે"ઇત્યાદિઃ ।
સ્મૃતિરપિ-"નાત્માર્થ પાચયેદન્નમ્" "અપ્રદાયૈભ્યો યો ભૂઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ" "અન્નાદે ભ્રૂણહા માર્ષ્ટિ" ઇત્યાદિઃ ।
કસ્માત્પુનઃ પાપ્મનો ન વ્યાવર્તતે? મિશ્રં હ્યેતસ્મર્સેષાં હિ સ્વં તદપ્રવિભક્તં યત્પ્રાણિભિર્ભુજ્યતે ।
સર્વભોજ્યત્પાદેવ યો મુખે પ્રક્ષિપ્યમાણો ઽપિ ગ્રાસઃ પરસ્ય પીડાકરો દૃશ્યતે,ઽમમેદં સ્યાત્ઽઇતિ હિ સર્વેષાં તત્રાશા પ્રતિવદ્વા ।
તસ્માન્ન પરમપીડય્ત્વા ગ્રસિતુમપિ શક્યતે ।
"દુષ્કૃતં હિ મનુષ્યાણામ્"ઇત્યાદિસ્મરણાચ્ચ ।
ગૃહિણા વૈશ્વદેવાખ્યમન્નં યદહન્યહનિ નિરૂપ્યત ઇતિ કેચિત્, તત્ર, સર્વભોત્તકૃસાધારણત્વં વૈશ્વદેવાખ્યસ્યાન્નસ્ય ન સર્વપ્રાણભૃદ્ભુજ્યમાનાન્નવત્પ્રત્યક્ષમ્, નાપિઽયદિદમદ્યતેઽઇતિ તદ્વિષયં વચનમનુકૂલમ્ ।
સર્વપ્રાણભૃદ્ભપજ્યમાનાંનાન્નાન્તઃપાતિત્વાચ્ચ વૈશ્વદેવાખ્યસ્ય યુત્તકં શ્વચાણ્ડાલાદ્યાધસ્યાન્નસ્ય ગ્રહણમ્, વૈશ્વદેવવ્યતિરેકેણાપિ શ્વચાણ્ડાલાદ્યાધાશ્વદર્શનાત્, તત્ર યુત્કમ્,ઽયદિદમદ્યતેઽઇતિ વચનમ્ ।
યદિ હિ તન્ન ગૃહ્યેત, સાધારણશબ્દેન પિત્રાસૃષ્ટત્વાવિનિયુત્ત્કત્વે તસ્ય પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
ઇષ્યતે હિ તત્સૃષ્ટવં તદ્વિનિયુત્ત્કત્વં ય સર્વસ્યાન્નજાતસ્ય ।
ન ચ વૈશ્વદેવાખ્યં શાસ્ત્રોક્તં કર્મ કુર્વતઃ પાપ્મનો ઽવિનિવૃત્તિર્યુક્તા, ન ચ તસ્ય પ્રતિષેધો ઽસ્તિ, ન ચ મત્સ્યબન્ધનાદિકર્મવત્સ્વભાવજુગુપ્સિતમેતત્, શિષ્ટનિર્વર્ત્યત્વાત્, અકરણે ચ પ્રત્યવાયશ્રવણાત્ ।
ઇતરત્ર ચ પ્રત્યવાયોપપત્તેઃ"અહમન્નમન્નમદન્તમા3ઙ્મિ"(તૈ.ઉ.3 । 10 । 6) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
દ્વે દેવાનભાજયત્ ઇતિ મન્ત્રપદમ્, યે દ્વે અન્ને સૃષ્ટ્વા દેવાનભાજયત્ ।
કે તે દ્વે? ઇત્યુચ્યતે - હુતં ચ પ્રહુતં ચ ।
હુતમિત્યગ્નૌ હવનમ્, પ્રહુતં હુત્વા બલિહરણમ્ ।
યસ્માદ્ દ્વે એતે અન્ને હુતપ્રહુતે દેવાનભાજયત્પિતા ।
તસ્માદેતર્હ્યપિ ગૃહિણઃ કાલે દ્વેભ્યો(? ) જુહ્વતિ દેવેભ્ય ઇદમન્નમસ્માભિર્દીયમાનમિતિ મન્વાના જુહ્વતિ, પ્રજુહ્વતિ ચ હુત્વા બલિહરણં ચ કુર્વત ઇત્યર્થઃ ।
અથો અપ્યન્ય આહુર્દ્વે અન્ને પિત્રા દેવેભ્યઃ પ્રત્તે ન હુતપ્રહુતે, કિં તર્હિ? દર્શપૂર્ણમાસાવિતિ ।
દ્વિત્વશ્રવણાવિશેષાદત્યન્તપ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ હુતપ્રહુતે ઇતિ પ્રથમઃ પક્ષઃ ।
યદ્યપિ દ્વિત્વં હુતપ્રહુતયોઃ સમ્ભવતિ, તથાપિ શ્રૌતયોરેવ તુ દર્શપૂર્ણમાસયોર્દેવાન્નત્વં પ્રસિદ્ધતરમ્, મન્ત્ર પ્રકાશિતત્વાત્ ।
ગુણપ્રધાનપ્રાપ્તૌ ચ પ્રધાને પ્રથમતરા અવગતિઃ, દર્શપૂર્ણમાસયોશ્ચ પ્રાધાન્યં હુતપ્રહુતાપેક્ષયા ।
તસ્માત્તયોરેવ ગ્રહણં યુક્તમ્ઽદ્વે દેવાનભાજયત્ઽઇતિ ।
યસ્માદ્દેવાતમેતે પિત્રા પ્રકૢપ્તે દર્શપૂર્ણમાસાખ્યે અન્ને, તસ્માત્તયોર્દેવાર્થત્વાવિઘાતાય નેષ્ટિયાજુક ઇષ્ટિયજનશીલઃ, ઇષ્ટિશબ્દેન કિલ કામ્યા ઇષ્ટયઃ, શાતપથીયં પ્રસિદ્ધિઃ, તાચ્છીલ્યપ્રત્યયપ્રયોગાત્કામ્યેષ્ટિયજનપ્રધાને ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદિતિ - યત્પશુભ્ય એકં પુનસ્તદન્નમ્? તત્પયઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતે પશવો ઽસ્યાન્નસ્ય સ્વામિનઃ? ઇત્યત આહ - પયો હ્યગ્રે પ્રથમં યસ્માન્મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચ પયઃ એવોપજીવન્તીતિ ।
ઉચિતં હિઽતપો તદન્નમ્ઽઅન્યથા કથં તદેવાગ્રે નિયમેનોપજીવેયુઃ? કથમગ્રે તદેવોપજીવન્તિ? ઇત્યુચ્યતે - મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચ યસ્માત્તેનૈવાન્નેન વર્તન્તે ઽદ્યત્વે ઽપિ, યથા પિત્રા આદૌ વિનિયોગઃ કૃતસ્તથા ।
તસ્માત્કુમારં બાલં જાતં ઘૃતં વા ત્રૈવર્ણિકા જાતકર્મણિ જાતરૂપસંયુક્તં પ્રતિલેહયન્તિ પશ્ચાત્ પાયયન્તિ ।
યથાસમ્ભવમન્યેષાં સ્તનમેવાગ્રે ધાપયન્તિ મનુષ્યેભ્યો ઽન્યેષાં પશૂનામ્ ।
અથ વત્સં જાતમાહુઃઽકિયત્પ્રમાણો વત્સઃઽ? ઇત્યેવં પૃષ્ટા- સન્તો ઽતૃણાદ ઇતિ ।
નાદ્યાપિ તૃણમત્તિ, અતીવ બાલઃ, પયસૈવાદ્યાપિ વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યચ્ચાગ્રે જાતકર્માદૌ ઘૃતમુપજીવન્તિ, યચ્ચેતરે પય એવ, તત્સર્વથાપિ પય એવોપજીવન્તિ;ઘૃતસ્યાપિ પયોવિકારત્વાત્પયસ્ત્વમેવ કસ્માત્પુનઃ સપ્તમં સત્પશ્વન્નં ચતુર્થત્વેન વ્યાખ્યાયતે? કર્મસાધનત્વાત્ ।
કર્મ હિ પયઃસાધનાશ્રયં અગ્નિહોત્રાદિ ।
તચ્ચ કર્મ સાધનં વિત્તસાધ્યં વક્ષ્યમાણસ્યાન્નત્રયસ્ય સાધ્યસ્ય, યથા દર્શપૂર્ણમાસૌ પૂર્વોક્તાવન્ને ।
અતઃ કર્મપક્ષત્વાત્ કર્મણા સહ પિણ્ડીકૃત્યોપદેશઃ ।
સાધનત્વાવિશેષાદર્થસમ્બન્ધાદાનન્તર્યમકારણમિતિ ચાવ્યાખ્યાને પ્રતિપત્તિસૌકર્યાચ્ચ ।
સુખં હિ નૈરન્તર્યેણ વ્યાખ્યાતુ શક્યન્તે ઽન્નાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ચ સુખં પ્રતીયન્તે ।
તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેત્યસ્ય કોર્ઽથઃ? ઇત્યુચ્યતે - તસ્મિન્પશ્વન્ને પયસિ સર્વમધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવલક્ષણં કૃત્સ્નં જગત્પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ પ્રાણવેષ્ટાવદ્યચ્ચ ન સ્થાનરં શૈલાદિ ।
તત્ર હિ શબ્દેનૈવ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતકેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
કારણત્વાપપત્તેઃ ।
કારણત્વં ચાગ્નિહોત્રાદિકર્મસમવાયિત્વમ્ ।
અગ્નિહોત્રાદ્યાહુતિવિપરિણામાત્મકં ચ જગત્કૃત્સ્નમિતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ શતશો વ્યવસ્થિતાઃ ।

અતો યુક્તમેવ હિ શબ્દેન વ્યાખ્યાનમ્ ।
યત્તદ્બ્રાહ્મણાન્તરેષ્વિદમાહુઃ - સંવત્સરં પયસા જુહ્વદપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ, સંવત્સરેણ કિલ ત્રીણિ ષષ્ટિશતાન્યાહુતીનાં સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચેતિ યાજુષ્મતીરિષ્ટકા અભિસમ્પદ્યમાનાઃ સંવત્સરસ્ય ચાહોરાત્રાણિ, સંવત્સરમગ્નિં પ્રજાપતિમાપ્નુવન્તિ;એવં કૃત્વા સંવત્સરં જુહ્વદપજયતિ પુનઃ મૃત્યુમ્, ઇતઃ પ્રેત્ય દેવેષુ સમ્ભૂતઃ પુનર્ન મ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં બ્રાહ્મણવાદા આહુઃ, ન તથા વિદ્યાન્ન તથા દ્રષ્ટવ્યમ્;યદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયતિ, ન સંવત્સરાભ્યાસમપેક્ષતે ।
એવં વિદ્વાન્સન્, યદુક્તમ્ - પયસિ હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં પય આહુતિવિપરિણામાત્મકત્વાત્સર્વસ્યેતિ, તદેકેનૈવાહ્વા જગદાત્મત્વં પ્રતિપદ્યતે;તદુચ્યતે - અપજયતિ પુનર્મૃત્યું પુનર્મરણમ્, સકૃન્મૃત્વાવિદ્ધાઞ્છરીરેણ વિયુજ્ય સર્વાત્મા ભવતિ ન પુનર્મરણાય પરિચ્છિન્નં શરીરં ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
કઃ પુનર્હેતુઃ સર્વાત્માપ્ત્યા મૃત્યુમપજયતિ? ઇત્યુચ્યતે - સર્વં સમસ્તં હિ યસ્માદ્દેવેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽન્નાદ્યમન્નમેવ તદાદ્યં ચ સાયંપ્રાતરાહુતિપ્રક્ષેપેણ પ્રયચ્છતિ ।
તદ્યુક્તં સર્વમાહુતિમયમાત્માનં કૃત્વા સર્વદેવાન્નરૂપેણ સર્વૈર્દેવૈરેકાત્મભાવં ગત્વા સર્વદેવમયો ભૂત્વા પુનર્ન મ્રિયત ઇતિ ।
અથૈતદપ્યુક્તં બ્રાહ્મણેન -"બ્રહ્મ વૈ સ્વયમ્ભૂ તપો ઽતપ્યત તદૈક્ષત ન વૈ તપસ્યાનન્ત્યમસ્તિ, હન્તાહં ભૂતેષ્વાત્માનં જુહવાનિ ભૂતાનિ ચાત્મનીતિ, તત્સર્વેષુ ભૂતેષ્વાત્માનં હુત્વા ભૂતાનિ ચાત્મનિ સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યગાધિપત્યં પર્યેત્"ઇતિ ।
કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તે ઽદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ ।
યદા પિત્રા અન્નાનિ સૃષ્ટ્વા સપ્ત પૃથક્પૃથગ્ભોક્તૃભિરદ્યગાનાનિ - તન્નિમિત્તત્વાત્તેષાં સ્થિતેઃ - સર્વદા નૈરન્તર્યેણ;કૃતક્ષયોપપત્તેશ્ચ યુક્તસ્તેષાં ક્ષયઃ ।
ન ચ તાનિ ક્ષીયમાણાનિ, જગતો ઽવિભ્રષ્ટરૂપેણૈવાવસ્થાનદર્શનાત્ ।
ભવિતવ્યં ચાક્ષયકારણેન;તસ્માત્કસ્માત્પુનસ્તાનિ ન ક્ષીયન્ત ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
તસ્યેદં પ્રતિવચનમ્ -ઽપુરિષો વા અક્ષિતિઃઽ ।
યથાસૌ પૂર્વમન્નાનાં સ્રષ્ટાસીત્પિતા મેધયા જાયાદિસમ્બન્ધેન ચ પાઙ્ક્તકર્મણા ભોક્તા ચ, તથા યેભ્યો દત્તાન્યન્નાનિ તે ઽપિ તેષામન્નાનાં ભોક્તારો ઽપિ સન્તઃ પિતર એવ, મેધયા તપસા ચ યતો જનયન્તિ તાન્યન્નાનિ ।
તદેતદભિધીયતે પુરુષો વૈ યો ઽન્નાનાં ભોક્તા સો ઽક્ષિતિરક્ષયહેતુઃ ।
કથમસ્યાક્ષિતિત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે - સ હિ યસ્માદિદં ભુજ્યમાનં સપ્તવિધં કાર્યકરણલક્ષણં ક્રિયાફલાત્મકં પુનઃ પુનર્ભૂયો ભૂયો જનયત ઉત્પાદયતિ ધિયા ધિયા તત્તત્કાલભાવિન્યા તયા તયા પ્રજ્ઞયા, કર્મભિશ્ચ વાઙ્મનઃકાયવેષ્ટિતૈઃ યદ્યદિ હ યદ્યેતત્સપ્તવિધમન્નમુક્તં ક્ષણમાત્રમપિ ન કુર્યાત્પ્રજ્ઞયા કર્મભિશ્ચ, તતો વિચ્છિદ્યેત ભુજ્યમાનત્વાત્સાતત્યેન ક્ષીયેત હ ।
તસ્માદ્યથૈવાયં પુરુષો ભોક્તા અન્નાનાં નૈરન્તર્યેણ, યથાપ્રજ્ઞે યથાકર્મ ચ કરોત્યપિ ।
તસ્માત્પુરુષો ઽક્ષિતિઃ સાતત્યેન કર્તૃત્વાત્ ।
તસ્માદ્ ભુજ્યમાનાન્યપ્યન્નાનિ ન ક્ષીયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ પ્રજ્ઞાક્રિયાલક્ષણપ્રબન્ધારૂઢઃ સર્વો લોકઃ સાધ્યસાધનલક્ષણઃ ક્રિયાફલાત્મકઃ સંહતાનેકપ્રાણિકર્મવાસનાસન્તાનાવષ્ટબ્ધત્વાત્ક્ષણિકો ઽશુદ્ધો ઽસારો નદીસ્રોતઃ પ્રદીપસન્તાનકલ્પઃ કદલીસ્તમ્ભવદસારઃ ફેનમાયામરીચ્યમ્ભઃસ્વપ્નાદિસમસ્તદાત્મગતદૃષ્ટીનામવિકીર્યમાણો નિત્યઃ સારવાનિવ લક્ષ્યતે ।
તદેતદ્વૈરાગ્યાર્થમુચ્યતે - ધિયા ધિયા જનયતે કર્મભિર્યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હેતિ - વિરક્તાનાં હ્યસ્માદ્બ્રહ્મવિદ્યા આરબ્ધવ્યા ચતુર્થપ્રમુખેણેતિ ।
યો વૈતામક્ષિતિં વેદેતિ;વક્ષ્યમાણાન્યપિ ત્રીણ્યન્નાન્યસ્મિન્નવસરે વ્યખ્યાતાન્યેવેતિ કૃત્વા તેષાં યાથાત્મ્યવિજ્ઞાનફલમુપસંહ્રિયતે - યો વા એતામ્ અક્ષિતિમ્ અક્ષયહેતું યથોક્તં વેદ, પુરુષો વા અક્ષિતિઃ સ હીદમન્નં ધિયા ધિયા જનયતે કર્મભિર્યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયતે હેતિ ।
સો ઽન્નમત્તિ પ્રતીકેનેત્યસ્યાર્થ ઉચ્યતે - મુખં મુખ્યત્વં પ્રાધાન્યમિત્યેતત્ ।
પ્રાધાન્યેવાન્નાનાં પિતુઃ પુરુષસ્યાક્ષિતિત્વં યો વેદ સો ઽન્નમત્તિ નાન્નં પ્રતિ ગુણભૂતઃ સન્ ।
યથાજ્ઞો ન તથા વિદ્વાનન્નાનાયાત્મભૂતઃ, ભોક્તૈવ ભવતિ, ન ભોજ્યતામાપાદ્યતે ।
સ દેવાનપિ ગચ્છતિ સ ઊર્જમુપજીવતિ, દેવાનપિ ગચ્છતિ દેવાત્મભાવં પ્રતિપદ્યતે, ઊર્જમમૃતં ચોપજીવતીતિ યદુક્તં સા પ્રશંસા, નાપૂર્વાર્થો ઽન્યો ઽસ્તિ ॥2॥
પાઙ્ક્તસ્ય કર્મણઃ ફલભૂતાનિ યાનિ ત્રીણ્યન્નાપ્યુપક્ષિપ્તાનિ તાનિ કાર્યત્વાદ્વિસ્તીર્ણવિષયત્વાચ્ચ પૂર્વભ્યો ઽન્નેભ્યઃ પૃથગુત્કૃષ્ટાનિ, તેષાં વ્યાખ્યાનાર્થ ઉત્તરો ગ્રન્થ આ બ્રાહ્મણપરિસમાપ્તેઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.3
ત્રીણ્ય્ આત્મને ઽકુરુતેતિ:
મનો વાચં પ્રાણં તાન્ય્ આત્મને ઽકુરુત ।
અન્યત્રમના અભૂવં નાદર્શમ્ અન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષમ્ ઇતિ મનસા હ્ય્ એવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ ।
કામઃ સંકલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિર્ અધૃતિર્ હ્રીર્ ધીર્ ભીર્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વં મન એવ ।
તસ્માદ્ અપિ પૃષ્ઠત ઉપસ્પૃષ્ટો મનસા વિજાનાતિ ।
યઃ કશ્ચ શબ્દો વાગ્ એવ સા ।
એષા હ્ય્ અન્તં આયત્તૈષા હિ ન ।
પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઉદાનઃ સમાનો ઽન ઇત્ય્ એતત્ સર્વં પ્રાણ એવ ।
એતન્મયો વા અયમ્ આત્મા ।
વાઙ્મયો મનોમયઃ પ્રાણમયઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.3 ત્રીણ્યાત્મને ઽકુરુતેતિ કો ઽસ્યાર્થ ઇત્યુચ્યતે - મનોવાક્પ્રાણા એતાનિ ત્રીણ્યન્નાનિ, તાનિ મનો વાચં પ્રાણં ચાત્મને આત્માર્થમકુરુત - કૃતવાન્ સૃષ્ટ્વા આદૌ પિતા ।
તેષાં સંશય ઇત્યત આહ - અસ્તિ તાવન્મનઃ શ્રોત્રાદિબાહ્યકરણવ્યતિરિક્તમ્, યત એવં પ્રસિદ્ધમ્ - બાહ્યકરણવિષયાત્મસમ્બન્ધે સત્યપ્યભિમુખીભૂતં વિષયં ન ગૃહ્ણાતિ,ઽકિં દૃષ્ટવાનસીદં રૂપમ્ઽ? ઇત્યુક્તો વદતિ -ઽઅન્યત્ર મે ગતં મન આસીત્સો ઽહમન્યત્રમના આસં નાદર્શમ્ઽ ।
તથાઽઇદં શ્રુતવાનસિ મદીયં વચઃઽઇત્યુક્તઃઽઅન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષં ન શ્રુતવાનસ્મિઽઇતિ ।
તસ્માદ્ યસ્યાસન્નિધૌ રૂપાદિગ્રહણસમર્થસ્યાપિ સતશ્ચક્ષુરાદેઃ સ્વસ્વવિષયસમ્બન્ધે રૂપાશબ્દાદિજ્ઞાનં ન ભવતિ, યસ્ય ચ ભાવે ભવતિ, તદન્યદસ્તિ મનો નામાન્તઃકરણં સર્વકારણવિષયયોગિ ઇત્યવગભ્યતે ।
તસ્માત્સર્વો હિ લોકાં મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ, તદ્વયગ્રત્વે દર્શનાદ્યભાવાત્ ।
અસ્તિત્વે સિદ્વે મનસઃ સ્વરૂપાર્થમિદમુચ્યતેકામઃ સ્ત્રીચ્યતિકરાભીલાષાદિઃ, સંકલ્પઃ પ્રત્યુપસ્થિતવિપયવિકલ્પનં શુક્લનીલાદિભેદેન, વિચિકિત્સા સંશયજ્ઞાનમ્, શ્રદ્વા અદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસ્વાસ્તિક્યવુદ્વિદૈવયાદિપુ ચ, અશ્રદ્વા તદ્વિપરીતા વુદ્વિઃ, ધૃતિર્ધારણં દેહાદ્યવસાદે ઉત્તમ્ભન્, અધૃતિસ્તદ્વિપર્યયઃ, હ્રીર્લજ્જા, ધીઃ પ્રજ્ઞા, ભીર્ભય્મ, ઇત્યેતદેવમાદિકં સર્વં મન એવ;મનસો ઽન્તઃકરણસ્ય રૂપાણ્યેતાનિ ।
મનો ઽસ્તિત્વં પ્રત્યન્યચ્ચ કારણમુચ્યતે-તસ્માન્મનો નામાસ્તયન્તઃ કરણમ્, યસ્માચ્ચક્ષુષો હ્યગોચરે પૃષ્ઠપ્તો ઽપ્યુપસ્પૃષ્ઠઃ કેનિચિદ્ હસ્તસ્યાયં સ્પર્શો જાનેરયમિતિ વિવેકેન પ્રતિપદ્યતે ।
યદિ વિવેકકૃન્મનો નામ નાસ્તિ તર્હિ ત્વઙ્માત્રેણ કુતો વિવેકપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્? તન્મનઃ ।
અસ્તિ તાવન્મનઃ, સ્વરૂપં ચ તસ્યાપાધિગતમ્ ।
ત્રીણ્યન્નાનીહ ફલભૂતાનિ કર્મણાં મનોવાક્પ્રાણાખ્યાનિ અધ્પાત્મમધિભૂતમધિદૈવં ચ વ્યાચિખ્યાસિતાનિ ।
તત્ર આધ્યાત્મિકાનાં વાઙ્મનઃ પ્રાણાનાં મનો વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથેદાર્નીવાગ્વત્ત્કવ્યેત્યારંમઃ- યઃ કશ્ચ લોકે શબ્દો ધવનિસ્તાલ્વાદિવ્યઙ્ગ્યઃ પ્રાણિભિર્વર્ણાદિલક્ષણ ઇતરો વા વાદિત્રમેધાદિનિમિત્તઃ સર્વો ધ્વનિર્વાગેવ સા ।
ઇદં તાવદ્વાચઃ સ્વરૂપમુત્ત્કમ્? અથ તસ્યાઃ કાર્યમુચ્યતે-એષા વાગ્ઘિ યસ્માદન્તમભિધેયાવસાનમભિધેયનિર્ણયમાયત્તાનુગતા ।
એષા પુનઃ સ્વયં નાભિધેયવત્પ્રકાશ્યા અભિધેયપ્રકાશિકૈવ્ પ્રકાશાત્મકત્વાત્ પ્રદીપાદિવત્ ।
ન હિ પ્રદીપાદિપ્રકાશઃ પ્રકાશાન્તરેણ પ્રકાશ્યતે, તદ્વદ્વાક્પ્રકાશિકૈવ સ્વયં ન પ્રકાશ્યેત્યનવસ્થાં શ્રુતિઃ પરિહરતિ - એષા હિ ન પ્રકાશ્યા ।
પ્રકાશકત્વમેવ વાચઃ કાર્યમિત્યર્થઃ ।
અથ પ્રાણ ઉચ્યતે - પ્રાણો મુખનાસિકાસઞ્ચાર્યા હૃદયવૃત્તિઃપ્રણયનાત્પ્રાણઃ અપનયનાન્મૂત્રપુરીષાદેરપાનનો ઽધોવૃત્તિરાનાભિસ્થાનઃ;વ્યાનનો વ્યાયમનકર્મા વ્યાનઃ પ્રાણાપાનયોઃ સન્ધિર્વીર્યવત્કર્મહેતુશ્ચ;ઉદાન ઉત્કર્ષોર્ધ્વગમનાદિહેતુરાપાદતલમસ્તકસ્થાન ઊર્ધ્વવૃત્તિઃ, સમાનઃ સમં નયનાદ્ ભુક્તસ્ય પીતસ્ય ચ કોષ્ઠસ્થાનો ઽન્નપક્તા, અન ઇત્યેષાં વૃત્તિવિશેષાણાં સામાન્યભૂતા સામાન્યદેહચેષ્ટાભિસમ્બન્ધિની વૃત્તિઃ, એવં યથોક્તં પ્રાણાદિવૃત્તિજાતમેતત્સર્વં પ્રાણ એવ ।
પ્રાણ ઇથિ વૃત્તિમાનાધ્યાત્મિકો ઽન ઉક્તઃ ।
કર્મ ચાસ્ય વૃત્તિભેદપ્રદર્શનેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વ્યાખ્યાતાન્યાધ્યાત્મિકાનિ મનોવાક્પ્રાણાખ્યાન્યન્નાનિ ।
એતન્મય એતદ્વિકારઃ પ્રાજાપત્યૈરેતૈર્વાઙ્મનઃ પ્રાણૈરારબ્ધઃ ।
કો ઽસૌ? અથં કાર્યકરણસઙ્ઘાત આત્મા પિણ્ડ આત્મસ્વરૂપત્વેનાભિમતો ઽવિવેકિભિઃ ।
અવિશેષેણૈતન્મય ઇત્યુક્તસ્ય વિશેષેણ વાઙ્મયો મનોમયઃ પ્રાણમય ઇતિ સ્ફુટીકરણમ્ ॥3॥
તેષામેવ પ્રાજાપત્યાનામન્નાનામાધિભૌતિકો વિસ્તારો ઽભિધીયતે
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.4
ત્રયો લોકા એત એવ ।
વાગ્ એવાયં લોકો મનો ઽન્તરિક્ષલોકઃ પ્રાણો ઽસૌ લોકઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.4 ત્રય લોકા એત એવ વાગેવાયં લોકો મનો ઽન્તરિક્ષલોકઃ, પ્રાણો ઽસૌ લોકઃ ॥4॥
તથા -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.5-7
ત્રયો વેદા એત એવ ।
વાગ્ એવર્ગ્વેદો મનો યજુર્વેદઃ પ્રાણઃ સામવેદઃ

દેવા પિતરો મનુષ્યા એત એવ ।
વાગ્ એવ દેવા મનઃ પિતરઃ, પ્રાણો માનુષ્યાઃ

પિતા માતા પ્રજૈત એવ ।
મન એવ પિતા વાઙ્ માતા પ્રાણઃ પ્રજા

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.5-7 ત્રયો વેદા ઇત્યાદીનિ વાક્યાનિ ઋજ્વર્થાનિ ॥5-7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.8
વિજ્ઞાતં વિજિજ્ઞાસ્યમ્ અવિજ્ઞાતમ્ એત એવ ।
યત્ કિઞ્ચ વિજ્ઞાતં વાચસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
વાગ્ ઘિ વિજ્ઞાતા ।
વાગ્ એનં તદ્ ભૂત્વાવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.8 વિજ્ઞાતં વિજિજ્ઞાસ્યમવિજ્ઞાતમેત એવ ।
તત્ર વિશેષઃ - યત્કિઞ્ચ વિજ્ઞાતં વિસ્પષ્ટં જ્ઞાતં વાચસ્તદ્રૂપમ્ ।
તત્ર સ્વયમેવ હેતુનાહ - વાગ્ધિ વિજ્ઞાતા પ્રકાશાત્મકત્વાત્ ।
કથમવિજ્ઞાતા ભવેદ્ યાન્યાનપિ વિજ્ઞાપયદિ"વાચૈવ સમ્રાડ્બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતે"(4 । 1 । 2) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
વાગ્વિશેષવિદ ઇદં ફલમુચ્યતે - વાગેવૈનં યથોક્તવાગ્વિભૂતિવિદં તદ્વિજ્ઞાતં ભૂત્વા અવતિ પાલયતિ, વિજ્ઞાતરૂપેણેવાસ્યાન્નં ભોજ્યતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥8॥
તથા -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.9
યત્ કિઞ્ચ વિજિજ્ઞાસ્યં મનસસ્ તદ્ રૂપમ્ ।
મનો હિ વિજિજ્ઞાસ્યમ્ ।
મન એનં તદ્ ભૂત્વાવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.9 યત્કિઞ્ચ વિજિજ્ઞાસ્યમ્, વિસ્પષ્ટં જ્ઞાતુમિષ્ટં વિજિજ્ઞાસ્યમ્, તત્સર્વં મનસો રૂપમ્;મનો હિ યસ્માસ્યમ્ ।
પૂર્વમન્મનોવિભૂતિવિદઃ ફલમ્ - મન એનં તદ્વિજિજ્ઞાસ્યં ભૂત્વા અવતિ વિજિજ્ઞાસ્યસ્વરૂપેણૈવાન્નત્વમાપદ્યતે ॥9॥
તથા -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.10
યત્ કિઞ્ચાવિજ્ઞાતં પ્રાણસ્ય તદ્ રૂપમ્ ।
પ્રાણો હ્ય્ અવિજ્ઞાતઃ ।
પ્રાણ એનં તદ્ ભૂત્વાવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.10 યત્કિઞ્ચાવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાનાગોચરં ન ચ સન્દિહ્યમાનમ્, પ્રાણસ્ય તદ્રૂપમ્ પ્રાણો હ્યવિજ્ઞાતો ઽનિરુક્તશ્રુતેઃ ।
વિજ્ઞાતવિજિજ્ઞાસ્યાવિજ્ઞાતભેદેન વાઙ્મનઃપ્રાણવિભાગે સ્થિતે ત્રયો લોકા ઇત્યાદયો વાચનિકા એવ ।
સર્વત્ર વિજ્ઞાતાદિરૂપદર્શનાદ્વચનાદેવ નિયમઃ સ્મર્તવ્યઃ ।
પ્રાણ એનં તદ્ભૂત્વા અવતિ - અવિજ્ઞાતરૂપેણૈવાસ્ય પ્રાણો ઽન્નં ભવતીત્યર્થઃ ।
શિષ્યપુત્રાદિભિઃ સન્દિહ્યમાનાવિજ્ઞાતોપકારા અપ્યાચાર્યપિત્રાદયા દૃશ્યન્તે;તથા મનઃપ્રાણયોરપિ સન્દિહ્યમાનાવિજ્ઞાતયોરન્નત્વોપપત્તિઃ ॥10॥
વ્યાખ્યાતો વાઙ્મનઃપ્રાણાનામાધિભૌતિકો વિસ્તારઃ ।
અથાયમાધિદૈવિકાર્ય આરમ્ભઃ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.11
તસ્યૈ વાચઃ પૃથિવી શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમ્ અયમ્ અગ્નિઃ ।
તદ્ યાવત્ય્ એવ વાક્ તાવતી પૃથિવી તાવાન્ અયમ્ અગ્નિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.11 તસ્યૈ તસ્યાઃ વાચઃ પ્રજાપતેરન્નત્વેન પ્રસ્તુતાયાઃ પૃથિવી શરીરં બ્રહ્મ આધારઃ, જ્યોતીરૂપં પ્રકાશાત્મકં કરણં ચાધેયં પ્રકાશઃ, તદુભયં પૃથિવ્યગ્નિ વાગેવ પ્રજાપતેઃ ।
તત્તત્ર યાવત્યેવ યાવત્પરિમાણૈવ અધ્યાત્માધિભૂતભેદભિન્ના સતી વાગ્ભવતિ, તત્ર સર્વત્ર આધારત્વેન પૃથિવી વ્યવસ્થિતા, તાવત્યેવ ભવતિ કાર્યભૂતા;તાવાનયમગ્નિઃ, આધેયઃ કરણરૂપો જ્યોતિરૂપેણ પૃથિવીમનુપ્રવિષ્ટસ્તાવાનેવ ભવતિ ।
સમાનમુત્તરમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.12
અથૈતસ્ય મનસો દ્યૌઃ શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમ્ અસાવ્ આદિત્યઃ ।
તદ્ યાવદ્ એવ મનસ્ તાવતી દ્યૌસ્ તાવાન્ અસાવ્ આદિત્યઃ ।
તૌ મિથુનં સમૈતામ્ ।
તતઃ પ્રાણો ઽજાયત ।
સ ઇન્દ્રઃ ।
સ એષો ઽસપત્નઃ ।
દ્વિતીયો વૈ સપત્નઃ ।
નાસ્ય સપત્નો ભવતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.12 અથૈતસ્ય પ્રાજાપત્યાન્નોક્તસ્યૈવ મનસો દ્યૌર્દ્યુલોકઃ શરીરં કાર્યમાધારઃ, જ્યોતીરૂપં કરણમાધેયો ઽસાવાદિત્યઃ ।
તત્તત્ર યાવત્પરિમાણમેવ અધ્યાત્મમધિભૂતં વા મનસ્તાવતી તાવદ્વિસ્તારા તાવત્પરિમાણા મનસો જ્યોતીરૂપસ્ય કરણસ્ય આધારત્વેન વ્યવસ્થિતા દ્યૌઃ, તાવાનસાવાદિત્યો જ્યોતીરૂપં કરણમાધેયમ્ ।
તાવવગ્ન્યાદિત્યૌ વાઙ્મનસે આધિદૈવિકે ભાતાપિતરૌ, મિથુનં મૈથુન્યમિતરેતરસંસર્ગ સમૈતાં સમગચ્છેતામ્ ।
ઽમનસા આદિત્યેન પ્રભૂતં પિત્રા, વાચાગ્નિના માત્રા પ્રકાશિતં કર્મ કરિષ્યામિઽઇતિ, અન્તરા રોદસ્યોઃ ।
તતસ્તયોરેવ સઙ્ગમનાત્પ્રાણો વાયુરજ્ઞાયત પરિસ્પન્દાય કર્મણે ।
યો જાતઃ સ ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરઃ, ન કેવલમિન્દ્ર એવાસપત્નો ઽવિદ્યમાનઃ સપત્નો યસ્ય;કઃ પુનઃ સપત્નનો નામ? દ્વિતીયો વૈ પ્રતિપક્ષત્વેનોપગતઃ સ દ્વિતીયઃ સપત્ન ઇત્યુચ્યતે ।
તેન દ્વિતીયત્વે ઽપિ સતિ વાઙ્મનસે ન સપત્નત્વં ભજેતે, પ્રાણં પ્રતિ ગુણભાવોપગતે એવ હિ તે અધ્યાત્મમિવ ।
તત્ર પ્રાસઙ્ગિકાસપત્નવિજ્ઞાનફલમિદમ્ - નાસ્યવિદુષઃસપત્નઃ પ્રતિપક્ષો ભવતિ, ય એવં યથોક્તં પ્રાણમસપત્નં વેદ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.13
અથૈતસ્ય પ્રાણસ્યાપઃ શરીરમ્ ।
જ્યોતીરૂપમ્ અસૌ ચન્દ્રઃ ।
તદ્ યાવાન્ એવ પ્રાણસ્ તાવત્ય આપસ્ તાવાન્ અસૌ ચન્દ્રઃ ।
ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વે ઽનન્તાઃ ।
સ યો હૈતાન્ અન્તવત ઉપાસ્તે ઽન્તવન્તં સ લોકં જયતિ ।
અથ યો હૈતાન્ અનન્તાન્ ઉપાસ્તે ઽનન્તં સ લોકં જયતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.13 અથૈતસ્ય પ્રકૃતસ્ય પ્રજાપત્યાન્નસ્ય પ્રાણમસ્ય, ન પ્રજોક્તસ્યાન્તરનિર્દિષ્ટસ્ય, આપઃ શરીરં કાર્યં કરણાધારઃ, પૂર્વવજ્જયોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રઃ ।
તત્રયાવનેવ પ્રાણો યાવત્પરિમાણો ઽધ્યાત્માદિભેદેષુ, તાવદ્વ્યાપ્તિમત્ય આપઃ તાવત્પરિમાણાઃ, તાવાનસૌ ચન્દ્રો ઽબાધેયસ્તાસ્વપ્સ્વનુપ્રવિષ્ટઃ કરણભૂતો ઽધ્યાત્મમધિભૂતં ચ તાવદ્વ્યાપ્તિમાનેવ ।
તાન્યેતાનિ પિત્રા પાઙ્ક્તેન કર્મણા સૃષ્ટાનિ ત્રીણ્યન્નાનિ વાઙ્મનઃપ્રાણાખ્યાનિ ।
અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ જગત્સમસ્તમેતૈર્વ્યાપ્તમ્, નૈતેભ્યો ઽન્યદતિરિક્તં કિઞ્ચિદસ્તિ કાર્યાત્મકં કરણાત્મકં વા ।
સમસ્તાનિ ત્વેતાનિ પ્રજાપતિઃ ।
ત એતે વાઙ્મનઃપ્રાણાઃ સર્વે એવ સમાસ્તુલ્યા વ્યાપ્તિમન્તો યાવત્પ્રાણિગોચરં સાધ્યાત્માધિભૂતં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતાઃ ।
અત એવાનન્તા યાવત્સંસારભાવિનનો હિ તે ।
ન હિ કાર્યકરણપ્રત્યાખ્યાનેન સંસારો ઽવગમ્યતે ।
કાર્યકરણાત્મકા હિ ત ઇત્યુક્તમ્ ।
સ યઃ કશ્ચિદ્ હૈતાન્પ્રજાપતેરાત્મભૂતાનન્તવતઃપરિચ્છિન્નાનધ્યાત્મરૂપેણ વા અધિભૂતરૂપેણ વા અધિભૂતરૂપેણ વોપાસ્તે, સ ચ તદુપાસનાનુરૂપમેવ ફલમન્તવન્તં લોકં જયતિ, પરિચ્છિન્ન એવ જાયતે નૈતેષામાત્મભૂતો ભવતીત્યર્થઃ ।
અથ પુનર્યો હૈતાનનન્તાન્સર્વાત્મકાન્સર્વપ્રાણ્યાત્મભૂતાન્ અપરિચ્છિન્નાનુપાસ્તે સો ઽન્તમેવ લોકં જયતિ ॥13॥
પિતા પાઙ્ક્તેન કર્મણા સપ્તાન્નાનિ સૃષ્ટ્વા ત્રીણ્યન્નાન્યાત્માર્થઙ્કરોદિત્યુક્તમ્ ।
તાન્યેતાનિ ।
પાઙ્ક્તકર્મફલભૂતાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
તત્ર કથં પુનઃ પાઙ્ક્તતાવગમ્યતે, વિત્તકર્મણમોરપિ તત્ર સમ્ભવાત્ ।
તત્ર પૃથિવ્યગ્ની માતા, દિવાદિત્યૌ પિતા ।
યો ઽપ્યમનયોરન્તરા પ્રાણઃ, સ પ્રજેતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિત્તકર્મણી સમ્ભાવયિતવ્યે ઇત્યારમ્ભઃ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.14
સ એષ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિષ્ ષોડશકલઃ ।
તસ્ય રાત્રય એવ પઞ્ચદશ કલા ।
ધ્રુવૈવાસ્ય ષોડશી કલા ।
સ રાત્રિભિર્ એવા ચ પૂર્યતે ઽપ ચ ક્ષીયતે ।
સો ઽમાવાસ્યાં રાત્રિમ્ એતયા ષોડશ્યા કલયા સર્વમ્ ઇદં પ્રાણભૃદ્ અનુપ્રવિશ્ય તતઃ પ્રાતર્ જાયતે ।
તસ્માદ્ એતાં રાત્રિં પ્રાણભૃતઃ પ્રાણં ન વિચ્છિન્દ્યાદ્ અપિ કૃકલાસસ્યૈતસ્યા એવ દેવતાયા અપચિત્યૈ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.14 ઽસ એષઃ સંવત્સરઃઽ -યો ઽયં ત્ર્યન્નાત્મા પ્રજાપતિઃ પ્રકૃતઃ, સ એષ સંવત્સરાત્મના વિશેષતો નિર્દિશ્યતે ।
ષોડશકલઃ ષોડશ કલા અવયવા અસ્ય સો ઽયં ષોડશકલઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરાત્માકાલરૂપઃ ।
તસ્ય ચ કાલાત્મનઃ પ્રજાપતેઃ રાત્રય એવાહોરાત્રાણિ, તિથય ઇત્યર્થઃ, પઞ્ચદશ કલાઃ ।
ધ્રુવૈવ નિત્યૈવ વ્યવસ્થિતા અસ્ય પ્રજાપતેઃ ષોડશી ષોડશાનાં પૂરણી કલા ।
સ રાત્રિભિરેવ તિથિભિઃ કલોક્તાભિરાપૂર્યતે ચાપક્ષીયતે ચ ।
પ્રતિપદાદ્યાભિર્હિ ચન્દ્રમાઃ પ્રજાપતિઃ શુક્લપક્ષ આપૂર્યતે કલાભિરુપચીયમાનાભિર્વર્ધતે યાવત્સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ પૌર્ણમાસ્યામ્ ।
તાભિરેવાપચીયમાનાભિઃ કલાભિરપક્ષીયતે કૃષ્ણપક્ષે યાવદ્ ધ્રુવૈકા કલા વ્યવસ્થિતા અમાવાસ્યામ્ ।
સ પ્રજાપતિઃ કલાત્મા અમાવાસ્યામમાવાસ્યાયાં રાત્રિંરાત્રૌ યા વ્યવસ્થિતા ધ્રુવા કલોક્તા એતયા ષોડશ્યા કલયા સર્વમિદં પ્રાણભૃત્પ્રાણિજાતમનુપ્રવિશ્ય યદપઃ પિબતિ યચ્ચૌપધીરશ્નાતિ તત્સર્વમેવ ઓષધ્યાત્મના સર્વં વ્યાપ્યામાવાસ્યાં રાત્રિમવસ્થાય તતો ઽપરેદ્યુઃ પ્રાતર્જ્ઞાયતે દ્વિતીયયા કલયા સંયુક્તઃ ।
એવં પાઙ્ક્તાત્મકો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ ।
દિવાદિત્યૌ મનઃ પિતા;પૃથિવ્યગ્નો વાગ્જ્ઞાયા માતા;તયોશ્ચ પ્રાણઃ પ્રજા ।
ચાન્દ્રમસ્યસ્તિથયઃ કલા વિત્તમ્, ઉપચયાપચયધર્મિત્વાદ્વિત્તવત્ ।
તાસાં ચ કલાનાં કાલાવયવાનાં જગત્પરિણામહેતુત્વં કર્મ ।
એવમેષ કૃત્સ્નઃ પ્રજાપતિઃ"જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદથ કર્મ કુર્વીય" (બૃ.ઉ.1 । 4 । 17) ઇત્યેષણાનુરૂપ એવ પાઙ્ક્તસ્ય કર્મણઃ ફલભૂતઃ સંવૃત્તઃ ।
કારણાનુવિધાયિ હિ કાર્યમિતિ લોકે ઽપિ સ્થિતિઃ ।
યસ્માદેષ ચન્દ્ર એતાં રાત્રિં સર્વપ્રાણિજાતમનુપ્રવિષ્ટો ધ્રુવયા કલયા વર્તતે, તસ્માદ્ધેતોરેતામમાવાસ્યાં રાત્રિં પ્રાણભૃતઃ પ્રાણિનઃ પ્રાણં ન વિચ્છિન્દ્યાત્પ્રાણિનં ન પ્રમાપયેદિત્યેતત્, અપિ કૃકલાસસ્ય ।
કૃકલાસો હિ પાપાત્મા સ્વભાવેનૈવ હિંસ્યતે પ્રાણિભિર્દૃષ્ટો ઽપ્યમઙ્ગલ ઇતિ કૃત્વા ।
બાઢં પ્રતિષિદ્ધા, તથાપિ નામાવાસ્યાયા અન્યત્ર પ્રતિપ્રસવાર્થં વચનં હિંસાયાઃ કૃકલાસવિષયે વા, કિં તર્હિ? એતસ્યાઃ સોમદેવતાયા અપચિત્યૈ પૂજાર્થમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.15
યો વૈ સ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકાલો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ એવંવિત્ પુરુષઃ ।
તસ્ય વિત્તમ્ એવ પઞ્ચદશ કલાઃ ।
આત્મૈવાસ્ય ષોડશી કલા ।
સ વિત્તેનૈવા ચ પૂર્યતે ઽપ ચ ક્ષીયતે ।
તદ્ એતન્ નભ્યં યદ્ અયમ્ આત્મા ।
પ્રધિર્ વિત્તમ્ ।
તસ્માદ્ યદ્ય્ અપિ સર્વજ્યાનિં જીયત આત્મના ચેજ્ જીવતિ પ્રધિનાગાદ્ ઇત્ય્ એવાહુઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.15 યો વૈ પરોક્ષાભિહિતઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકલઃ સ નૈવાત્યન્તં પરોક્ષો મન્તવ્યઃ, યસ્માદયમેવ સ પ્રત્યક્ષ ઉપલભ્યતે ।
કો ઽસાવયમ્? યો યથેક્તં ત્ર્યન્નાત્મકં પ્રજાપતિમાત્મભૂતં વેત્તિ સ એવંવિત્પુરુષઃ ।
કેન સામાન્યેન પ્રજાપતિરિતિ તદુચ્યતે - તસ્યૈવંવિદઃ પુરુષસ્ય ગવાદિ વિત્તમેવ પઞ્ચદશ કલા ઉપચયાપચયધર્મિત્વાત્;તદ્વિત્તસાધ્યં ચ કર્મ ।
તસ્ય કૃત્સ્નતાયૈ આત્મૈવ પિણ્ડ એવાસ્ય વિદુષઃ ષોડશી કલા ધ્રુવસ્થાનીયા ।
સ ચન્દ્રવદ્વિત્તેનૈવાપૂર્યતે ચાપક્ષીયતે ચ - તદેતલ્લોકે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદેતન્નભ્યમ્, નાભ્યૈ હિતં નભ્યં નાભિં વા અર્હતીતિ ।
કિં તત્? યદયં યો ઽયમાત્મા પિણ્ડઃ ।
પ્રધિર્વિત્તં પરિવારસ્થાનીયં બાહ્યં ચક્રસ્યેવારનેમ્યાદિ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ સર્વજ્યાનિં સર્વસ્વાપહરણં જીયતે હીયતે ગ્લાનિં પ્રાપ્નોતિ, આત્મના ચક્રનાભિસ્થાનીયેન ચેદ્યદિ જીવતિ પ્રધિના બાહ્યેન પરિવારેણાયમગાત્ક્ષીણો ઽયં યથા ચક્રમરનેમિવિમુક્તમેવમાહુઃ ।
જીવંશ્ચેદ્ અરનેમિસ્થાનીયેન વિત્તેન પુનરુપચીયત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥15॥
એવં પાઙ્ક્તેન દૈવવિત્તવિદ્યાસંયુક્તેન કર્મણા ત્ર્યન્નાત્મકઃ પ્રજાપતિર્ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અનન્તરં ચ જાયાદિવિત્તં પરિવારસ્થાનીયમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં લોકપ્રાપ્તિસાધનત્વમાત્રં સામાન્યેનાવગતમ્, ન પુત્રાદીના લોકપ્રાપ્તિફલં પ્રતિ વિશેષસમ્બન્ધનિયમઃ ।
સો ઽયં પુત્રાદીનાં સાધનાનાં સાધ્યવિશેષસમ્બન્ધો વક્તવ્ય ઇત્યુત્તરકણ્ડિકા પ્રણીયતે -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.16
અથ ત્રયો વાવ લોકા મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇતિ ।
સો ઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ જય્યો નાન્યેન કર્મણા ।
કર્મણા પિતૃલોકઃ ।
વિદ્યયા દેવલોકઃ ।
દેવલોકો વૈ લોકાનાં શ્રેષ્ઠઃ ।
તસ્માદ્ વિદ્યાં પ્રશંસન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.16 અથેતિ વાક્યોપન્યાસાર્થઃ ।
ત્રયઃ, વાવેત્યવધારણાર્થઃ ।
ત્રય એવ શાસ્ત્રોક્તસાધનાર્હા લોકાઃ, ન ન્યૂના નાધિકા વા ।
કે તે? ઇત્યુચ્યતે - મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેલોક ઇતિ ।
તેષાં સો ઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ સાધનેન જય્યો જેતવ્યઃ સાધ્યઃ - યથા ચ પુત્રેણ જેતવ્યસ્તથોત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ, - નાન્યેન કર્મણા, વિદ્યયા વેતિ વાક્યશેષઃ ।
કર્મણા અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણેન કેવલેન પિતૃલોકો જેતવ્યો ન પુત્રેણ નાપિ વિદ્યયા ।
વિદ્યયા દેવલોકો ન પુત્રેણ નાપિ કર્મણા ।
દેવલોકો વૈ લોકાનાં ત્રયાણાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રશસ્યતમઃ ।
તસ્માત્તત્સાધનત્વાદ્વિદ્યાં પ્રશંસન્તિ ॥16॥
એવં સાધ્યલોકત્રયફલભેદેન વિનિયુક્તાનિ પુત્રકર્મવિદ્યાખ્યાનિ ત્રીણિ સાધનાનિ ।
જાયા તુ પુત્રકર્માર્થત્વાન્ન પૃથક્સાધનમિતિ પૃથઙ્નાભિહિતા ।
વિત્તં ચ કર્મસાધનત્વાન્ન પૃથક્સાધનમ્ ।
વિદ્યાકર્મણોર્લોકજયહેતુત્વં સ્વાત્મપ્રતિલાભેનૈવ ભવતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
પુત્રસ્ય ત્વક્રિયાત્મકત્વાત્કેન પ્રકારેણ લોકજયહેતુત્વમિતિ ન જ્ઞાયતે ।
અતસ્તદ્વક્તવ્યમિત્યથાનન્તરમારભ્યતે -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.17
અથાતઃ સમ્પ્રત્તિઃ ।
યદા પ્રૈષ્યન્ મન્યતે ઽથ પુત્રમ્ આહ -- ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ ત્વં લોક ઇતિ ।
સ પુત્રઃ પ્રત્યાહાહં બ્રહ્માહં યજ્ઞો ઽહમ્ લોક ઇતિ ।
યદ્ વૈ કિઞ્ચાનૂક્તં તસ્ય સર્વસ્ય બ્રહ્મેત્ય્ એકતા ।
યે વૈ કે ચ યજ્ઞાસ્ તેષાં સર્વેષાં યજ્ઞ ઇત્ય્ એકતા ।
યે વૈ કે ચ લોકાસ્ તેષાં સર્વેષાં લોક ઇત્ય્ એકતા ।
એતાવદ્ વા ઇદં સર્વમ્ ।
એતન્ મા સર્વં સન્ન્ અયમ્ ઇતો ભુનજદ્ ઇતિ ।
તસ્માત્ પુત્રમ્ અનુશિષ્ટં લોક્યમ્ આહુઃ ।
તસ્માદ્ એનમ્ અનુશાસતિ ।
સ યદૈવંવિદ્ અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રૈત્ય્ અથૈભિર્ એવ પ્રાણૈઃ સહ પુત્રમ્ આવિશતિ ।
સ યદ્ય્ અનેન કિઞ્ચિદ્ અક્ષ્ણયા કૃતં ભવતિ તસ્માદ્ એનં સર્વસ્માત્ પુત્રો મુઞ્ચતિ તસ્માત્ પુત્રો નામ ।
સ પુત્રેણૈવાસ્મિલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
અથૈનમ્ એતે દેવાઃ પ્રાણા અમૃતા આવિશન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.17 સમ્પ્રતિઃ સમ્પ્રદાનમ્;સમ્પ્રત્તિરિતિ વક્ષ્યમાણસ્ય કર્મણો નામધેયમ્ ।
પુત્રો હિ સ્વાત્મવ્યાપારસમ્પ્રદાનં કરોત્યનેન પ્રકારેણ પિતા, તેન સમ્પ્રત્તિસંજ્ઞકમિદં કર્મ ।
તત્કસ્મિન્કાલે કર્તવ્યમ્? ઇત્યાહ - સ પિતા યદા યસ્મિન્ કાલે પ્રૈષ્યન્ મરિષ્યન્ મરિષ્યામીત્યપરિષ્ટાદિદર્શનેન મન્યતે, અથ તદા પુત્રમાહૂયાહ - ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં લોક ઇતિ ।
સ એવમુક્તઃ પુત્રઃ પ્રત્યાહ;સ તુ પૂર્વમેવાનુશિષ્ટો જાનાતિ મયૈતત્કર્તવ્યમિતિ, તેનાહ - અહં બ્રહ્માહં યજ્ઞો ઽહં લોક ઇથિ ।
એતદ્વાક્યત્રયમ્ ।
એતસ્યાર્થસ્તિરોહિત ઇતિ મન્વાના શ્રુતિર્વ્યાખ્યાનાય પ્રવર્તતે ।
યદ્વૈ કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચાવશિષ્ટમનૂક્તમધીતમનધીતં ચ, તસ્ય સર્વસ્યૈવ બ્રહ્મેત્યેતસ્મિન્પદે એકતા એકત્વમ્ યો ઽધ્યયનવ્યાપારો મમ કર્તવ્ય આસીદેતાવન્તં કાલં વેદવિષયઃ, સ ઇત ઊર્ધ્વં ત્વં બ્રહ્મ ત્વત્કર્તૃકો ઽસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
તથા યે વૈ કે ચ યજ્ઞા અનુષ્ઠેયાઃ સન્તો મયા અનુષ્ઠિતાશ્ચાનનુષ્ઠિતાશ્ચ, તેષાં સર્વેષાં યજ્ઞ ઇત્યેતસ્મિન્પદે એકતૈકત્વમ્, મત્કર્તૃકા યજ્ઞા ય આસન્, તે ઇત ઊર્ધ્વં ત્વં યજ્ઞઃ - ત્વત્કર્તૃકા ભવન્ત્વિત્યર્થઃ ।
યે વૈ કે ચ લોકા મયા જેતવ્યાઃ સન્તો જિતા અજિતાશ્ચ, તેષાં સર્વેષાં લોક ઇત્યેતસ્મિન્પદે એકતા ।
ઇત ઊર્ધ્વં મયાધ્યયનયજ્ઞલોકજયકર્તવ્યક્રતુસ્ત્વયિ સમર્પિતઃ, અહં તુ મુક્તો ઽસ્મિ કર્તવ્યતાબન્ધનવિષયાત્ક્રતોઃ ।
સ ચ સર્વં તથૈવ પ્રતિપન્નવાન્પુત્રો ઽનુશિષ્ટત્વાત્ ।
તત્રેમં પિતુરભિપ્રાયં મન્વાના આચષ્ટ શ્રુતિઃ - એતાવદેતત્પરિમાણં વૈ ઇદં સર્વં યદ્ગૃહિણા કર્તવ્યમ્, યદુત વેદા અધ્યેતવ્યાઃ, યજ્ઞા યષ્ટવ્યાઃ, લોકાશ્ચ જેતવ્યાઃ ।
એતન્મા સર્વં સન્નયમ્ - સર્વં હીમં ભારં મદધીનં મત્તો ઽપચ્છિદ્ય આતમનિ નિધાય, ઇતો ઽસ્માલ્લોકાન્મા મામ્ અભુનજત્પાલયિષ્યતીતિ ।
ઌડર્થે લઙ્, છન્દસિ કાલનિયમાભાવાત્ ।
યસ્માદેવં સમ્પન્નઃ પુત્રઃ પિતરમ્ અસ્માલ્લોકાત્કર્તવ્યતાબન્ધનતો મોચયિષ્યતિ, તસ્માત્પુત્રમનુશિષ્ટં લોક્યં લોકહિતં પિતુરાહુર્બ્રાહ્મણાઃ ।
અત એવ હ્યેનં પુત્રમનુશાસતિ, લોક્યો ઽયં નઃ સ્યાદિતિ, પિતરઃ ।
સ પિતા યદા યસ્મિન્કાલે એવંવિત્પુત્રસમર્પિતકર્તવ્યતાક્રતુઃ, અસ્માલ્લોકાત્પૈતિ મ્રિયતે, અથ તદૈભિરેવ પ્રકૃતૈર્વાઙ્મનઃપ્રાણૈઃ પુત્રમાવિશતિ પુત્રં વ્યાપ્નોતિ ।
અધ્યાત્મપરિચ્છેદહેત્વપગમાત્ પિતુર્વાઙ્મનઃપ્રાણાઃસ્વેન આધિદૈવિકેન રૂપેણ પૃથિવ્યગ્ન્યાદ્યાત્મના ભિન્નઘટપ્રદીપપ્રકાશવત્સર્વમાવિશન્તિ ।
તૈઃ પ્રાણૈઃ સહ પિતાત્યાવિશતિ, વાઙ્મનઃપ્રાણાત્મભાવિત્વાત્પિતુઃ ।
અહમસ્મ્યનન્તા વાઙ્મનઃપ્રાણા અધ્યાત્માદિભેદવિસ્તારા ઇત્યેવં ભાવિતો હિ પિતા ।
તસ્માત્તત્પ્રાણાનુવૃત્તિત્વં પિતુર્ભવતીતિ યુક્તમુક્તમ્ - એભિરેવ પ્રાણૈઃ સહ પુત્રમાવિશતીત્;સર્વેષાં હ્યસાવાત્મા ભવતિ પુત્રસ્ય ચ ।
એતદુક્તં ભવતિ - યસ્ય પિતુરેવમનુશિષ્ટઃ પુત્રો ભવતિ સો ઽસ્મિન્નેવ લોકે વર્તતે પુત્રરૂપેણ, નૈવ મૃતો મન્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરે -"સો ઽસ્યાયમિતર આત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મભ્યઃ પ્રતિધીયતે"(ઐ.ઉ.4 । 4) ઇતિ ।
અથેદાનીં પુત્રનિર્વચનમાહ - સ પુત્રો યદિ કદાચિદનેન પિત્રા અક્ષ્ણ્યા કોણચ્છિદ્રતો ઽન્તરા અકૃતં ભવતિ કર્તવ્યમ્, તસ્માત્, કર્તવ્યતારૂપાત્પિત્રા અકૃતાત્ સર્વસ્માલ્લોકપ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધરૂપાત્પુત્રો મુઞ્ચતિ મોચયતિ તત્સર્વં સ્વયમનુતિષ્ઠન્પૂરયિત્વા ।
તસ્માત્પૂરણેન ત્રાયતે સ પિતરં યસ્માત્તસ્માત્પુત્રો નામ ।
ઇદં તત્પુત્રસ્ય પુત્રત્વં યત્પિતુશ્છિદ્રં પૂરયિત્વા ત્રાયતે ।
સ પિતૈવંવિધેન પુત્રેણ મૃતો ઽપિ સન્નમૃતો ઽસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ, એવમસૌ પિતા પુત્રેણેમં મનુષ્યલોકં જયતિ ।
ન તથા વિદ્યાકર્મભ્યાં દેવલોકપિતૃલોકૌ સ્વરૂપલાભસત્તામાત્રેણ;ન હિ વિદ્યાકર્મણી સ્વરૂપલાભવ્યતિરેકેણ પુત્રવદ્વ્યાપારાન્તરાપેક્ષયા લોકજયહેતુત્વં પ્રતિપદ્યેતે ।
અથ કૃતસમ્પ્રત્તિકં પિતરમેનમેતે વાગાદયઃ પ્રાણા દૈવા હૈરણ્યગર્ભા અમૃતા અમરણધર્માણ આવિશન્તિ કથમિતિ વક્ષ્યતિ પૃથિવ્યૈ ચૈનમિત્યાદિ ।
એવં પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં મનુષ્યલોકપિતૃલોકદેવ લોકસાધ્યાર્થતા પ્રદર્શિતા શ્રુત્યા સ્વયમેવ ।
અત્ર કેચિદ્વાવદૂક્તાઃ શ્રુત્યુક્તવિશેષવિનિયોગોપસહારેણ ચ ।
તસ્માદૃણશ્રુતિરવિદ્વદ્વિષયા ન પરમાત્મવિદ્વિષયેતિ સિદ્ધમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચ -"કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃ" (4 । 4 । 22) ઇતિ ।
કેચિત્તુ પિતૃલોકદેવલોકજયો ઽપિ પિતૃલોકદેવલોકાભ્યાં વ્યાવૃત્તિરેવ;તસ્માત્પુત્રકર્માપરવિદ્યાભિઃ સમુચિત્યાનુષ્ઠિતાભિસ્ત્રિભ્ય એતેભ્યો લોકેભ્યો વ્યાવૃત્તઃ પરમાત્મવિજ્ઞાનેન મોક્ષમધિગચ્છતીતિ પરમ્પરયા મોક્ષાર્થાન્યેવ પુત્રાદિસાધનાનીચ્છન્તિ ।
તેષામપિ મુખાપિધાનાયેયમેવ શ્રુતિરુત્તરા કૃતસમ્પ્રત્તિકસ્ય પુત્રિણઃ કર્મિણઃ ત્ર્યન્નાત્મવિદ્યાવિદઃ, ફલપ્રદર્શનાય પ્રવૃત્તા ।
ન ચેદમેવ ફલં મોક્ષફલમિતિ શક્યં, વક્તુમ્, ત્ર્યન્નસમ્બન્ધાત્, મેધાતપઃકાર્યત્વાચ્ચાન્નાનામ્,ઽપુનઃ પુનર્જનયતેઽઇતિ દર્શનાત્; ઽયદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હઽઇતિ ચ ક્ષયશ્રવણાત્ ।
શરીરં જ્યોતીરૂપમિતિ ચ કાર્યકરણત્વોપપત્તેઃ ।
ઽત્રયં વા ઇદમ્ઽઇતિ ચ નામરૂપકર્માત્મકત્વેનોપસંહારાત્ ।
ન ચેદમેવ સાધનત્રયં સંહતં સત્કસ્યચિન્મોક્ષાર્થં કસ્યચિત્ ત્ર્યન્નાત્મફલમિત્યસ્માદેવ વાક્યાદવગન્તુ શક્યમ્, પુત્રાદિસાધનાનાં ત્ર્યન્નાત્મફલદર્શનેનૈવોપક્ષીણત્વાદ્ વાક્યસ્ય ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.18
પૃથિવ્યૈ ચૈનમ્ અગ્નેશ્ ચ દૈવી વાગ્ આવિશતિ ।
સા વૈ દૈવી વાગ્ યયા યદ્ યદ્ એવ વદતિ તત્ તદ્ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.18 પૃથિવ્યૈ પૃથિવ્યાઃ ચ એનમ્ અગ્નેશ્ચ દૈવી અધિદૈવાત્મિકા વાગેનં કૃતસમ્પ્રત્તિકમાવિશતિ ।
સર્વેષાં હિ વાચ ઉપાદાનભૂતા દૈવી વાક્પૃથિવ્યગ્નિલક્ષણા, સા હ્યાધ્યાત્મિકાસઙ્ગાદિદોષૈર્નિરુદ્ધા ।
વિદુષસ્તદ્દોષાપગમે આવરણભઙ્ગ ઇવોદકપ્રદીપપ્રકાશવચ્ચ વ્યાપ્નોતિ ।
તદેતદુચ્યત્ - પૃથિવ્યા અગ્નેશ્ચૈનં દૈવી વાગાવિશતીતિ ।
સા ચ દૈવી વાગનૃતાદિદોષરહિતા શુદ્ધા, યયા વાચા દૈવ્યા યદ્યદેવ આત્મને પરસ્મૈ વા વદતિ તત્તદા ભવતિ, અમોઘા અપ્રતિબદ્ધા અસ્ય વાગ્ભવતીત્યર્થઃ ॥18॥
તથા -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.19
દિવશ્ ચૈનમ્ આદિત્યાચ્ ચ દૈવં મન આવિશતિ ।
તદ્ વૈ દૈવં મનો યેનાનન્દ્ય્ એવ ભવત્ય્ અથો ન શોચતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.19 દિવશ્ચૈનમાદિત્યાચ્ચ દૈવં મન આવિશતિ - તચ્ચ દૈવં મનઃ;સ્વભાવનિર્મલત્વાત્;યેન મનસા અસૌ આનન્દ્યેવ ભવતિ સુખ્યેવ ભવતિ;અથો અપિ ન શોચતિ, શોકાદિનિમિત્તાસંયોગાતિ ॥19॥
તથા -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.20
અદ્ભ્યશ્ ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ ચ દૈવઃ પ્રાણ આવિશતિ ।
સ વૈ દૈવઃ પ્રાણો યઃ સંચરંશ્ ચાસંચરંશ્ ચ ન વ્યથતે ઽથો ન રિષ્યતિ ।
સ એષ એવંવિત્ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મા ભવતિ ।
યથૈષા દેવતૈવં સઃ ।
યથૈતાં દેવતાં સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અવન્ત્ય્ એવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અવન્તિ ।
યદ્ ઉ કિઞ્ચેમાઃ પ્રજાઃ શોચન્ત્ય્ અમૈવાસાં તદ્ ભવતિ ।
પુણ્યમ્ એવામું ગચ્છતિ ।
ન હ વૈ દેવાન્ પાપં ગચ્છતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.20 અદ્ભયશ્ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ચ દૈવઃ પ્રાણ આવિશતિ ।
સ વૈ દૈવઃ પ્રાણઃ કિંલ્લક્ષણઃ? ઇત્યુચ્યતે-યઃ સઞ્ચરન્ પ્રાણિભેદેષ્વ સઞ્ચરન્સમષ્ટિવ્ય ષ્ટિરૂપેણ--અથવા સઞ્ચરન જઙ્ગમેષુ અસઞ્ચરન્સ્થાવરેષુ, ન વ્યથતે ન દુઃખનિમિત્તેન ભયેન યુડ્યતે ।
અથાં અપિ ન રિષ્યતિ ન વિનશ્યતિ ન હિંસામાપદ્યતે ।
સઃ--યો યથોક્તમેવં વેત્તિ વ્યન્નાત્મદર્શનં સઃ-સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાણો ભવતિ, સર્વેષાં ભૂતાનાં મનો ભવતિ, સર્વેષાં ભૂતાનાં વાગ્ભવતિ-ઇત્યેવં સર્વાભૂતાત્મતયા સર્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ;સર્વકૃચ્ચ ।
તથૈપા પૂર્વસિદ્વા હિરણ્યગર્ભદેવતા એવમેવ નાસ્ય સર્વજ્ઞત્વે સર્વકૃત્તવે વા ક્કચિત્પ્રતિઘાતઃ ।
સ ઇતિ દાર્ષ્ટાન્તિકનિર્દેશઃ ।
કિઞ્ચ યથૈતાંદ્ દિરણ્યગર્ભદેવતામિજ્યાદિભિઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ પાલયન્તિ પૂજ્યન્તિ, એવં હ એવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ-ઇજ્યાદિલક્ષણાં પૂજાં સતતં પ્રયપઞ્જત ઇત્યર્થઃ ।
અથેદમાશઙ્કયતે-સર્વપ્રાણિનામાત્મા ભવતીત્યુત્ત્કમ્, તસ્ય ચ સર્વપ્રાણિકાર્યકરણાત્મત્વે સર્વપ્રાણિસુખદુઃખૈઃ સમ્બધ્યેતેતિ ।
તન્ન, અપરિચ્છિન્નબુદ્વિત્વાત્ પરિચ્છિન્નાત્મબુદ્વીનાં હ્યાક્રોશાદૌ દુઃખસમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ- અનેનાહમાક્રુષ્ટ ઇતિ ।
અસ્ય તુ સર્વાત્મનો ય આક્રુશ્યતે યશ્ચાક્રોશતિ યતોરાત્મત્વબુદ્વિવિશેષાભાવાન્ન તન્નિમિત્તં દુઃખમુપપદ્યતે ।
મરણદુઃખવચ્ચ નિમિત્તાભાવાત્ યથા હિ કસ્મિંશ્ચિન્મૃતે કસ્યચિદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે-મમાસૌપુત્રોભ્રાતાચેતિ, પુત્રાદિનિમિત્તમ્;તન્નિમિત્તાભાવે તન્મરણદર્શિનો ઽપિ નૈવ દુઃખમુપજાયતે, તથેશ્વરસ્યાપ્યપરિચ્છિન્નાત્મનો મમતવતાદિદુઃખનિમિત્તમિધ્યાજ્ઞાનાદિદોપાભાવાન્નૈવ દુઃખમુપજાયતે ।
તદેતદુચ્યતે-યદુ કિઞ્ચયત્ કિઞ્ચ ઇમાઃ પ્રજાઃ શોચન્ત્યમૈવ સહૈવ પ્રજાભિસ્તચ્છોકાદિનિમિત્તં દુઃખં સંયુક્તં ભવત્યાસાં પ્રજાનાં પરિચ્છિન્નબુદ્વિજનિતત્વાત્ ।
સર્વાત્મનસ્તુ કેન સહ કિં સંયુક્ત ભવેદ્વિયુક્ત વા? અમું તુ પ્રાજાપત્યે પદે વર્તમાનં પુણ્યમેવ શુભમેવફલમભિપ્રેતં પુણ્યમિતિ-નિરતિશયં હિ તેન પુણ્યં કૃતમ્;તેન તત્ફલમેવ ગચ્છતિ ।
ન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિ, પાપફલસ્યાવસરાભાવાત્ પાપફલં દુઃખ ન ગચ્છતીત્યથઃ ॥20॥
ઽત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વે ઽનન્તાઃઽઇત્યવિશેષેણ વાઙ્મનઃપ્રાણાનામુપાસનમુક્તમ્, નાન્યતમગતો વેશેષ ઉક્તઃ ।
કિમેવમેવ પ્રતિપત્તવ્યમ્? કિં વા વિચાર્યમાણે કશ્ચિદ્વિશેષો વ્રતમુપાસનં પ્રતિ પ્રતિતપત્તું શક્યતે? ઇત્યુચ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.21
અથાતો વ્રતમીમાંસા ।
પ્રજાપતિર્ હ કર્માણિ સસૃજે ।
તાનિ સૃષ્ટાન્ય્ અન્યો ઽન્યેનાસ્પર્ધન્ત ।
વદિષ્યામ્ય્ એવાહમ્ ઇતિ વાગ્ દધ્રે ।
દ્રક્ષ્યામ્ય્ અહમ્ ઇતિ ચક્ષુઃ ।
શ્રોષ્યામ્ય્ અહમ્ ઇતિ શ્રોત્રમ્ ।
એવમ્ અન્યાનિ કર્માણિ યથાકર્મમ્ ।
તાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમે ।
તાન્ય્ આપ્નોત્ ।
તાન્ય્ આપ્ત્વા મૃત્યુર્ અવારુન્ધ ।
તસ્માચ્ છ્રામ્યત્ય્ એવ વાક્ ।
શ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ ।
શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમ્ ।
અથેમમ્ એવ નાપ્નોત્ યો ઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ ।
તાનિ જ્ઞાતું દધ્રિરે ।
અયં વૈ નઃ શ્રેષ્ઠો યઃ સંચરંશ્ ચાસંચરંશ્ ચ ન વ્યથતે ઽથો ન રિષ્યતિ ।
હન્તાસ્યૈવ સર્વે રૂપં ભવામેતિ ।
ત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમ્ અભવન્ ।
તસ્માદ્ એત એતેનાખ્યાયન્તે પ્રાણા ઇતિ ।
તેન હ વાવ તત્ કુલમ્ આચક્ષતે યસ્મિન્ કુલે ભવતિ ય એવં વેદ ।
ય ઉ હૈવંવિદા સ્પર્ધતે ઽનુશુષ્યતિ ।
અનુશુષ્ય હૈવાન્તતો મ્રિયત ઇત્ય્ અધ્યાત્મમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.21 અથાતો ઽનન્તરં વ્રતમીમાંસા ઉપાસનકર્મવિચારણેત્યર્થઃ ।
એષાં પ્રાણાનાં કસ્ય કર્મ વ્રતત્વેન ધારયિતવ્યમિતિ મીમાંસા પ્રવર્તતે ।
તત્ર પ્રજાપતિર્હ - હશબ્દઃ કિલાર્થે - પ્રજાપતિઃ કિલ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા કર્માણિ કરણાનિ વાગાદીનિ - કર્માથાનિ હિ તાનીતિ કર્માણીત્યુચ્યન્તે - સસૃજે સૃષ્ટવાન્વાગાદીનિ કરણાનીત્યર્થઃ ।
તાનિ પુનઃ સૃષ્ટાન્યન્યોન્યેન ઇતરેતરમસ્પર્ધન્ત સ્પર્ધાં સંઘર્ષં ચક્રુઃ ।
કથમ્? વદિષ્યામ્યેવ સ્વવ્યાપારાદ્વદનાદનુપરતૈવાહં સ્યામિતિ વાગ્વ્રતં દધ્રે ધૃતવતી - યદ્યન્યો ઽપિ મત્સમો ઽસ્તિ સ્વવ્યાપારાદનુપરન્તું શક્તઃ, સો ઽપિ દર્શયત્વાત્મનો વીર્યમિતિ ।
તથા દ્રક્ષ્યામ્યહમિતિ ચક્ષુઃ, શ્રોષ્યામ્યહમિતિ શ્રોત્રમ્;એવમન્યાનિ કર્માણિ કરણાનિ યથાકર્મ - યદ્યદ્યસ્ય કર્મ યથાકર્મ ।
તાનિ કરણાનિ મૃત્યુર્મારકઃ શ્રમઃ શ્રમરૂપી ભૂત્વા ઉપયેમે સઞ્જગ્રાહ ।
કથમ્? તાનિ કરણાનિ સ્વવ્યાપારે પ્રવૃત્તાન્યાપ્નોત્, શ્રમરૂપેણાત્માનં દર્શિતવાન્ ।
આપ્ત્વા ચ તાન્યવારુન્ધ અવરોધં કૃતવાન્મૃત્યુઃ - સ્વકર્મભ્યઃ પ્રચ્યાવિતવાનિત્યર્થઃ ।
તસ્માદદ્યત્વે ઽપિ વદને સ્વકર્મણિ પ્રવૃત્તા વાક્ શ્રામ્યત્વેન શ્રમરૂપિણા મૃત્યુના સંયુક્તા સ્વકર્મતઃ પ્રચ્યવતે ।
તથા શ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ, શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમ્ ।
અથેમમેવ મુખ્યં પ્રાણં નાપ્નોન્ન પ્રાપ્તવાન્મૃત્યુઃ શ્રમરૂપી, યો ઽયં મધ્યમઃ પ્રાણસ્તમ્ ।
તેનાદ્યત્વે ઽપ્યશ્રાન્ત એવ સ્વકર્મણિ પ્રવર્તતે ।
તાનીતરાણિ કરણાનિ તં જ્ઞાતું દધ્રિરે ધૃતવન્તિ મનઃ ।
અયં વૈ નો ઽસ્માકં મધ્યે શ્રેષ્ઠઃ પ્રશસ્યતમો ઽભ્યધિકઃ, યસ્માદ્યઃ સઞ્ચરંશ્ચાસઞ્ચરંશ્ચ ન વ્યથતે ઽથો ન રિષ્યતિ - હન્તેદાનીમસ્યૈવ પ્રાણસ્ય સર્વે વયં રૂપમસામ પ્રાણમાત્મત્વેન પ્રતિપદ્યેમહિ - એવં વિનિશ્ચિત્ય તે એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્;પ્રાણરૂપમેવાત્મત્વેન પ્રતિપન્નાઃ, પ્રાણવ્રતમેવ દધ્રિરે - અસ્મદ્વ્રતાનિ ન મૃત્યોર્વારણાય પર્યાપ્તાનીતિ ।
યસ્માત્પ્રાણેન રૂપેણ રૂપવન્તીતરાણિ કરણાનિ ચલનાત્મના સ્વેન ચ પ્રકાશાત્મનઃ, ન હિ પ્રાણાદન્યત્ર ચલનાત્મકત્વોપપત્તિઃ;ચલનવ્યાપારપૂર્વકાણ્યેવ હિ સર્વદા સ્વવ્યાપારેષુ લક્ષ્યન્તે;તસ્માદેતે વાગાદય એતેન પ્રાણાભિધાનેન આખ્યાયન્તે ઽભિધીયન્તે પ્રાણા ઇત્યેવમ્ ।
ય એવં પ્રાણાત્મતાં સર્વકરણાનાં વેત્તિ પ્રાણશબ્દાભિધેયત્વં ચ, તેન હ વાવ તેનૈવ વિદુષા તત્કુલમાચક્ષતે લૌકિકાઃ ।
યસ્મિન્કુલે સ વિદ્વાઞ્જાતો ભવતિ તત્કુલં વિદ્વાઞ્જાતો ભવતિ તત્કુલં વિદ્વન્નામ્નૈવ પ્રથિતં ભવત્યમુષ્યદં કુલમિતિ, યથા તાપત્ય ઇતિ ।
ય એવં યથોક્તં વેદ વાગાદીનાં પ્રાણરૂપતાં પ્રાણાખ્યત્વં ચ તસ્યૈતત્ફલમ્ ।
કિઞ્ચ યઃ કશ્ચિદુ હૈવંવિદા પ્રાણાત્મદર્શિના સ્પર્ધતે તત્પ્રતિપક્ષી સન્, સો ઽસ્મિન્નેવ શરીરે ઽનુશુષ્યતિ શોષમુપગચ્છતિ ।
અનુશુષ્ય હૈવ શોષં ગત્વૈવ અન્તતો ઽન્તે મ્રિયતે ન સહસાનુપદ્રુતો મ્રિયતે ઇત્યૈવમુક્તમધ્યાત્મં પ્રાણાત્મદર્શનમિત્યુક્તોપસંહારો ઽધિદૈવતપ્રદર્શનાર્થઃ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.22
અથાધિદેવતં:
જ્વલિષ્યામ્ય્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અગ્નિર્ દધ્રે ।
તપ્સ્યામ્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ આદિત્યઃ ।
ભાસ્યામ્ય્ અહમ્ ઇતિ ચન્દ્રમાઃ ।
એવમ્ અન્યા દેવતા યથાદેવતમ્ ।
સ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણ એવમ્ એતાસાં દેવતાનાં વાયુઃ ।
મ્લોચન્તિ હ્ય્ અન્યા દેવતા ન વાયુઃ ।
સૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્ વાયુઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.22 અથાનન્તરમ્ અધિદૈવતં દેવતાવિષયં દર્શનમુચ્યતે ।
કસ્ય દેવતાવિશેષસ્ય વ્રતધારણં શ્રેયઃ? ઇતિ મીમાસ્યતે ।
અધ્યાત્મવત્સર્વમ્ ।
જ્વલિષ્યામ્યેવાહમિત્યગ્નિર્દધ્રે ।
તપ્સ્યામ્યહમિત્યાદિત્યઃ;ભાસ્યામ્યહમિતિ ચન્દ્રમાઃ;એવમન્યા દેવતા યથાદૈવતમ્ ।
સો ઽધ્યાત્મં વાગાદીનામેષાં પ્રાણો મૃત્યુના અનાપ્તઃ સ્વકર્મણો ન પ્રચ્યાવિતઃ સ્વેન પ્રાણવ્રતેનાભગ્નવ્રતો યથા;એવમેતાસામગ્ન્યાદીનાં દેવતાનાં વાયુરપિ ।
મ્લોચન્ત્યસ્તં યન્તિ સ્વકર્મેભ્ય ઉપરમન્તે - યથાધ્યાત્મં વાગાદયો ઽન્યા દેવતા અગ્ન્યાદ્યાઃ, ન વાયુરસ્તં યાતિ - યથા મધ્યમઃ પ્રાણઃ, અતઃ સૈષા અનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુર્યો ઽયં વાયુઃ ।
એવમધ્યાત્મમધિદૈવં ચ મીમાંસિત્વા નિર્ધારિતમ્ - પ્રાણવાય્ય્વાત્મનો વ્રતમભગ્નમિતિ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,5.23
અથૈષ શ્લોકો ભવતિ --
યતશ્ ચોદેતિ સૂર્યો ઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતીતિ ।
પ્રાણાદ્ વા એષ ઉદેતિ પ્રાણે ઽસ્તમ્ એતિ ।
તં દેવાશ્ ચક્રિરે ધર્મં સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ ઇતિ ।
યદ્ વા એતે ઽમુર્હ્ય્ અધ્રિયન્ત તદ્ એવાપ્ય્ અદ્ય કુર્વન્તિ ।
તસ્માદ્ એકમ્ એવ વ્રતં ચરેત્ પ્રાણ્યાચ્ ચૈવાપાન્યાચ્ ચ ।
નેન્ મા પાપ્મા મૃત્યુર્ આપ્નવદ્ ઇતિ ।
યદ્ય્ ઉ ચરેત્ સમાપિપયિષેત્ તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ