બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.4

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.28 અથાનન્તરં યસ્માચ્ચૈવં વિદુષા પ્રયુજ્યમાનં દેવભાવાયાભ્યારોહફલં જપકર્મ, અતસ્તસ્માત્તદ્વિધીયત ઇહ ।
તસ્ય ચોદ્ગીથસમ્બન્ધાત્સર્વત્ર પ્રાપ્તૌ પવમાનાનામિતિ વચનાત્ પવમાનેષુ ત્રિષ્વપિ કર્તવ્યતાયાં પ્રાપ્તાયાં પુનઃ કાલ સંકોચં કરોતિ- સ વૈ ખલુ પ્રસ્તોતા સામ પ્રસ્તૌતિ ।
સ પ્રસ્તોતા યત્ર યસ્મિન્કાલે સામ પ્રસ્તુયાત્પ્રારભેત તસ્મિન્કાલ એતાનિ જપેત્ ।
અસ્ય ચ જપકર્મણ આખ્યા અભ્યારોહ ઇતિ ।
આભિમુખ્યેનારોહત્યનેન જપકર્મણૈવંવિદ્ દેવભાવાત્માનમિત્યભ્યારોહઃ ।
એતાનીતિ બહુવચનાત્ત્રીણિ યજૂંષિ ।
દ્વિતીયાનિર્દેશાદ્ બ્રાહ્મણોત્પન્નત્વાચ્ચ યથાપઠિત એવ સ્વરઃ પ્રયોક્તવ્યો ન માન્ત્રઃ ।
યાજમાનં જપકર્મ ।
એતાનિ તાનિ યજૂંષિ-ઽઅસતો મા સદ્ગમયઽઽતમસો મા જ્યોતિર્ગમયઽ ઽમૃત્યોર્મામૃતં ગમયઽઇતિ ।
મન્ત્રામર્થસ્તિરોહિતો ભવતીતિ સ્વયમેવ વ્યાચષ્ટે બ્રાહ્મણં મન્ત્રાર્થમ્- સ મન્ત્રો યદાહ યદુક્તવાન્કો ઽસાવર્થઃ? ઇત્યુચ્યતે-ઽઅસતો મા સદ્ગમયઽઇતિ મૃત્યુર્વા અસત્- સ્વાભાવિકકર્મવિજ્ઞાને મૃત્યુરિત્યુચ્યેતે, અસદ્ અત્યન્તાધોભાવહેતુત્વાત્ ।
સદમૃતમ્- સચ્છાસ્ત્રીયકર્મવિજ્ઞાને અગરણહેતુત્વાદમૃતમ્ ।
તસ્માદસતો અસત્કર્મણો ઽજ્ઞાનાચ્ચ મા માં સચ્છાસ્ત્રીયકર્મવિજ્ઞાને ગમય દેવભાવસાધનાત્મભાવમાપાદયેત્યર્થઃ ।
તત્ર વાક્યાર્થમાહ- અમૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહેતિ ।
તથા તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ મૃત્યુર્ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્વૈ તમઃ સર્વં હ્યજ્ઞાનમાવરણાત્મકત્વાત્તમઃ તદેવ ચ મરણહેતુત્વાન્મૃત્યુઃ ।
જ્યોતિરમૃતં પૂર્વોક્તવિપરીતં દૈવં સ્વરૂપમ્ ।
પ્રકાશાત્મકત્વાજ્જ્ઞાનં જ્યોતિઃ, તદેવામૃતમવિનાશાત્મકત્વાત્ ।
તસ્માત્ તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ પૂર્વવન્મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેત્યાદિ ।
અમૃતં મા કુર્વિત્યેવૈતદાહ- દૈવં પ્રાજાપત્યં ફલભાવમાપાદયેત્યર્થઃ ।
પૂર્વો મન્ત્રો ઽસાધનસ્વભાવાત્ સાધનભાવમાપાદયેતિ ।
દ્વિતીયસ્તુ સાધનભાવાદપિ અજ્ઞાનરૂપાત્ સાધ્યભાવમાપાદયેતિ ।
મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ પૂર્વયોરેવ મન્ત્રયોઃ સમુચિતોર્ઽથસ્તૃતીયેન મન્ત્રેણોચ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધાર્થતૈવ ।
નાત્ર તૃતીયે મન્ત્રે તિરોહિતમન્તર્હિતમિવાર્થરૂપં પૂર્વયોરિવ મન્ત્રયોરસ્તિ, યથાશ્રુત એવાર્થઃ ।
યાજમાનમુદ્ગાનં કૃત્વા પવમાનેષુ ત્રિષુ, અથાનન્તરં યાનીતરાણિ શિષ્ટાનિ સ્તોત્રાણિ તેષ્વાત્મને ઽન્નાદ્યમાગાયેત્ પ્રાણવિદુદ્ગાતાપ્રાણભૂતઃ પ્રાણવદેવ ।
યસ્માત્સ એવ ઉદ્ગાતૈવં પ્રાણં યથોક્તં વેત્તિ, અતઃ પ્રાણવદેવ તં કામં સાધયિતું સમર્થઃ ।
તસ્માદ્યજમાનસ્તેષુ સ્તોત્રેષુ પ્રયુજ્યમાનેષુ વરં વૃણીત, યં કામં કામયેત તં કામં વરં વૃણીત પ્રાર્થયેત ।
યસ્માત્સ એષ એવંવિદુદ્ગાતેતિ તસ્માચ્છબ્દાત્પ્રાગેવ સમ્બધ્યતે ।
આત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે ઇચ્છત્યુદ્ગાતા તમાગાયત્યાગાનેન સાધયતિ ।
એવં તાવજ્જ્ઞાનકર્મભ્યાં પ્રાણાત્માપત્તિરિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર નાસ્ત્યાશઙ્કાસમ્ભવઃ ।
અતઃ કર્માપાયે પ્રાણાપત્તિર્ભવતિ વા ન વા? ઇત્યાશઙ્કતે ।
તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ- તદ્ધૈતલોકજિદેવેતિ ।
તદ્ધતદેતત્પ્રાણદર્શનં કર્મવિયુક્તં કેવલમપિ, લોકજિદેવેતિ લોકસાધનમેવ ।
ન હ એવાલોક્યતાયૈ અલોકાર્હત્વાય આશા આશંસનં પ્રાર્થનં નૈવાસ્તિ હ ।
ન હિ પ્રાણાત્મનિ ઉત્પન્નાત્માભિમાનસ્ય તત્પ્રાપ્ત્યાશંસનં સમ્ભવતિ ।
ન હિ ગ્રામસ્થઃ કદા ગ્રામં પ્રાપ્નુતામિત્યરણ્યસ્થ ઇવાશાસ્તે ।
અસન્નિકૃષ્ટવિષયે હ્યનાત્મન્યાશંસનમ્, ન તત્સ્વાત્મનિ સમ્ભવતિ ।
તસ્માન્નાશાસ્તિ કદાચિત્પ્રાણાત્મભાવં ન પ્રપદ્યેયમિતિ ।
કસ્યૈતત્? ય એવમેતત્સામ પ્રાણં યથોક્તં નિર્ધારિતમહિમાનં વેદ- અહમસ્મિ પ્રાણ ઇન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગૈરાસુરૈઃ પાપ્મભિરધર્ષણીયો વિશુદ્ધઃ, વાગાદિપઞ્ચકં ચ મદાશ્રયત્વાદગ્ન્યાદ્યાત્મરૂપં સ્વાભાવિકવિજ્ઞાનોત્થેન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગજનિતાસુરપાપ્મદોષવિયુક્તં સર્વભૂતેષુ ચ મદાશ્રયાન્નાદ્યોપયોગબન્ધનમ્, આત્મા ચાહં સર્વભૂતાનામાઙ્ગિરસત્વાત્, ઋગ્યજુઃ સામોદ્ગીથભૂતાયાશ્ચ વાચ આત્મા તદ્વયાપ્તેસ્તન્નિર્વર્તકત્વાચ્ચ, મમ સામ્નો ગીતિભાવમાપદ્યમાનસ્ય બાહ્યં ધનં ભૂષણં સૌસ્વર્યં તતો ઽપ્યાન્તરં સૌવર્ણ્યલાક્ષણિકં સૌસ્વર્યમ્, ગીતિભાવમાપદ્યમાનસ્ય મમ કણ્ઠાદિસ્થાનાનિ પ્રતિષ્ઠા ।
એવં ગુણો ઽહં પુત્તિકાદિશરીરેષુ કાર્ત્સ્ન્યેન પરિસમાપ્તો ઽમૂર્તત્વાત્સર્વગતત્વાચ્ચ- ઇતિ આ એવમભિમાનાભિવ્યક્તેર્વેદોપાસ્ત ઇત્યર્થઃ ॥28॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયમુદ્ગીથબ્રાહ્મણમ્ ॥3॥
જ્ઞાનકર્મભ્યાં સમુચિતાભ્યાં પ્રજાપતિત્વપ્રાપ્તિર્વ્યાખ્યાતા કેવલપ્રાણદર્શનેન ચઽતદ્ધૈતલ્લોકજિદેવઽઇત્યાદિના ।
પ્રજાપતેઃ ફલભૂતસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ જગતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદિવિભૂત્યુપવર્ણનેન જ્ઞાનકર્મણોર્વૈદિકયોઃ ફલોત્કર્ષો વર્ણયિતવ્ય ઇત્યેવમર્થમારભ્યતે ।
તેન ચ કર્મકાણ્ડવિહિતજ્ઞાનકર્મસ્તુતિઃ કૃત્વા ભવેત્સામર્થ્યાત્ ।
વિવક્ષિતં ત્વેતત્- સર્વમપ્યેતજ્જ્ઞાનકર્મફલં સંસાર એવ, ભયારત્યાદિયુક્તત્વશ્રવણાત્, કાર્યકરણલક્ષણત્વાચ્ચ સ્થૂલવ્યક્તાનિત્યવિષયત્વાચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કેવલાયા વક્ષ્યમાણાયા મોક્ષહેતુત્વમિત્યુત્તરાર્થં ચેતિ ।
ન હિ સંસારવિષયાત્સાધ્યસાધનાદિભેદલક્ષણાદ્ અવિરક્તસ્ય આત્મૈકત્વ જ્ઞાનવિષયે ઽધિકારઃ, અતૃષિતસ્યેવ પાને ।
તસ્માજ્જ્ઞાનકર્મફલોત્કર્ષોપવર્ણનમુત્તરાર્થમ્ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ-"તદેતત્પદનીયમસ્ય"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) "તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્" (બૃ.ઉ.1 । 4 । 8) ઇત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.1
આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્ પુરુષવિધઃ ।
સો ઽનુવીક્ષ્ય નાન્યદ્ આત્મનો ઽપશ્યત્ ।
સો ઽહમ્ અસ્મીત્ય્ અગ્રે વ્યાહરત્ ।
તતો ઽહંનામાભવત્ ।
તસ્માદ્ અપ્ય્ એતર્હ્ય્ આમન્ત્રિતો ઽહમ્ અયમ્ ઇત્ય્ એવાગ્ર ઉક્ત્વાથાન્યન્ નામ પ્રબ્રૂતે યદ્ અસ્ય ભવતિ ।
સ યત્ પૂર્વો ઽસ્માત્ સર્વસ્માત્ સર્વાન્ પાપ્મન ઔષત્ તસ્માત્ પુરુષઃ ।
ઓષતિ હ વૈ સ તં યો ઽસ્માત્ પૂર્વો બુભૂષતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.1 આત્મૈવાત્મેતિ પ્રજાપતિઃ પ્રથમો ઽણ્ડજઃ શરીર્યભિધીયતે ।
વૈદિકજ્ઞાનકર્મફલભૂતઃ સ એવ કિમ્? ઇદં શરીરભેદજાતં તેન પ્રજાપતિશરીરેણાવિભક્તમ્ ।
આત્મૈવાસીદગ્રે પ્રાક્શરીરાન્તરોત્પત્તેઃ ।
સ ચ પુરુષવિધઃ પુરુષપ્રકારઃ શિરઃપ્રાણ્યાદિલક્ષણો વિરાટ્ ।
સ એવ પ્રથમઃ સમ્ભૂતો ઽનુવીક્ષ્યાન્વાલોચનં કૃત્વા, કો ઽહં કિંલક્ષણો વાસ્મીતિ, નાન્યદ્વસ્ત્વન્તરમ્, આત્મનઃ પ્રાણપિણ્ડાત્મકાર્યકરણરૂપાન્ન અપશ્યન્ન દદર્શ ।
કેવલં ત્વાત્માનમેવ સર્વાત્માનમપશ્યત્ ।
તથા પૂર્વજન્મશ્રૌતવિજ્ઞાનસંસ્કૃતઃ, સો ઽહં પ્રજાપતિઃ સર્વાત્માહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરદ્વ્યાહૃતવાન્ ।
તતસ્તસ્માદ્યતઃ પૂર્વજ્ઞાનસંસ્કારાદ્ આત્માનમેવાહમિત્યભ્યધાદગ્રે તસ્માદહંનામાભવત્ ।
તસ્યોપનિષદમિતિ શ્રુતિપ્રદર્શિતમેવ નામ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદ્યસ્માત્કારણે પ્રજાપતાવેવં વૃત્તં તસ્માત્, તત્કાર્યભૂતેષુ પ્રાણિષુ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલ આમન્ત્રિતઃ કસ્ત્વમિત્યુક્તઃ સન્નહમયમિત્યેવાગ્ર ઉક્ત્વા કારણાત્માભિધાનેન આત્માનમભિધાયાગ્રે પુનર્વિશેષનામજિજ્ઞાસવે ઽથાનન્તરં વિશેષપિણ્ડાભિધાનં દેવદત્તો યજ્ઞદત્તો વેતિ પ્રબૂતે કથયતિ યન્નામાસ્ય વિશેષપિણ્ડસ્ય માતાપિતૃકૃતં ભવતિ તત્કથયતિ ।
સ ચ પ્રજાપતિરતિક્રાન્તજન્મનિ સમ્યક્કર્મજ્ઞાનભાવનાનુષ્ઠાનૈઃ સાધકાવસ્થાયાં યદ્યસ્માત્કર્મજ્ઞાનભાવનાનુષ્ઠાનૈઃ પ્રજાપતિત્વં પ્રતિપિત્સૂનાં પૂર્વઃ પ્રથમઃ સન્ અસ્માત્પ્રજાપતિત્વપ્રતિપિત્સુસમુદાયાત્સર્વસ્માદ્ આદૌ ઔષદદહત્ ।
કિમ્? આસઙ્ગાજ્ઞાનલક્ષણાન્સર્વાન્પાપ્મનઃ પ્રજાપતિત્વ પ્રતિબન્ધકારણભૂતાન્ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્પુરુષઃ, પૂર્વમૌષદિતિ પુરુષઃ ।
યથાયં પ્રજાપતિરોષિત્વા પ્રતિવન્ધકાન્પાપ્મનઃ સર્વાન્પુરુષઃ પ્રજાપતિરભવત્, એવમન્યો ઽપિ જ્ઞાનકર્મભાવનાનુષ્ઠાનવહ્નિના કેવલં જ્ઞાનબલાદ્વૌષતિ ભસ્મીકરોતિ હ વૈ સ તમ્;કમ્? યો ઽસ્માદ્વિદુષઃ પૂર્વઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિર્બુભૂષતિ ભવિતુમિચ્છતિ તમિત્યર્થઃ ।
તં દર્શયતિ ય એવં વેદેતિ ।
સામર્થ્યાજ્જ્ઞાનભાવનાપ્રકર્ષવાન્ ।
નન્વનર્થાય પ્રાજાપત્યપ્રતિપિપ્સા, એવંવિદા ચેદ્દહ્યતે ।
નૈષ દોષઃ, જ્ઞાનભાવનોત્કર્ષાભાવાત્પ્રથમં પ્રજાપતિત્વપ્રતિપત્ત્ય ભાવમાત્રત્વાદ્દાહસ્ય ।
ઉત્કૃષ્ટસાધનઃ પ્રથમં પ્રજાપતિત્વં પ્રાપ્નુવન્ ન્યૂનસાધનો ન પ્રાપ્નોતીતિ, સ તં દહતીત્યુચ્યતે ।
ન પુનઃ પ્રત્યક્ષમુત્કૃષ્ટસાધનેન ઇતરો દહ્યતે ।
યથા લોકે આજિસૃતાં યઃ પ્રથમમાજિમુપસર્પતિ તેનેતરે દગ્ધા ઇવાપહૃતસામર્થ્યા ભવન્તિ તદ્વત્ ॥1॥
યદિદં તુષ્ટૂષિતં કર્મકાણ્ડવિહિતજ્ઞાનકર્મફલં પ્રાજાપત્યલક્ષણં નૈવ તત્સંસારવિષયમત્યક્રામદિતીમમર્થ પ્રદર્શયિષ્યન્નાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.2
સો ઽબિભેત્ તસ્માદ્ એકાકી બિભેતિ ।
સ હાયમ્ ઈક્ષાં ચક્રે, યન્ મદ્ અન્યન્ નાસ્તિ કસ્માન્ નુ બિભેમીતિ ।
તત એવાસ્ય ભયં વીયાય ।
કસ્માદ્ ધ્ય્ અભેષ્યત્ ।
દ્વિતીયાદ્ વૈ ભયં ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.2 સો ઽબિભેત્સ પ્રજાપતિર્યોયં પ્રથમઃ શરીરિ પુરુષવિધો વ્યાખ્યાતઃ ।
સો ઽબિભેદ્ભીતવાનસ્મદાદિવદેવેત્યાહ ।
યસ્માદયં પુરુષવિધઃ શરીરકરણવાન્ આત્મનાશવિપરીતદર્શનવત્વાદ્ અબિભેત્, તસ્માત્તત્સામાન્યાદદ્યત્વે ઽપ્યેકાકી બિભેતિ ।
કિઞ્ચાસ્મદાદિવદેવ ભયહેતુવિપરીતદર્શનાપનોદકારણં યથાભૂતાત્મદર્શનમ્ ।
સો ઽયં પ્રજાપતિરીક્ષામીક્ષણં ચક્રે કૃતવાન્ હ ।
કથમ્? ઇત્યાહ- યદ્યસ્માન્મત્તોન્યદાત્મવ્યતિરેકેણ વસ્ત્વન્તરં પ્રતિદ્વન્દીભૂતં નાસ્તિ, તસ્મિન્નાત્મવિનાશહેત્વભાવે કસ્માન્નુ બિભેમીતિ ।
તત એવ યથાભૂતાત્મદર્શનાદસ્ય પ્રજાપતેર્ભયં વીયાય વિસ્પષ્ટમપગતવત્ ।
તસ્ય પ્રજાપતેર્યદ્ભયં તત્કેવલાવિદ્યાનિમિત્તમેવ પરમાર્થદર્શને ઽનુપપન્નમિત્યાહ- કસ્માદ્ધ્યભેષ્યત્ કિમિત્યસૌ ભીતવાન્પરમાર્થનિરૂપણાયાં ભયમનુપપન્નમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
યસ્માદ્ દ્વિતીયદ્વસ્ત્વન્તરદ્ધિ ભયં ભવતિ ।
દ્વિતીયં ચ વસ્ત્વન્તરમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતમેવ;ન હ્યદૃશ્યમાનં દ્વિતીયં ભયજન્મનો હેતુઃ"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોકઃ એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈશા.7) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યચ્ચૈકત્વદર્શનેન ભયમપનુનોદ તદ્યુક્તમ્ ।
કસ્માત્? દ્વિતીયાદ્વસ્ત્વન્તરાદ્વૈ ભયં ભવતિ, તદેકત્વદર્શનેન દ્વિતીયદર્શનમપનીતમિતિ નાસ્તિ યતઃ ।
અત્ર ચોદયન્તિ- કુતઃ પ્રજાપતેરેકત્વદર્શનં જાતમ્? કો વાસ્મૈ ઉપદિદેશ? અથાનુપદિષ્ટમેવ પ્રાદુરભૂત્, અસ્મદાદેરપિ તથા પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ જન્માન્તરકૃતસંસ્કારહેતુકમ્, એકત્વદર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
યથાપ્રજાપતેરતિક્રાન્તજન્માવસ્થસ્ય એકત્વદર્શનં વિદ્યમાનમપ્યવિદ્યાબન્ધકારણં નાપનિન્યે, યતઃ અવિદ્યાસંયુક્ત એવાયં જાતો ઽબિભેત્, એવં સર્વેષામેકત્વદર્શનાનર્થક્યં પ્રાપ્નોતિ ।
અન્ત્યમેવ નિવર્તકમિતિ ચેન્ન, પૂર્વવત્પુનઃ પ્રસઙ્ગેનાનૈકાન્ત્યાત્ ।
તસ્માદનર્થકમેવૈકત્વદર્શનમિતિ ।
નૈષ દોષઃ, ઉત્કૃષ્ટહેતૂદ્ભવત્વાલ્લોકવત્ ।
યથા પુણ્યકર્મોદ્ભવૈર્વિવિક્તૈઃ કાર્યકરણૈઃ સંયુક્તે જન્મનિ સતિ પ્રજ્ઞામેધાસ્મૃતિવૈશારદ્યં દૃષ્ટમ્, તથા પ્રજાપતેઃ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યવિપરીતહેતુસર્વપાપ્મદાહાત્ વિશુદ્ધૈઃ કાર્યકરણૈ સંયુક્તમુત્કૃષ્ટં જન્મ તદુદ્ભવં ચાનુપદિષ્ટમેવ યુક્તમેકત્વદર્શનં પ્રજાપતેઃ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ-"જ્ઞાનમગ્રતિધં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ ।
ઐશ્વર્યં ચૈવ ધર્મસ્ય સહસિદ્ધં ચતુષ્ટયમ્ ॥
"ઇતિ ।
સહસિદ્ધત્વે ભયાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન હ્યાદિત્યેન સહ તમ ઉદેતિ ।
ન, અન્યાનુપદિષ્ટાર્થત્વાત્સહ સિદ્ધવાક્યસ્ય ।
શ્રદ્ધાતાત્પર્યપ્રણિપાતાદીનામ્ અહેતુત્વમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્"શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ"(ગીતા 4 । 39) "તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન"(ગીતા 4 । 34) ઇત્યેવમાદીનાં શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનાં જ્ઞાનહેતૂનામહેતુત્વમ્, પ્રજાપતિરિવ જન્માન્તરકૃતધર્મહેતુત્વે જ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્? ન;નિમિત્તવિકલ્પસમુચ્ચયગુણવદગુણવત્ત્વભેદોપપત્તેઃ ।
લોકે હિ નૈમિત્તિકાનાં કાર્યાણાં નિમિત્તભેદો ઽનેકધા વિકલ્પતે ।
તથા નિમિત્તસમુચ્ચયઃ ।
તેષાં ચ વિકલ્પિતાનાં સમુચ્ચિતાનાં ચ પુનર્ગુણવદગુણવત્ત્વકૃતો ભેદો ભવતિ ।
તદ્યથા- રૂપજ્ઞાન એવ તાવન્નૈમિત્તિકે કાર્યે- તમસિ વિનાલોકેન ચક્ષૂરૂપસન્નિકર્ષો નક્તઞ્ચરાણાં રૂપજ્ઞાને નિમિત્તં ભવતિ ।
મન એવ કેવલં રૂપજ્ઞાનનિમિત્તં યોગીનામ્ ।
અસ્માકં તુ સન્નિકર્ષાલોકાભ્યાં સહ તથાદિત્યચન્દ્રાદ્યાલોકભેદૈઃ સમુચ્ચિતા નિમિત્તભેદા ભવન્તિ ।
તથા આલોકવિશેષગુણવદગુણવત્ત્વેન ભેદાઃ સ્યુઃ ।
એવમેવ આત્મૈકત્વજ્ઞાને ઽપિ ક્વચિજ્જન્માન્તરકૃતં કાર્મ નિમિત્તં ભવતિ, યથા પ્રજાપતેઃ ।
ક્વચિત્તપો નિમિત્તમ્,"તપસા વિજિજ્ઞાસસ્વ"(છા.ઉ.3 । 2 । 1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિત્"આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ"(છા.ઉ.6 । 14 । 2) "શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે જ્ઞાનમ્"(ગીતા.4 । 39) "તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન"(ગીતા.4 । 34) "આચાર્યાદ્ધૈવ"(છા.ઉ.4 । 1 । 3) "દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઃ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 5) ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્ય એકાન્તજ્ઞાનલાભનિમિત્તત્વં શ્રદ્ધાપ્રભૃતીનામ્ અધર્માદિનિમિત્તવિયોગહેતુત્વાત્ ।
વેદાન્તશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનાં ચ સાક્ષાજ્જ્ઞેયવિષયત્વાત્ ।
પાપાદિપ્રતિબન્ધક્ષયે ચાત્મમનસોર્ભૂતાર્થજ્ઞાનનિમિત્તસ્વાભાવ્યાત્ ।
તસ્માદહેતુત્વં ન જાતુ જ્ઞાનસ્ય શ્રદ્ધાપ્રણિપાતાદીનામિતિ ॥2॥
ઇતશ્ચ સંસારવિષય એવ પ્રાજાપતિત્વમ્, યતઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.3
સ વૈ નૈવ રેમે ।
તસ્માદ્ એકાકી ન રમતે ।
સ દ્વિતીયમ્ ઐચ્છત્ ।
સ હૈતાવાન્ આસ યથા સ્ત્રીપુમાંસૌ સમ્પરિષ્વક્તૌ ।
સ ઇમમ્ એવાત્માનં દ્વેધાપાતયત્ ।
તતઃ પતિશ્ ચ પત્ની ચાભવતામ્ ।
તસ્માદ્ ઇદમ્ અર્ધબૃગલમ્ ઇવ સ્વ ઇતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તસ્માદ્ અયમ્ આકાશઃ સ્ત્રિયા પૂર્યત એવ ।
તાં સમભવત્ ।
તતો મનુષ્યા અજાયન્ત

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.3 સ પ્રાપતિર્વૈ નૈવ રેમે રતિં નાન્વભવત્, અરત્યાવિષ્ટો ઽભૂદિત્યર્થઃ, અસ્માદાદિદેવ યતઃ, ઇદાનીમપિ તસ્માદેકાકિત્વાદિધર્મવત્ત્વાદેકાકી ન રમતે રતિં નાનુભવતિ ।
રતિર્નામેષ્ટાર્થસંયોગજા ક્રીડા, તત્પ્રસંગિન ઇષ્ટવિયોગાન્મનસ્યાકુલીભાવો ઽરતિરિત્યુચ્યતે ।
સ તસ્યા અરતેરપનોદાય દ્વિતીયમ્ અરત્યપઘાતસમર્થં સ્ત્રીવસ્ત્વૈચ્છદ્ગૃદ્ધિમકરોત્ ।
તસ્ય ચૈવં સ્ત્રીવિષયં ગૃધ્યતઃ સ્ત્રિયા પરિષ્વક્તસ્યેવાત્મનો ભાવો બભૂવ ।
સ તેન સત્યેપ્સુત્વાદ્ એતાવાનેતત્પરિમાણ આસ બભૂવ હ ।
કિંપરિમાણઃ? ઇત્યાહ- યથા લોકે સ્ત્રીપુમાંસૌ અરત્યપનોદાય સમ્પરિષ્વક્તૌ યત્પરિમાણૌ સ્યાતાં તથા તત્પરિમાણૌ બભૂવેત્યર્થઃ ।
સ તથા તત્પરિમાણમેવ ઇયમાત્માનં દ્વેધા દ્વિપ્રકારમપાતયત્પાતિતવાન્ ઇયમેવેત્યવધારણં મૂલકારણાદ્વિરાજો વિશેષણાર્થમ્ ।
ન ક્ષીરસ્ય સર્વોપમર્દેન દધિભાવાપત્તિવદ્વિરાટ્ સર્વોપમર્દેનૈતાવાનાસ;કિં તર્હિ? આત્મના વ્યવસ્થિતસ્યૈવ વિરાજઃ સત્યસંકલ્પત્વાદાત્મવ્યતિરિક્તં સ્ત્રીપુંસપરિષ્વક્તપરિસાણં શરીરાન્તરં બભૂવ ।
સ એવ ચ વિરાટ્ તથાભૂતઃ સ હૈતાવાનાસેતિ સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
તતસ્તસ્માત્પાતનાત્પતિતશ્ચ પત્ની ચાભવતામિતિ દમ્પત્યોર્નિર્વચનં લૌકિકયોઃ ।
અત એવ તસ્માત્, યસ્માદાત્મન એવાર્ધઃ પૃથગ્ભૂતોયેયં સ્ત્રી, તસ્માદિદં શરીરમાનોર્ઽધબૃગલમર્ધં ચ તદ્ બૃગલં વિદલં ચ તદર્ધબૃગલમ્ અર્ધવિદલમેવેત્યર્થઃ ।
પ્રાક્સ્ત્ર્યુદ્વહનાત્કસ્યાર્ધબૃગલમ્? ઇત્યુચ્યતે- સ્વ આત્મન ઇતિ ।
એવમાહ સ્મોક્તવાન્કિલ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ, યજ્ઞસ્ય વલ્કો વક્તા યજ્ઞવલ્કસ્તસ્યાપત્યં યાજ્ઞવલ્ક્યો દૈવરાતિરિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણો વાપત્યમ્ ।
યસ્માદયં પુરુષાર્ધ આકાશઃ સ્ત્ર્યર્ધશૂન્યઃ પુનરુદ્વહનાત્તસ્માત્પૂર્યતે સ્ત્ર્યર્ધેન, પુનઃ સમ્પુટીકરણેનેવ વિદલાર્ધઃ ।
તાં સ પ્રજાપતિર્મન્વાખ્યઃ શતરૂપાખ્યામાત્મનો દુહિતરં પત્નીત્વેન કલ્પિતાં સમભવન્મૈથુનમુપગતવાન્ ।
તતસ્તસ્માત્તદુપગમનાદ્ મનુષ્યા અજાયન્તોત્પન્નાઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.4
સો હેયમ્ ઈક્ષાં ચક્રે -- કથં નુ માત્મન એવ જનયિત્વા સમ્ભવતિ ।
હન્ત તિરો ઽસાનીતિ ।
સા ગૌર્ અભવદ્ વૃષભ ઇતરઃ ।
તાં સમ્ એવાભવત્ ।
તતો ગાવો ઽજાયન્ત ।
વડવેતરાભવદ્ અશ્વવૃષ ઇતરઃ ।
ગર્દભીતરા ગર્દભ ઇતરઃ ।
તાં સમ્ એવાભવત્ ।
તત એકશફમ્ અજાયત ।
અજેતરાભવદ્ બસ્ત ઇતરઃ ।
અવિર્ ઇતરા મેષ ઇતરઃ ।
તાં સમ્ એવાભવત્ ।
તતો ઽજાવયો ઽજાયન્ત ।
એવમ્ એવ યદ્ ઇદં કિઞ્ચ મિથુનમ્ આ પિપીલિકાભ્યસ્ તત્ સર્વમ્ અસૃજત

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.4 સા શતરૂપા ઉ હ ઇયં સેયં દુહિતૃગમને સ્માર્તં પ્રતિષેધમનુસ્મરન્તીક્ષાઞ્ચકે ।
કથં ન્વિદમકૃત્યં યન્મા મામાત્મન એવ જનયિત્વોત્પાદ્ય સમ્ભવત્યુપગચ્છતિ ।
યદ્યપ્યયં નિર્ઘૃણો ઽહં હન્તેદાનીં તિરો ઽસાનિ જાત્યન્તરેણ તિરસ્કૃતા ભવાનિ ।
ઇત્યેવમીક્ષિત્વાસૌ ગૌરભવત્ ।
ઉત્પાદ્યપ્રાણિકર્મભિશ્ચોદ્યમાનાયાઃ પુનઃ પુનઃ સૈવમતિઃ શતરૂપાયા મનોશ્ચાભવત્ ।
તતશ્ચ ઋષભ ઇતરઃ ।
તાં સમેવાભદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તતો ગાવો ઽજાયન્ત ।
તથા બડવેતરાભવદશ્વવૃષ ઇતરઃ ।
તથા ગર્દભીતરા ગર્દભ ઇતરઃ ।
તત્ર બડવાશ્વવૃષાદીનાં સઙ્ગમાત્તત એકશફમેકગ્વુરમ્ અશ્વાશ્વતરગર્દભાખ્યં ત્રયમજાયત ।
તથા અજેતરાભવદ્વસ્તશ્છાગ ઇતરઃ, તથા અવિરિતરા મેષ ઇતરઃ, તાં સમેવાભવત્ ।
તાં તામિતિ વીપ્સા ।
તામજાં તામવિઞ્ચેતિસમભવદેવેત્યર્થઃ ।
તતો ઽજાશ્વાવયશ્ચાજાવયો ઽજાયન્ત ।
એવમેવ યદિદં કિઞ્ચ યત્કિંઞ્ચેદં મિથુનં સ્રીપુંસલક્ષણં દ્વન્દમ્, આ પિપીલિકાભ્યઃ પિપીલિકાભિઃ સહાનેનૈવન્યાયેન તત્સર્વમસૃજત જગત્સૃષ્ટવાન્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.5
સો ઽવેદ્ અહં વાવ સૃષ્ટિર્ અસ્મ્ય્ અહં હીદં સર્વમ્ અસૃક્ષીતિ ।
તતઃ સૃષ્ટિર્ અભવત્ ।
સૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.5 સ પ્રજાપતિઃ સર્વમિદં જગત્સૃષ્ટ્વા અવેત્ ।
કથમ્? અહં વાવાહમેવ સૃષ્ટિઃ, સૃજ્યતે ઇતિ સૃષ્ટં જગદુચ્યતે સૃષ્ટિરિતિ ।
યન્મયાસૃષ્ટં જગન્મદભેદત્વાદહમેવાસ્મિ ન મત્તો વ્યતિરિચ્યતે ।
કુત એતત્? અહં હિ યસ્માદિદં સર્વં જગદસૃક્ષિ સૃષ્ટવાનસ્મિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સૃષ્ટિશબ્દેન આત્માનમેવાભ્યધાત્પ્રજાપતિઃ, તતસ્તસ્માત્સૃષ્ટિરભવત્ સૃષ્ટિનામાભવત્ ।
સૃષ્ટ્યાં જગતિ, હાસ્ય પ્રજાપતેગેતસ્યામેતસ્મિઞ્જગતિ, સ પ્રજાપતિવત્સ્રષ્ટા ભવતિ સ્વાત્મનો ઽનન્યભૂતસ્ય જગતઃ, કઃ? ય એવં પ્રજાપતિવદ્યથોક્તં સ્વાત્મનો ઽનન્યભૂતં જગત્સાધ્યાત્માદિભૂતાધિદૈવં જગદહમસ્મીતિ વેદ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.6
અથેત્ય્ અભ્યમન્થત્ ।
સ મુખાચ્ ચ યોનેર્ હસ્તાભ્યાં ચાગ્નિમ્ અસૃજત ।
તસ્માદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અલોમકમ્ અન્તરતઃ ।
અલોમકા હિ યોનિર્ અન્તરતઃ ।
તદ્ યદ્ ઇદમ્ આહુર્ અમું યજામું યજેત્ય્ એકૈકં દેવમ્ એતસ્યૈવ સા વિસૃષ્ટિઃ ।
એષ ઉ હ્ય્ એવ સર્વે દેવાઃ ।
અથ યત્ કિઞ્ચેદમ્ આર્દ્રં તદ્ રેતસો ઽસૃજત ।
તદ્ ઉ સોમ ।
એતાવદ્ વા ઇદં સર્વમ્ અન્નં ચૈવાન્નાદશ્ ચ ।
સોમ એવાન્નમ્ અગ્નિર્ અન્નાદઃ ।
સૈષા બ્રહ્મણો ઽતિસૃષ્ટિઃ ।
યચ્ છ્રેયસો દેવાન્ અસૃજતાથ યન્ મર્ત્યઃ સન્ન્ અમૃતાન્ અસૃજત તસ્માદ્ અતિસૃષ્ટિર્ ।
અતિસૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.6 એવં સ પ્રજાપતિર્જગદિદં મિથુનાત્મકં સૃષ્ટા બ્રહ્મણાદિવર્ણનિયન્વર્દેવતાઃ સિસૃક્ષુરાદૌ, અયેતિ શબ્દદ્વયમભિનયપ્રદર્શનાર્થમ્, અનેન પ્રકારેણ મુખે હસ્તૌ પ્રક્ષિત્યાભ્યમન્યદાભિમુખ્યેન મન્યનપકરોત્ ।
સ મુખહસ્તાભ્યાં મથિત્વા મુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચ યોનિભ્યામગ્નિં બ્રાહ્મણજાતેરનુગ્રહકર્તારમસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
યસ્માદ્દાહકસ્યાગ્નેર્યોનિરેતદુભયં હસ્તૌ મુખં ચ, તસ્માદ્ભય મપ્યેતદલોમકં લોમવિવર્જિતમ્ ।
કિં સર્વમેવ? ન, અન્તરતો ઽભ્યન્તરતઃ;અસ્તિ હિ યોન્યા સામાન્યમુભયસ્યાસ્ય ।
કિમ્? અલોમકા હિ યોનિરન્તરતઃ સ્ત્રીણામ્ ।
તથા બ્રાહ્મણો ઽપિ મુખાદેવ જઝે પ્રજાપતેઃ ।
તસ્માદેકયોનિત્વાજ્જયેષ્ઠેનેવાનુજો ઽનુગૃહ્યતે અગ્નિના બ્રાહ્મણઃ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણો ઽગ્નિદેવત્યો મુખવીર્યશ્ચેતિ શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધમ્ ।
તથા બલાશ્રયાભ્યાં બાહુભ્યાં બલભિદાદિકં ક્ષન્નિયજાતિનિયન્તરાં ક્ષન્નિયં ચ ।
તસ્માદૈન્દ્રં ક્ષત્રં બાહુવીર્યં ચેતિ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચાવગતમ્ ।
તથોરુત ઈહા ચેષ્ટા તદાશ્રયાદ્વસ્વાદિલક્ષણં વિશો નિયન્તારં વિશં ચ ।
તસ્માત્કૃષ્યાદિપરો વસ્વાદિદેવત્યશ્ચ વૈશ્યઃ ।
તથા પૂષણં પૃથ્વીદૈવતં શૂદ્રં ચ પદ્ભ્યાં પરિચરણક્ષમમસૃજતેતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
તત્ર ક્ષત્રાદિદેવતાસર્ગમિહાનુક્તં વક્ષ્યમાણમમપ્યુક્તવદુપસંહરતિ સૃષ્ટિસાકલ્યાનુકીર્ત્યૈ ।
યથેયં શ્રુતિર્વ્યવસ્થિતા તથા પ્રજાપતિરેવ સર્વે દેવા ઇતિ નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
સ્રષ્ટુરનન્યત્વાત્સૃષ્ટાનામ્ ।
પ્રજાપતિનૈવ તુ સૃષ્ટત્વાદ્ દેવાનામ્ ।
અથૈવં પ્રકરણાર્થે વ્યવસ્થિતે તત્સ્તુત્યભિપ્રાયેણાવિદ્વન્મતાન્તરનિન્દોપન્યાસઃ, અન્યનિન્દાન્યસ્તુતયે ।
તત્તત્ર કર્મપ્રકરણે કેવલયાજ્ઞિકા યાગકાલે યદિદં વચ આહુઃ -ઽઅમુમગ્નિં યજાસુમિન્દ્રં યજઽઇત્યાદિ - નામશસ્ત્રસ્તોત્રકર્માદિભિન્નત્વાદ્ભિન્નમેવાગ્ન્યાદિદેવમેવૈકં મન્યમાના આહુરિત્યભિપ્રાયઃ ।
તન્ન તથા વિદ્યાત્, યસ્માદેતસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ સા વિસૃષ્ટિર્દેવભેદઃ સર્વ એષ ઉ હ્યેવ પ્રજાપતિરેવ પ્રાણઃ સર્વે દેવાઃ ।
અત્ર વિપ્રતિપદ્યન્તે - પર એવ હિરણ્યગર્ભે ઇત્યેકે ।
સંસારીત્યપરે ।
પરં એવ તુ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
"ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"એષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિરેતે સર્વે દેવાઃ"(ઐ.ઉ.5 । 3) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
સ્મૃતેશ્ચ -"એતમેકે વદન્ત્યગ્નિં મનુમન્યે પ્રજાપતિમ્"(મનુ.12 । 123) ઇતિ"યો ઽસાવતીન્દ્રિયો ઽગ્રાહ્યઃ સૂક્ષ્મો ઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ ।
સર્વભૂતમયો ઽચિન્ત્યઃ સ એવ સ્વયમુદ્બભૌ" ।
(મનુ.1 । 7) ઇતિ ।
સંસાર્યેવ વા સ્યાત્ ।
"સર્વૈન્પાપ્મન ઔપત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન હ્યસંસારિણઃ પાપ્મદાહપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ ।
ભયારતિસંયોગશ્રવણાત્ ।
"અથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 6) ઇતિ ચ ।
"હિરણ્યગર્ભં પશ્યતિ જાયમાનમ્"(શ્વે.ઉ.4 । 12) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
સ્મૃતેશ્ચ કર્મવિપાકપ્રક્રિયાયામ્ -"બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાનવ્યક્તમેવ ચ ।
ઉત્તમાં સાત્વિકીમેતાં ગતિમાહુર્મનીષિણઃ"(મનુ.12 । 50) ઇતિ ।
અથૈવં વિરુદ્ધાર્થાનુપપત્તેઃ પ્રામાણ્યવ્યાઘાત ઇતિ ચેત્? ન, કલ્પનાન્તરોપપત્તેરવિરોધાત્ ।
ઉપાધિવિશેષસમ્બન્ધાદ્વિશેષકલ્પનાન્તરમુપપદ્યતે ।
"આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ ।
કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ"(ક.ઉ.1 । 2 । 21) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્ય ઉપાધિવશાત્સંસારિત્વં ન પરમાર્થતઃ ।
સ્વતો ઽસંસાર્યેવ ।
એવમેકત્વં નાનાત્વં ચ હિરણ્યગર્ભસ્ય ।
તથા સર્વજીવાનામ્, તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.6 । 8 -16) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
હિરણ્યગર્ભસ્તુ ઉપાધિશુદ્ધ્યતિશયાપેક્ષયા પ્રાયશઃ પર એવેતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ પ્રવૃત્તાઃ ।
સંસારિત્વં તુ ક્વચિદેવ દર્શયન્તિ ।
જીવાનાં ઉપાધિગતાશુદ્ધિબાહુલ્યાત્સંસારિત્વમેવ પ્રાયશો ઽભિલપ્યતે ।
વ્યાવૃત્તકૃત્સ્નોપાધિભેદાપેક્ષયા તુ સર્વઃ પરત્વેનાભિધીયતે શ્રુતિસ્મૃતિવાદૈઃ ।
તાર્કિકૈસ્તુ પરિત્યક્તાગમબલૈરસ્તિ નાસ્તિ કર્તાકર્તેત્યાદિ વિરુદ્ધં બહુ તર્કપદ્ભિરાકુલીકૃતઃ શાસ્ત્રાર્થઃ, તેનાર્થનિશ્ચયો દુર્લભઃ ।
યે તુ કેવલશાસ્ત્રાનુસારિણઃ શાન્તદર્પાસ્તેષાં પ્રત્યક્ષવિષય ઇવ નિશ્ચિતઃ શાસ્ત્રાર્થે દેવતાદિવિષયઃ ।
તત્ર પ્રજાપતેરેકસ્ય દેવસ્યાત્રાદ્યલક્ષણો ભેદો વિવક્ષિત ઇતિ તત્રાગ્નિરુક્તો ઽત્તા, આદ્યઃ સોમ ઇદાનીમુચ્યતે - અથ યત્કિઞ્ચેદં લોક આર્દ્રં દ્રવાત્મકં તદ્રેતસ આત્માનો બીજાદસૃજત;રેતસ આપઃ (ઐ.ઉ.1 । 4) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
દ્રવાત્મકશ્ચ સોમઃ ।
તસ્માદ્યદાર્દ્રં પ્રજાપતિના રેતસઃ સૃષ્ટં તદુ સોમ એવ ।
એતાવદ્વૈ એતાવદેવ નાતો ઽધિકમિદં સર્વમ્ ।
કિં તત્? અન્નં ચૈવ સોમો દ્રવાત્મકત્વાદાપ્યાયકમ્ ।
અન્નાદશ્ચાગ્નિરૌષ્ણ્યાદ્ રૂક્ષત્વાચ્ચ ।
તત્રૈવધ્રિયતે, સોમ એવાન્નં યદદ્યતે તદેવ સોમ ઇત્યર્થઃ ।
ય એવાત્તા સ એવાગ્નિઃ અર્થબલાદ્ધ્યવધારણમ્ ।
અગ્નિરપિ ક્વચિદ્ હૂયમાનઃ સોમપક્ષસ્યૈવ ।
સોમો ઽપીજ્યમાનો ઽગ્નિરેવાત્તૃત્વાત્ ।
એવમગ્નીષોમાત્મકં જગદાત્મત્વેન પશ્યન્ત કેનચિદ્દોષેણ લિપ્યતે, પ્રજાપતિશ્ચ ભવતિ ।
સૈષા બ્રહ્મણઃ પ્રજાપતેરતિસૃષ્ટિરાત્મનો ઽપ્યતિશયા ।
કા સા ઇત્યાહ - યચ્છ્રેયસઃ પ્રશસ્યતરાનાત્મનઃ સકાશાદ્યસ્માદસૃજત દેવાંસ્તસ્માદ્દેવસૃષ્ટિરતિસૃષ્ટિઃ ।
કથં પુનરાત્મનો ઽતિશયા સૃષ્ટિઃ ઇત્યત આહ - અથ યદ્યસ્માન્મર્ત્યઃ સન્મરણધર્મા સન્નમૃતાનમરણધર્મિણો દેવાન્ કર્મજ્ઞાનવહ્નિના સર્વાનાત્મનઃ પાપ્મન ઓષિત્વાસૃજત, તસ્માદેતામતિસૃષ્ટિં પ્રજાપતેરાત્મભૂતાં યો વેદ સ એતસ્યામતિસૃષ્ટ્યાં પ્રજાપતિરિવ ભવતિ પ્રજાપતિવદેવ સ્રષ્ટા ભવતિ ॥6॥
સર્વં વૈદિકં સાધનં જ્ઞાનકર્મલક્ષણં કર્ત્રાદ્યનેકકારકાપેક્ષં પ્રજાપતિત્વફલાવસાનં સાધ્યમેતાવદેવ યદેતદ્વ્યાકૃતં જગત્સંસારઃ ।
અથૈતસ્યૈવ સાધ્યસાધનલક્ષણસ્ય વ્યાકૃતસ્ય જગતો વ્યાકરણાત્પ્રાગ્બીજાવસ્થા યા તાં નિર્દિદિજ્ઞત્યઙ્કુરાદિકાર્યાનુમિતામિવ વૃક્ષસ્ય, કર્મબીજો ઽવિદ્યાક્ષેત્રો હ્યસૌ સંસારવૃક્ષઃ સમૂલ ઉદ્ધર્તવ્ય ઇતિ ।
તદુદ્ધરણે હિ પુરુષાર્થપરિસમાપ્તિઃ ।
તથા ચોક્તમ્ -"ઊર્ધ્વમૂલો ઽવાક્શાખઃ"ઇતિ કાઠકે ।
ગીતાસુ ચ"ઊર્ધ્વમૂલમધઃ શાખમ્"ઇતિ ।
પુરાણે ચ"બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ"ઇતિ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.7
તદ્ ધેદં તર્હ્ય્ અવ્યાકૃતમ્ આસીત્ ।
તન્ નામરૂપાભ્યામ્ એવ વ્યાક્રિયતાસૌ નામાયમ્ ઇદંરૂપ ઇતિ ।
તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ નામરૂપાભ્યામ્ એવ વ્યાક્રિયત અસૌ નામાયમ્ ઇદંરૂપ ઇતિ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આ નખાગ્રેભ્યો યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાને ઽવહિતઃ સ્યાદ્ વિશ્વમ્ભરો વા વિશ્વમ્ભરકુલાયે ।
તં ન પશ્યન્તિ ।
અકૃત્સ્નો હિ સઃ પ્રાણન્ન્ એવ પ્રાણો નામ ભવતિ ।
વદન્ વાક્ પશ્યંશ્ ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્ છ્રોત્રં મન્વાનો મનઃ ।
તાન્ય્ અસ્યૈતાનિ કર્મનામાન્ય્ એવ ।
સ યો ઽત એકૈકમ્ ઉપાસ્તે ન સ વેદ ।
અકૃત્સ્નો હ્ય્ એષો ઽત એકૈકેન ભવતિ ।
આત્મેત્ય્ એવોપાસીત ।
અત્ર હ્ય્ એતે સર્વ એકં ભવન્તિ ।
તદ્ એતત્ પદનીયમ્ અસ્ય સર્વસ્ય યદ્ અયમ્ આત્મા ।
અનેન હ્ય્ એતત્ સર્વં વેદ ।
યથા હ વૈ પદેનાનુવિન્દેદ્ એવં કીર્તિં શ્લોકં વિન્દતે ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.7 તદ્વેદં તદિતિ બીજાવસ્થં જગત્પ્રાગુત્પત્તેસ્તર્હિ તસ્મિન્કાલે;પરોક્ષત્વાસર્વનામ્નાપ્રત્યક્ષાભિધાનેનાભિધીયતે, ભૂતકાલસમ્બન્ધિત્વાદવ્યાકૃતભાવિનો જગતઃ;સુખગ્રહણાર્થમૈતિહ્યપ્રયોગો હ શબ્દઃ ।
એવં હ તદા આસીદિત્યુચ્યમાને સુખં તાં પરોક્ષામપિ જગતો બીજાવસ્થાં પ્રતિપદ્યતે, યુધિષ્ઠિરો હ કિલ રાજાસીદિત્યુક્તે યદ્વત્ ।
ઇદમિતિ વ્યાકૃતનામરૂપાત્મકં સાધ્યસાધનલક્ષણં યથાવર્ણિતમભિધીયતે ।
તદિદંશબ્દયોઃ પરોક્ષપ્રત્યક્ષાવસ્થજગદ્વાચકયોઃ સામાનાધિકરણ્યાદેકત્વમેવ પરોક્ષપ્રતયક્ષાવસ્થસ્ય જગતો ઽવગમ્યતે ।
તદેવેદમિદમેવ ચ તદવ્યાકૃતમાસીદિતિ ।
અથૈવં સતિ નાસત ઉત્પત્તિર્ન સતો વિનાશઃ કાર્યસ્યેત્યવધૃતં ભવતિ ।
તદેવમ્ભૂતં જગદવ્યાકૃતં સન્નામરૂપાભ્યામેવ નામ્ના રૂપેણૈવ ચ વ્યાક્રિયત ।
વ્યાક્રિયતેતિ કર્મકર્તૃપ્રયોગાત્તત્સ્વયમેવાત્મૈવ વ્યાક્રિયત, વિ આ અક્રિયત, વિસ્પષ્ટં નામરૂપવિશેષાવધારણમર્યાદં વ્યક્તીભાવમાપદ્યત સામર્થ્યાદાક્ષિપ્તનિયન્તૃકર્તૃસાધનક્રિયાનિમિત્તમ્ ।
અસૌનામેતિ સર્વનામ્નાવિશેષાભિધાનેન નામમાત્રં વ્યપદિશતિ ।
દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇતિ વા નામાસ્ય ઇત્યસૌનામાયમ્ ।
તથેદમિતિ શુક્લકૃષ્ણાદીનામવિશેષઃ ।
ઇદં શુક્લમિદં કૃષ્ણં વા રૂપમસ્યેતીદં રૂપઃ ।
તદિદમવ્યાકૃતં વસ્તુ એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ કાલે નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતે અસૌનામાયમિદં રૂપ ઇતિ ।
યદર્થઃ સર્વશાસ્ત્રારમ્ભઃ. યસ્મિન્નવિદ્યયા સ્વાભાવિક્યા કર્તૃક્રિયાફલાધ્યારોપણા કૃતા;યઃ કારણં સર્વસ્ય જગતઃ યદાત્મકે નામરૂપે સલિલાદિવ સ્વચ્છાન્મલમિવ ફેનમવ્યાકૃતે વ્યાક્રિયેતે, યશ્ચ તાભ્યાં નામરૂપાભ્યાં વિલક્ષણઃ સ્વતો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સ એષો ઽવ્યાકૃતે આત્મભૂતે નામરૂપે વ્યાકુર્વન્બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ દેહેષ્વિહ કર્મફલાશ્રયેષ્વશનાયાદિમત્સુ પ્રવિષ્ટઃ ।
નનુ અવ્યાકૃતં સ્વયમેવ વ્યાક્રિયતેત્યુક્તમ્, કથમિદમિદાનીમ્ ઉચ્યતે, પર એવ તુ આત્માવ્યાકૃતં વ્યાકુર્વન્નિહ પ્રવિષ્ટ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ, પરસ્યાપ્યાત્મનો ઽવ્યાકૃતજગદાત્મત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
આક્ષિપ્તનિયન્તૃકર્તૃક્રિયા નિમિત્તં હિ જગદવ્યાકૃતં વ્યાક્રિયતેત્યવોચામ ।
ઇદંશબ્દસામાનાધિકરણ્યાચ્ચાવ્યાકૃતશબ્દસ્ય ।
યથેદં જગન્નિયન્ત્રાદ્યનેકકારકનિમિત્તાદિવિશેષવદ્વ્યાકૃતમ્, તથા અપરિત્યક્તાન્યતમવિશેષવદેવ તદવ્યાકૃતમ્ ।
વ્યાકૃતાવ્યાકૃતમાત્રં તુ વિશેષઃ ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકે વિવક્ષાતઃ શબ્દપ્રયોગો ગ્રામ આગતો ગ્રામઃ શૂન્ય ઇતિ ।
કદાચિદ્ ગ્રામશબ્દેન નિવાસમાત્રવિવક્ષાયાં ગ્રામઃ શૂન્ય ઇતિ શબ્દપ્રયોગો ભવતિ, કદાચિન્નિવાસિજનવિવક્ષાયાં ગ્રામ આગત ઇતિ, કદાચિદુભયવિવક્ષાયામપિ ગ્રામશબ્દપ્રયોગો ભવતિ, ગ્રામં ચ ન પ્રવિશેદિતિ યથા ।
તદ્વદિહાપિ જગદિદં વ્યાકૃતમવ્યાકૃતં ચેત્યભેદવિવક્ષાયામ્ આત્માનાત્મનોર્ભવતિ વ્યપદેશઃ ।
તથેદં જગદુત્પત્તિવિનાશાત્મકમિતિ કેવલજગદ્વયપદેશઃ ।
તથા મહાનજ આત્મા (બૃ.ઉ.4 । 4 । 22) અસ્થૂલો ઽનણુઃ સ એષ નેતિ નેતિ (બૃ.ઉ.3 । 9 । 26) ઇત્યાદિ કેવલાત્મવ્યપદેશઃ ।
નનુ પરેણ વ્યાકર્ત્રા વ્યાકૃતં સર્વતો વ્યાપ્તં સર્વદા જગત્, સ કથમિહ પ્રવિષ્ટઃ પરિકલ્પ્યતે? અપ્રવિષ્ટો હિ દેશઃ પરિચ્છિન્નેન પ્રવેષ્ટું શક્યતે, યથા પુરુષેણ ગ્રામાદિઃ ।
નાકાશેન કિઞ્ચિન્નિત્યપ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
પાષાણસર્પાદિવદ્ધર્માન્તરેણેતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાત્, ન પર આત્મા સ્વેનૈવ રૂપેણ પ્રવિવેશ, કિં તર્હિ? તત્સ્થ એવ ધર્માન્તરેણોપજાયતે, તેન પ્રવિષ્ટ ઇત્યુપચર્યતે ।
યથા પાષાણે સહજો ઽન્તઃસ્થઃ સર્પો નાલિકેરે વા તોયમ્ ।
ન,"તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યઃ સ્રષ્ટા સ ભાવાન્તરમનાપન્ન એવ કાર્યં સૃષ્ટ્વા પશ્ચાત્પ્રાવિશદિતિ હિ શ્રૂયતે ।
યથા ભુક્ત્વા ગચ્છતીતિ ભુજિગમિક્રિયયોઃ પૂર્વાપરકાલયોરિતરેતરવિચ્છેદો ઽવિશિષ્ટશ્ચ કર્તા તદ્વદિહાપિ સ્યાત્ ।
ન તુ તત્સ્થસ્યૈવ ભાવાન્તરોપજનન એતત્સમ્ભવતિ ।
ન ચ સ્થાનાન્તરેણ વિયુજ્ય સ્થાનાન્તર સંયોગલક્ષણઃપ્રવેશો નિરવયવસ્યાપરિચ્છિન્નસ્ય દૃષ્ટઃ ।
સાવયવ એવ પ્રવેશશ્રવણાદિતિ ચેત્ ન;ઠદિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ" (મુ.ઉ.2 । 1 । 2) નિષ્કલં નિષ્ક્રિયમ્ (શ્વે.ઉ.6 । 19) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ સર્વવ્યપદેશ્યધર્મ વિશેષપ્રતિષેધશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
પ્રતિબિમ્બપ્રવેશવદિતિ ચેત્? ન, વસ્ત્વન્તરેણ વિપ્રકર્ષાનુપપત્તેઃ ।
દ્રવ્યે ગુણપ્રવેશવદિતિ ચેત્? ન, અનાશ્રિતત્વાત્ ।
નિત્યપરતન્ત્રસ્યૈવાશ્રિતસ્ય ગુણસ્ય દ્રવ્યે પ્રવેશ ઉપચર્યતે ।
ન તુ બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યશ્રવણાત્તથા પ્રવેશ ઉપપદ્યતે ।
ફલે બીજવદિતિ ચેત્? ન;સાવયવત્વવૃદ્ધિક્ષયોત્પત્તિવિનાશાદિધર્મવત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈવં ધર્મવત્ત્વં બ્રહ્મણઃ અજો ઽજરઃ ઇત્યાદિ શ્રુતિન્યાયવિરોધાત્ ।
તસ્માદન્ય એવ સંસારી પરિચ્છિન્ન ઇહ પ્રવિષ્ટ ઇતિ ચેત્? ન;"સેયં દૈવતૈક્ષત"(છા.ઉ.6 । 3 । 2) ઇત્યારભ્ય ટનામરૂપે વ્યાકરવાણિ"(6 । 2 । 3) ઇતિ તસ્યા એવ પ્રવેશવ્યાકરણકર્તૃત્વશ્રુતેઃ ।
તથાઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ(તૈ.ઉ.2 । 6 । 1) ઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત"(ઐ.ઉ.3 । 12) ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે""ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ"(શ્વે.ઉ.4 । 3) "પુરશ્ચક્રે દ્વિપદઃ"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 18) "રૂપં રૂપમ્"(ક.ઉ.2 । 2 । 9) ઇતિ ત મન્ત્રવર્ણાન્ન પરાદન્યસ્ય પ્રવેશઃ ।
પ્રવિષ્ટાનામિતરેતરભેદાત્પરાનેકત્વમિતિ ચેત્ ન,"એકો દેવો બહુધા સન્નિવિષ્ટઃ" "એકઃસન્બહુધા વિચચાર" "ત્વમેકો ઽસિ બહૂનનુપ્રવિષ્ટઃ" "એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા"(શ્વે.ઉ.6 । 11) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
પ્રવેશ ઉપપદ્યતે નોપપદ્યત ઇતિ તિષ્ઠતુ તાવત્ ।
પ્રવિષ્ટાનાં સંસારિત્વાત્તદનન્યત્વાન્ન પરસ્ય સંસારિત્વમિતિ ચેત્? ન, અશનાયાદ્યત્યયશ્રુતેઃ ।
સુખિત્વદુઃખિત્વાદિદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન,"ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ"(ક.ઉ.2 । 2 । 11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાદયુક્તમિતિ ચેત્?
ન, ઉપાધ્યાશ્રયજનિતવિશેષવિષયત્વાત્પ્રક્ષાદેઃ ।
"ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ"(બૃ.ઉ.3 । 4 । 2) "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ.4 । 5 । 19) "અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ"(બૃ.ઉ.3 । 8 । 11) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યો નાત્મવિષયં વિજ્ઞાનમ્ ।
કિં તર્હિ? બુદ્ધ્યાદ્યુપાધ્યાત્મપ્રતિચ્છાયાવિષયમેવ સુખિતો ઽહં દુઃખિતો ઽહમિત્યેવમાદિ પ્રત્યક્ષવિજ્ઞાનમ્ ।
અયમહમિતિ વિષયેણ વિષયિણઃ સામાનાધિકરણ્યોપચારાત્,"નાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટ્રૃ"(બૃ.ઉ.3 । 8 । 11) ઇત્યન્યાત્મપ્રતિષેધાચ્ચ, દેહાવયવવિશેષ્યત્વાચ્ચ સુખદુઃખયોર્વિષયધર્મત્વમ્ ।
"આત્માનસ્તુ કામાય"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 5) ઇત્યાત્માર્થઃ ત્વશ્રુતેરયુક્ત ઇતિ ચેન્ન,"યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્"ઇત્યવિદ્યાવિષયાત્માર્થત્વાભ્યુપગમાત્ તત્કેન કં પશ્યેત્ (બૃ.ઉ.4 । 5 । 15) નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન (બૃ.ઉ.4 । 4 । 19) તત્ર કો મોહઃ કઃ શોકઃ એકત્વમનુપશ્યતઃ (ઈશા.7) ઇત્યાદિના વિદ્યાવિષયે તત્પ્રતિષેધાચ્ચ નાત્મધર્મત્વમ્ ।

તાર્કિકસમયવિરોધાદયુક્તમિતિ ચેત્ ન;યુક્ત્યાપ્યાત્મનો દુઃખિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ દુઃખેન પ્રત્યક્ષવિષયેણ આત્મનો વિશેષ્યત્વમ્ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્ ।
આકાશસ્ય શબ્દગુણવત્ત્વવદાત્મનો દુઃખિત્વમિતિ ચેન્ન, એકપ્રત્યયવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ સુખગ્રાહકેણ પ્રત્યક્ષવિષયેણ પ્રત્યયેન નિત્યાનુમેયસ્યાત્મનો વિષયીકરણામુપપદ્યતે તસ્ય ચ વિષયીકરણે આત્મન એકત્વાદ્વિષય્યભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
એકસ્યૈવ વિષયવિષયિત્વં દીપવદિતિ ચેત્? ન;યુગપદસમ્ભવાત્,આત્મન્યંશાનુપપત્તેશ્ચ ।
એતેન વિજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનવિષયયોશ્ચ દુઃખાત્મનોર્ગુણગુણિત્વે નાનુમાનમ્ ।
દુઃખસ્ય નિત્યમેવ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્, રૂપાદિસામાનાધિકરણ્યાચ્ચ ।
મનઃસંયોગજત્વે ઽપ્યાત્મનિ દુઃખસ્ય સાવયવત્વવિક્રિયાવત્ત્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યવિકૃત્ય સંયોગિ દ્રવ્યં ગુણઃ કશ્ચિદુપયન્નપયન્વા દૃષ્ટઃ ક્વચિત્ ।
ન ચ નિરવયવં વિક્રિયમાણં દૃષ્ટં ક્વચિદનિત્યગુણાશ્રયં વા નિત્યમ્ ।
ન ચાકાશ આગમવાદિભિર્નિત્યતયાભ્યુપગમ્યતે, ન ચાન્યો દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તિ ।
વિક્રિયમાણમપિ તત્પ્રત્યયાનિવૃત્તેર્નિત્યમેવેતિ ચેત્? ન, દ્રવ્યસ્ય અવયવાન્યથાત્વવ્યતિરેકેણ વિક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
સાવયવત્વે ઽપિ નિત્યત્વમિતિ ચેન્ન;સાવયવસ્યાવયવસંયોગપૂર્વકત્વે સતિ વિભાગોપપત્તેઃ ।
વજ્રાદિષ્વદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન, અનુમેયત્વાત્સંયોગપૂર્વત્વસ્ય ।
તસ્માન્નાત્માનો દુઃખાદ્યનિત્યગુણાશ્રયત્વોપપત્તિઃ ।
પરસ્યાદુઃખિત્વે ઽન્યસ્ય ચ દુઃખિનો ઽભાવે દુઃખોપશમનાય શાસ્ત્રારમ્ભાનર્થક્યમિતિ ચેત્? ન, અવિદ્યાધ્યારોપિતદુઃખિત્વભ્રમાપોહાર્થત્વાત્, આત્મનિ પ્રકૃતસઙ્ખ્યાપૂરણભ્રમાપોહવત્ ।
કલ્પિતદુઃખ્યાત્માભ્યુપગમાચ્ચ ।
જલસૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બવદાત્મગ્રવેશશ્ચ પ્રતિબિમ્બવદ્વ્યાકૃતે કાર્ય ઉપલભ્યત્વાત્ ।
પ્રાગુત્પત્તેરનુપલબ્ધ આત્મા પશ્ચાત્કાર્યે ચ સૃષ્ટ વ્યાકૃતે બુદ્ધેરન્તરુપલભ્યમાનઃ સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બવજ્જલાદૌ કાર્યં સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટ ઇવ લક્ષ્યમાણો નિર્દિશ્યતે સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ (બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) તાઃ સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત સ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત (ઐ.ઉ.3 । 12) સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય (છા.ઉ.6 । 2 । 3) ઇત્યેવમાદિભિઃ ।
ન તુ સર્વગતસ્ય નિરવયવસ્ય દિગ્દેશકાલાન્તરાપક્રમણપ્રાપ્તિલક્ષણઃ પ્રવેશઃ કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
ન ચ પરાદાત્મનો ઽન્યો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા નાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતો ઽસ્તિશ્રોતૃ (બૃ.ઉ.3 । 8 । 11) ઇત્યાદિ શ્રુતેરિત્યવોચામ ।
ઉપલબ્ધ્યર્થત્વાચ્ચ સૃષ્ટિપ્રવેશસ્થિત્યપ્યયવાક્યાનામ્, ઉપલબ્ધેઃ પુરુષાર્થત્વશ્રવણાત્ ।
આત્માનમેવાવેત્ (બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ (બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) બહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ (તૈ.ઉ.2 । 1 । 1) સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ (મુ.ઉ.3 । 2 । 9) આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ (છા.ઉ.6 । 14 । 2) તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ (છા.ઉ.6 । 14 । 2) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ (ગીતા 18 । 55) તદ્ધ્યગ્ર્યં સર્વવિદ્યાનાં પ્રાપ્યતે હ્યમૃતં તતઃ ઇત્યાદિ સ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
ભેદદર્શનાપવાદાચ્ચ સૃષ્ટ્યાદિ વાક્યાનામ્ આત્મૈકત્વદર્શનાર્થપરત્વોપપત્તિઃ ।
તસ્માત્કાર્યસ્થસ્ય ઉપલભ્યત્વમેવ પ્રવેશ ઇત્યુપચર્યતે ।
આનખાગ્રેભ્યો નખાગ્રમર્યાદમ્ આત્મનશ્ચૈતન્યમુપલભ્યતે ।
તત્ર કથમિવ પ્રવિષ્ટઃ? ઇત્યાહ - યથા લોકે ક્ષુરાધાને ક્ષુરો ધીયતે ઽસ્મિન્નિતિ ક્ષુરધાનં તસ્મિન્નાપિતોપસ્કરાધાને, ક્ષુરો ઽન્તઃસ્થ ઉપલભ્યતે, અવહિતઃ પ્રવેશિતઃ સ્યાદ્ યથા વા વિશ્વમ્ભરો ઽગ્નિઃ, વિશ્વસ્ય ભરણાદ્વિશ્વમ્ભરઃ કુલાયે નીડે ઽગ્નિઃ, કાષ્ઠાદાવહિતઃ સ્યાદિત્યનુવર્તતે ।
તત્ર હિ સ મથ્યમાન ઉપલભ્યતે ।
યથા ચ ક્ષુરઃ ક્ષુરધાન એકદેશે ઽવસ્થિતો યથા ચાગ્નિઃ કાષ્ઠાદૌ સર્વતો વ્યાપ્યાવસ્થિતઃ, એવં સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ દેહં સંવ્યાપ્યાવસ્થિત આત્મા ।
તત્ર હિ સ પ્રાણનાદિક્રિયાવાન્ દર્શનાદિક્રિયાવાંશ્ચોપલભ્યતે ।
તસ્માત્તત્રૈવં પ્રવિષ્ઠં તમાત્માનં પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટં ન પશ્યન્તિ નોપલભન્તે ।
નન્વપ્રાપ્તપ્રતિષેધો ઽયં તં ન પશ્યન્તીતિ, દર્શનસ્યાપ્રકૃતત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ, સૃષ્ટ્યાદિવાક્યાનામ્ આત્મૈકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થપરત્વાત્પ્રકૃતમેવ તસ્ય દર્શનમ્ ।
રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદસ્ય રૂપં પ્રતિ ચક્ષણાય (બૃ.ઉ.2 । 5 । 19) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તત્ર પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટસ્યાદર્શને હેતુમાહ - અકૃત્સ્નો ઽસમસ્તો હિ યસ્માત્સ પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટઃ ।
કુતઃ પુનરકૃત્સ્નત્વમ્ ઇત્યુચ્યતે - પ્રાણાન્નેવ પ્રાણનક્રિયામેવ કુર્વન્પ્રાણો નામ પ્રાણસમાખ્યઃ પ્રાણાભિધાનો ભવતિ ।
પ્રાણનક્રિયાકર્તૃત્વાદ્ધિ પ્રાણઃ પ્રાણતીત્યુચ્યતે નાન્યાં ક્રિયાં કુર્વન્ ।
યથા લાવકઃ પાચક ઇતિ ।
તસ્માત્ક્રિયાન્તરવિશિષ્ટસ્ય અનુપસંહારાદકૃત્સ્નો હિ સઃ ।
તથા વદન્વદનક્રિયાં કુર્વન્વક્તીતિ વાક્, પશ્યંશ્ચક્ષુશ્ચષ્ટ ઇતિ ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શૃણ્વઞ્શૃણોતીતિ શ્રોત્રમ્ ।
પ્રાણાન્નેવ પ્રાણઃ વદન્વાક્ ઇત્યાભ્યાં ક્રિયાશક્ત્યુદ્ભવઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ ।
પશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્શ્રોત્રમ્ ઇત્યાભ્યાં વિજ્ઞાનશક્ત્યુદ્ભવઃ પ્રદર્શ્યતે, નામરૂપવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનશક્તેઃ ।
શ્રોત્રચક્ષુષી વિજ્ઞાનસ્ય સાધને, વિજ્ઞાનં તુ નામરૂપસાધનમ્ ।
ન હિ નામરૂપવ્યતિરિક્તં વિજ્ઞેયમસ્તિ ।
તયોશ્ચોપલમ્ભે કરણં ચક્ષુઃશ્રોત્રે ।
ક્રિયા ચ નામરૂપસાધ્યા પ્રાણસમવાયિની, તસ્યાઃ પ્રાણાશ્રયાયા અભિવ્યક્તો વાક્કરણમ્ ।
તથા પાણિપાદપાયૂપશ્થાખ્યાનિ ।
સર્વેષામુપલક્ષણાર્થા વાક્ ।
એતદેવ હિ સર્વં વ્યાકૃતમ્ ।
ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ (બૃ.ઉ.1 । 6 । 1) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
મન્વાનો મનો મનુત ઇતિ ।
જ્ઞાનશક્તિવિકાસાનાં સાધારણં કરણં મનો મનુતે ઽનેનેતિ ।
પુરુષસ્તુ કર્તા સન્મન્વાનો મન ઇત્યુચ્યતે ।
તાન્યેતાનિ પ્રાણાદીન્યસ્યાત્મનઃ કર્મનામાનિ, કર્મજાનિ નામાનિ કર્મનામાન્યેવ, ન તુ વસ્તુમાત્રવિષયાણિ ।
અતો ન કૃત્સ્નાત્મવસ્ત્વવદ્યોતકાનિ ।
એવં હ્યસાવાત્મા પ્રાણનાદિક્રિયયા તત્તત્ક્રિયાજનિતપ્રાણાદિનામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયમાણો ઽવદ્યોત્યમાનો ઽપિ ।
સ યો ઽતો ઽસ્માત્પ્રાણનાદિક્રિયાસમુદાયાદ્ એકૈકં પ્રાણં ચક્ષુરિતિ વા વિશિષ્ટમ્ અનુપસંહૃતેતરવિશિષ્ટક્રિયાત્મકં મનસા અયમાત્મેત્યુપાસ્તે ચિન્તયતિ, ન સ વેદ નસ જાનાતિ બ્રહ્મ ।
કસ્માત્ અકૃત્સ્નો ઽસમાપ્તો હિ યસ્માદેષ આત્મા અસ્માત્પ્રાણનાદિસમુદાયાત્ ।
અતઃ પ્રવિભક્ત એકૈકેન વિશેષણેન વિશિષ્ટ ઇતરધર્માન્તરાનુપસંહારાદ્ભવતિ ।
યાવદયમેવં વેદ પશ્યતિ શૃણોમિ સ્પૃશામીતિ વા સ્વભાવપ્રવૃત્તિવિશિષ્ટં વેદ તાવદઞ્જસા કૃત્સ્નમાત્માનં ન વેદ ।
કથં પુનઃ પશ્યન્વેદ? ઇત્યાહ - આત્મેત્યેવ, આત્મેતિ પ્રાણાદીનિ વિશેષણાનિ યાન્યુક્તાનિ તાનિ યસ્ય સ આપ્નુવંસ્તાન્યાત્મા ઇત્યુચ્યતે ।
ન તથા કૃત્સ્નવિશેષોલસંહારી સન્કૃત્સ્નો ભવતિ ।
વસ્તુમાત્રરૂપેણ હિ પ્રાણાદ્યુપાધિવિશેષક્રિયાજનિતાનિ વિશેષણાનિ વ્યાપ્નોતિ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ - ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ (બૃ.ઉ.4 । 3 । 7) ઇતિ ।

તસ્માદાત્મેત્યેવોપાસીત ।
એવં કૃત્સ્નો હ્યસૌ સ્વેન વસ્તુરૂપેણ ગૃહ્યમાણો ભવતિ ।
કસ્માત્કૃત્સ્નઃ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - અત્રાસ્મિન્નાત્મનિ હિ યસ્માન્નિરુપાધિકજલસૂર્યપ્રતિબિમ્બભેદા ઇવાદિત્વે પ્રાણાદ્યુપાધિકૃતા વિશેષાઃ પ્રાણાદિકર્મજનામાભિધેયા યદ્યોક્તા હ્યેતે એકમભિન્નતાં ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ નાપૂર્વવિધિઃ ।
પક્ષે પ્રાપ્તત્વાત્ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ (બૃ.ઉ.3 । 4 । 1) કતમ આત્મેતિ - યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ (બૃ.ઉ.4 । 3 । 7) ઇત્યેવમાદ્યાત્મપ્રતિપાદનપરાભિઃ શ્રુતિભિરાત્મવિષયં વિજ્ઞાનમુત્પાદિતમ્ ।
તત્રાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનેનૈવ તદ્વિષયાનાત્માભિમાનબુદ્ધિઃ કારકાદિક્રિયાફલાધ્યારોપણાત્મિકા અવિદ્યા નિવર્તિતા ।
તસ્યાં નિવર્તિતાયાં કામાદિદોષાનુપપત્તેઃ આનાત્મચિન્તાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માત્તદુપાસનમસ્મિન્પક્ષે ન વિધાતવ્યમ્, પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તિષ્ઠસુ તાવત્પાક્ષિક્યાત્મોપાસનપ્રાપ્તિર્નિત્યા વેતિ, અપૂર્વવિધિઃ સ્યાત્;જ્ઞાનોપાસનયોરેકત્વે સત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન સ વેદ ઇતિ વિજ્ઞાનં પ્રસ્તુત્ય આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યભિધાનાદ્વેદોપાસનશબ્દયોરેકાર્થતાવગમ્યતે ।
અનેન હ્યેતત્ત્સર્વં વેદ આત્માનમેવાવેત્ (બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ વિજ્ઞાનમુપાસનમ્ ।
તસ્ય ચાપ્રાપ્તત્વાદ્વિધ્યર્હત્વમ્ ।
ન ચ સ્વરૂપાન્વાખ્યાને પુરુષપ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે, તસ્માદપૂર્વવિધિરેવાયમ્ ।
કર્મવિધિસામાન્યાચ્ચ ।
યથા યજેત જુહુયાત્ ઇત્યાદયઃ કર્મવિધયઃ, ન તૈરસ્ય આત્મેત્યેવોપાસીત (1 । 4 । 7) આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ (2 । 4 । 5) ઇત્યાદ્યાત્મોપાસનવિધેર્વિશેષો ઽવગમ્યતે ।
માનસક્રિયાત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનસ્ય તથા યસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં મનસા ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યન્ ઇત્યાદ્યા માનસી ક્રિયા વિધીયતે, તથા આત્મેત્યેવોપાસીત (1 । 4 । 7) મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ (2 । 4 । 5) ઇત્યાદ્યા ક્રિયૈવ વિધીયતે જ્ઞાનાત્મિકા ।
તથાવોચામ વેદોપાસનશબ્દયોરેકાર્થત્વમિતિ ।
ભાવાનાંશત્રયોપપત્તેશ્ચ - યથા હિ યજેત ઇત્યસ્યાં ભાવનાયામ્ કેન કથમ્ ઇતિ ભાવ્યાદ્યાકાઙ્ક્ષાપનયકારણમંશત્રયમવગમ્યતે, તથા ઉપાસીત ઇત્યસ્યામપિ ભાવનાયાં વિધીયમાનાયામ્ કિમુપાસીત? કેનોપાસીત? ઇત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયામ્ આત્માનમુપાસીત મનસા ત્યાગબ્રહ્મચર્યશમદમોપરમતિતિક્ષાદીતિકર્તવ્યતાસંયુક્તઃ ઇત્યાદીશાસ્ત્રેણૈવ સમર્થ્યતે ઽશત્રયમ્ ।
યથા ચ કૃત્સ્નસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાદિપ્રકરણસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાદિવિધ્યુદ્દેશત્વેનોપયોગઃ એવમૌપનિષદામ્ આત્મોપાસનપ્રકરણસ્ય આત્મોપાસનપ્રકરણસ્ય આત્મોપાસનવિધ્યુદ્દેશત્વેનૈવોપયોગઃ ।
નેતિ નેતિ (2 । 3 । 6) અસ્થૂલમ્ (3 । 8 । 8) એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.6 । 2 । 1) અશનાયાદ્યતીતઃ ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામ્ ઉપાસ્યાત્મસ્વરૂપવિશેષસમર્પણેનોપયોગઃષ ફલં ચ મોક્ષો ઽવિદ્યાનિવૃત્તિર્વા ।
અપરે વર્ણયન્તિ ઉપાસનેનાત્મવિષયં વિશિષ્ટં વિજ્ઞાનાન્તરં ભાવયેત્, તેનાત્મા જ્ઞાયતે, અવિદ્યાનિવર્તકં ચ તદેવ, નાત્મવિષયં વેદવાક્યજનિતં વિજ્ઞાનમિતિ ।
એતસ્મિન્નર્થે વચનાન્યપિ - વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત (બૃ.ઉ.4 । 4 । 21) દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ (2 । 4 । 5) સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ (છા.ઉ.4) ઇત્યાદીનિ ।
ન, અર્થાન્તરાભાવાત્ ।
ન ચ આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યપૂર્વવિધિઃ;કસ્માત્? આત્મસ્વરૂપકથનાનાત્મપ્રતિષેધવાક્યજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ માનસસ્ય બાહ્યસ્ય વાભાવાત્ ।
તત્ર હિ વિધેઃ સાફલ્યં યત્ર વિધિવાક્યશ્રવણમાત્રજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ પુરુષપ્રવૃત્તિર્ગમ્યતે ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત ઇત્યેવમાદૌ ।
ન હિ દર્શપૂર્ણમાસવિધિવાક્યજનિતવિજ્ઞાનમેવ દર્શપૂર્ણમાસામુષ્ઠાનમ્, તચ્ચાધિકારાદ્યપેક્ષાનુભાવિ ।
ન તુ નેતિ નેતિ (2 । 3 । 6) ઇત્યાદ્યાત્મપ્રતિપાદકવાક્યજનિતવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ દર્શપૂર્ણમાસાદિવત્પુરુષવ્યાપારઃ સમ્ભવતિ ।
સર્વવ્યાપારોપશમહેતુત્વાત્ તદ્વાક્યજનિતવિજ્ઞાનસ્ય ।
ન હ્યુદાસીનવિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિજનકમ્, અબ્રહ્માનાત્મવિજ્ઞાનનિવર્તકત્વાચ્ચ એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.6 । 2 । 1) તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.6 । 8 -16) ઇત્યેવમાદિવાક્યાનામ્ ।
ન ચ તન્નિવૃત્તૌ પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે;વિરોધાત્ ।
વાક્યજનિતવિજ્ઞાનમાત્રાન્નાબ્રહ્માનાત્મવિજ્ઞાનનિવૃત્તિરિતિ ચેત્ ન;તત્ત્વમસિ (છા.ઉ.6 । 8 -16) નેતિ નેતિ (બૃ.ઉ.2 । 3 । 6) આત્મૈવેદમ્ (છા.ઉ.7 । 25 । 2) એકમેવાદ્વિતીયમ્ (છા.ઉ.6 । 2 । 1) બ્રહ્મૈવેદમમૃતમ્ (મુ.ઉ.2 । 2 । 11) નાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટઃ (બૃ.ઉ.3 । 8 । 11) તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ (કે.ઉ.1 । 4) ઇત્યાદિવાક્યાનાં તદ્વાદિત્વાત્ ।
દ્રષ્ટવ્યવિધેર્વિષયસમર્પકાણ્યેતાનીતિ ચેત્? ન, અર્થાન્તરાભાવાદિત્યુક્તોત્તરત્વાત્ ।
આત્મવસ્તુસ્વરૂપસમર્પકૈરેવ વાક્યૈઃ તત્ત્વમસિ ઇત્યાદિભિઃ શ્રવણકાલ એવ તદ્દર્શનસ્ય કૃતત્વાદ્ દ્રષ્ટવ્યવિધેર્નાનુષ્ઠાનાન્તરં કર્તવ્યમિત્યુક્તોત્તરમેતત્ ।
આત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રેણ આત્મવિજ્ઞાને વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેત્? ન, આત્મવાદિવાક્યશ્રવણેન આત્મવિજ્ઞાનસ્ય જનિતત્વાત્ - કિં ભો કૃતસ્ય કરણમ્? તચ્છ્રવણે ઽપિ ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેન્ન, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથા આત્મવાદિવાક્યાર્થશ્રવણે વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તતે તથા વિધિવાક્યાર્થશ્રવણે ઽપિ વિધિમન્તરેણ ન પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ વિધ્યન્તરાપેક્ષા ।
તથા તદર્થશ્રવણે ઽપીત્યનવસ્થા પ્રસજ્યેત ।
વાક્યજનિતાત્મજ્ઞાનસ્મૃતિસંતતેઃ શ્રવણવિજ્ઞાનમાત્રાદર્થાન્તરત્વમિતિ ચેત્? ન, અર્થપ્રાપ્તત્વાત્ ।
યદૈવાત્મપ્રતિપાદકવાક્યશ્રવણાદ્ આત્મવિષયં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદૈવ તદુન્પદ્યગાનં તદ્વિષયં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદૈવ તદુન્પદ્યગાનં તદ્વિષયં મિથ્યાજ્ઞાનં નિવર્તયદેવોત્પદ્યતે ।
આત્મવિષયમિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ચ તત્પ્રભવાઃ સ્મૃતયો ન ભવન્તિ સ્વાભાવિક્યો ઽનાત્મવસ્તુભેદવિષયાઃ ।
અનર્થત્વાવગતેશ્ચ, આત્માવગતૌ હિ સત્યામન્યદ્વસ્ત્વનર્થત્વેનામગમ્યતે, અનિત્યદુઃખાશુદ્ધ્યાદિબહુદોષવત્ત્વાદ્ આત્મવસ્તુનશ્ચ તદ્વિલક્ષણત્વાત્ ।
તસ્માદનાત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતીનામ્ આત્માવગતેરભાવપ્રાપ્તિઃ ।
પારિશેષ્યાદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતેરર્થત એવ ભાવાન્ન વિધેયત્વમ્, શોકમોહભયાયાસાદિદુઃખદોષનિવર્તકત્વાચ્ચ તત્સ્મૃતેઃ ।
વિપરીતજ્ઞાનપ્રભવો હિ શોકમોહાદિદોષઃ ।
તથા ચ તત્ર કો મોહઃ (ઈશ.7) વિદ્વાંમ બિભેતિ કુતશ્ચન (તૈ.ઉ.2 । 9 । 1) અભયં વૈ જનક પ્રપ્તો ઽસિ (બૃ.ઉ.4 । 2 । 4) ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ (મુ.ઉ.2 । 2 । 8) ઇત્યાદિશ્રુતયઃ ।
નિરોધસ્તર્હ્યર્થાન્તરમિતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાચ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્ય વેદવાક્યજનિતાત્મવિજ્ઞાનાદર્થાન્તરત્વાત્, તન્ત્રાન્તરેષુ ચ કર્તવ્યતયાવગતત્વાદ્વિધેયત્વમિતિ ચેત્? ન;મોક્ષસાધનત્વેનાનવગમાત્ ।
ન હિ વેદાન્તેષુ બ્રહ્માત્મવિજ્ઞાનાદ્ અન્યત્પરમપુરુષાર્થસાધનત્વેનામગમ્યતે ।

"આત્માનમેવાવેત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) "તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(1 । 4 । 10) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.2 । 1 । 1 । ) "સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ"(મુ.ઉ.3 । 2 । 9) "આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ"(છા.ઉ.6 । 14 । 2) "તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્"(6 । 14 । 2) "અભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ એવં વેદ"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 25) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
અનન્યસાધનત્વાચ્ચ નિરોધસ્ય ।
ન હ્યાત્મવિજ્ઞાનતત્સ્મૃતિસન્તાનવ્યતિરેકેણ ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્ય સાધનમસ્તિ ।
અભ્યુપગમ્યેદમુક્તમ્, ન તુ બ્રહ્મવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ અન્યન્મોક્ષસાધનમવગમ્યતે ।
આકાઙ્ક્ષાભાવાચ્ચ ભાવનાભાવઃ;યદુક્તં યજેતેત્યાદૌ કિં કેન કથમ્ ઇતિ ભાવનાકાઙ્ક્ષાયાં ફલસાધનેતિકર્તવ્યતાભિરાકાઙ્ક્ષાપનયનં યથા, તદ્વદિહાપ્યાત્મવિજ્ઞાનવિધાવપ્યુપપદ્યત ઇતિ;તદસત્,"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6 । 2 । 1) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 -16)"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.2 । 3 । 6) "અનન્તરમબાહ્યમ્"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 19) "અયમાત્મા બ્રહ્મ"(2 । 5 । 19) ઇત્યાદિવાક્યાર્થવિજ્ઞાનસમકાલમેવ સર્વાકાઙ્ક્ષાવિનિવૃત્તેઃ ।
ન ચ વાક્યાર્થવિજ્ઞાને વિધિપ્રયુક્તઃ પ્રવર્તતે વિધ્યન્તરપ્રયુક્તૌ ચાનવસ્થાદોષમવોચામ ।
ન ચ એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ ઇત્યાદિવાક્યેષુ વિધિરવગમ્યતે ।
આત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનેનૈવાવસિતત્વાત્ ।
વસ્તુસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેત્ ।
અથાપિ સ્યાદ્યથા સો ઽરોદીદ્યદરોદીત્તદ્રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમ્ ઇત્યેવમાદૌ વસ્તુસ્વરૂપાન્વાખ્યાનમાત્રત્વાદપ્રામાણ્યમ્, એવમાત્માર્થવાક્યાનામપીતિ ચેત્? ન;વિશેષાત્ ।
ન વાક્યસ્ય વસ્ત્વન્વાખ્યાનં ક્રિયાન્વાખ્યાનં વા પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યકારણમ્, કિં તર્હિ? નિશ્ચિતફલવદ્વિજ્ઞાનોત્પાદકત્વમ્ ।
તદ્યત્રાસ્તિ તત્પ્રમાણં વાક્યમ્, યત્ર નાસ્તિ તદપ્રમાણમ્ ।
કિંઞ્ચ ભો પૃચ્છામસ્ત્વામ્ આત્મસ્વરૂપાન્વાખ્યાનપરેષુ વાક્યેષુ ફલવન્નિશ્ચિતં ચ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, ન વા? ઉત્પદ્યતે ચેત્કથમપ્રામાણ્યમિતિ? કિં વા ન પશ્યસિ અવિદ્યાશોકમોહભયાદિસંસારબીજદોષનિવૃત્તિં વિજ્ઞાનફલમ્ ।
ન શૃણોપિ વા કિમ્ તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ (ઈશા.7) મન્ત્રવિદેવાસ્મિ નાત્મવિત્સો ઽહં ભગયઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્છોકસ્ય પારં શોચામિ તારયતુ (છા.ઉ.7 । 1 । 3) ઇત્યેવમાદ્યુપનિષદ્વાક્યશતાનિ? એવં વિદ્યતે કિં સો ઽરોદીદિત્યાદિષુ નિશ્ચિતં ફલવચ્ચ વિજ્ઞાનમ્ ।
ન ચેદ્વિદ્યતે ઽસ્ત્વપ્રામાણ્યમ્ ।
તદપ્રામાણ્યે ફલવન્નિશ્ચિતવિજ્ઞાનોત્પાદકસ્ય કિમિત્યપ્રામાણ્યં સ્યાત્? તદપ્રામાણ્યે ત દર્શપૂર્ણમાસાદિવાક્યેષુ કો વિશ્રમ્ભઃ ।
નનુ દર્શપૂર્ણમાસાદિવાક્યાનાં પુરુષપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનોત્પાદકત્વાત્ પ્રામાણ્યમ્ ।
આત્મવિજ્ઞાનવાક્યેષુ તન્નાસ્તીતિ ।
સત્યમેવમ્, નૈષ દોષઃ ।
પ્રામાણયકારણોપપત્તેઃ ।
પ્રામાણ્યકારણં ચ યથોક્તમેવ, નાન્યત્ ।
અલઙ્કારશ્ચાયમ્, યત્સર્વપ્રવૃત્તિબીજવિરોધફલવદવિજ્ઞાનોત્પાદકત્વમ્ આત્મપ્રતિપાદકવાક્યાનાં નાપ્રામાણ્યકારણમ્ ।
યત્તૂક્તમ્ વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત (બૃ.ઉ.4 । 4 । 21) ઇત્યાદિવચનાનાં વાક્યાર્થવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ ઉપાસનાર્થત્વમિતિ, સત્યમેતત્, કિન્તુ નાપૂર્વવિધ્યર્થતા, પક્ષે પ્રાપ્તસ્ય નિયમાર્થતૈવ ।
કથં પુનરુપાસનસ્ય પક્ષપ્રાપ્તિઃ? યાવતા પારિશેષ્યાદાત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતિઃ નિત્યૈવેત્યભિહિતમ્ બાઢમ્, યદ્યપ્યેવમ્;શરીરારમ્ભા કસ્ય કર્મણો નિયતફલત્વાત્, સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રાપ્તાવપ્યવશ્યમ્ભાવિની પ્રવૃત્તિર્વાઙ્મનઃકાયાનામ્, લબ્ધવૃત્તેઃ કર્મણો બલીયસ્ત્વાત્ મુક્તેષ્વાદિપ્રવૃત્તિવત્ ।
તેન પક્ષે પ્રાપ્તં જ્ઞાનપ્રવૃત્તિદૌર્બલ્યમ્ ।
તસ્માત્ત્યાગવૈરાગ્યાદિસાધનબલાવલમ્બેન આત્મવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તતિર્નિયન્તવ્યા ભવતિ, ન ત્વપૂર્વા કર્તવ્યા;પ્રાપ્તત્વાદ્ ઇત્યવેચામ ।
તસ્માત્ પ્રાપ્તવિજ્ઞાનસ્મૃતિસન્તાનનિયમવિધ્યર્થાનિ વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત ઇત્યાદિ વાક્યાનિ, અન્યાર્થાસમ્ભવાત્ ।
નન્વનાત્મોપાસનમિદમ્, ઇતિશબ્દપ્રયોગાત્;યથા પ્રિયમિત્યેતદુપાસીત ઇત્યાદૌ ન પ્રિયાદિગુણા એવોપાસ્યાઃ, કિં તર્હિ? પ્રિયાદિગુણવત્પ્રાણાદ્યેવોપાસ્યમ્;તથેહાપિ ઇતિ પરાત્મશબ્દપ્રયોગાદ્ આત્મગુણવદનાત્મવસ્તૂપાસ્યમિતિ ગમ્યતે ।
આત્મોપાસ્યત્વવાક્યવૈલક્ષણ્યાચ્ચ પરેણ ચ વક્ષ્યતિ - આત્માનમેવ લોકમુપાસીત (1 । 4 । 15) ઇતિ ।
તત્ર ચ વાક્યે આત્મૈવોપાસ્યત્વેનાભિપ્રેતો દ્વિતીયાશ્રવણાદાત્માનમેવેતિ ।
ઇહ તુ ન દ્વિતીયા શ્રૂયતે ।
ઇતિપરશ્ચાત્મશબ્દઃ આત્મેન્યેવોપાસીત ઇતિ ।
અતો નાત્મોપાસ્ય આત્મગુણશ્ચાન્ય ઇતિ ત્વવગમ્યતે ।
ન;વાક્યશેષ આત્મન ઉપાસ્યત્વેનાવગમાત્ ।
અસ્યૈવ વાક્યસ્ય શેષે આત્મૈવોપાસ્યત્વેનાવગમ્યતે - તદેતત્પદનીયમસ્ય સર્વસ્ય યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) અન્તરતરં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.1 । 4 । 8) આત્માનમેવાવેત્ (1 । 4 । 10) ઇતિ ।
પ્રવિષ્ટસ્ય દર્શનપ્રતિષેધાદનુપાસ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
યસ્યાત્મનઃ પ્રવેશ ઉક્તઃ તસ્યૈવ દર્શનં વાર્યતે તં ન પશ્યન્તિ (4 । 3 । 23) ઇતિ પ્રકૃતોપાદાનાત્ ।
તસ્માદાત્મનો ઽનુપાસ્યત્વમેવેત્ ચેત્? ન, અકૃત્સ્નત્વદોષાત્ ।
દર્શનપ્રતિષેધો ઽકૃત્સ્નત્વદોષાભિપ્રાયેણ નાત્મોપાસ્યત્વંપ્રતિષેધાય ।
પ્રાણનાદિક્રિયાવિશિષ્ટત્વેન વિશેષણાત્ ।
આત્મનશ્ચેદુપાસ્યત્વમનભિપેતં પ્રાણનાદ્યેકૈકક્રિયાવિશિષ્ટસ્યાત્મનો ઽકૃત્સ્નત્વવચનમનર્થકં સ્યાત્ અકૃત્સ્નો હ્યેષો ઽત એકૈકેન ભવતિ (1 । 4 । 7) ઇતિ અતો ઽનેકૈકવિશિષ્ટસ્ત્વાત્મા કૃત્સ્નત્વાદુપાસ્ય એવેતિ સિદ્ધમ્ ।
યસ્ત્વાત્મશબ્દસ્ય ઇતિપરઃ પ્રયોગઃ, આત્મશબ્દપ્રત્યયોઃ આત્મતત્ત્વસ્ય પરમાર્થતો ઽવિષયત્વજ્ઞાનાર્થમ્, અન્યથા આત્માનમુપાસીતેત્યેવમવક્ષ્યત્ ।
તથા ચાર્થાદાત્મનિ શબ્દપ્રત્યયાવનુજ્ઞાતૌ સ્યાતામ્;તચ્ચાનિષ્ટમ્, નેતિ નેતિ (2 । 3 । 6) વિજ્ઞાતારમરેકેન વિજાનીયાત્ (2 । 4 । 14) અવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ (3 । 8 । 12) યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ (તૈ.ઉ.2 । 4 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
યત્તુ આત્માનમેવ લોકમુપાસીત (1 । 4 । 15) ઇતિ તદનાત્મોપાસનપ્રસઙ્ગનિવૃત્તિપરત્વાન્ન વાક્યાન્તરમ્ ।
અનિર્જ્ઞાતત્વસામાન્યાદાત્મા જ્ઞાતવ્યો ઽનાત્મા ચ ।
તત્ર કસ્માદાત્મોપાસને એવ યત્ન આસ્થીયતે આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ નેતરવિજ્ઞાન ઇતિ? અત્રોચ્યતે - તદેતદેવ પ્રકૃતં પદનીયં ગમનીયં નાન્યત્ ।
અસ્ય સર્વસ્યેતિ નિર્ધારણાર્થા ષષ્ઠી ।
અસ્મિન્સર્વસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
યદયમાત્મા યદેતદાત્મતત્ત્વમ્ ।
કિં ન વિજ્ઞાતવ્યમેવાન્યત્? ન;કિં તર્હિ? જ્ઞાતવ્યત્વે ઽપિ ન પૃથગ્જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષત આત્મજ્ઞાનાત્ ।
કસ્માત્? અનેનાત્મના જ્ઞાતેન હિ યસ્માદેતત્સર્વમનાત્મજાતમ્ અન્યદ્યત્તત્સર્વં સમસ્તં વેદ જાનાતિ ।
નન્વન્યજ્ઞાનેનાન્યન્ન જ્ઞાયત ઇતિ ।
અસ્ય પરિહારં દુન્દુભ્યાદિગ્રન્થેન વક્ષ્યામઃ ।
કથં પુનરેતત્ પદનીયમિત્યુચ્યતે - યથા હ વૈ લોકે પદેન, ગવાદિખુરાઙ્કિતો દેશઃ પદમિત્યુચ્યતે તેન પદેન, નષ્ટં વિવિત્સિતં પશું પદેનાન્વેષમાણો ઽનુવિન્દેલ્લભેત ।
એવમાત્મનિ લબ્ધે સર્વમનુલભત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મનિ જ્ઞાતે સર્વમન્યજ્જ્ઞાયત ઇતિ જ્ઞાને પ્રકૃતે, કથં લાભો ઽપ્રકૃત ઉચ્યત ઇતિ? ન;જ્ઞાનલાભયોરેકાર્થત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।

આત્મનો હ્યલાભો ઽજ્ઞાનમેવ, તસ્માજ્જ્ઞાનમેવાત્મનો લાભઃ, નાનાત્મલાભવદપ્રાપ્તપ્રાપ્તિલક્ષણ આત્મલાભઃ, લબ્ધૃલબ્ધવ્યયર્ભેદાભાવાત્ ।
યત્ર હ્યાત્મનો ઽનાત્મા લબ્ધા, લબ્ધવ્યો ઽનાત્મા ।
સ ચાપ્રાપ્ત ઉત્પાદ્યાદિક્રિયાવ્યવહિતઃ કારકવિશેષોપાદાનેન ક્રિયાવિશેષમુત્પાદ્ય લબ્ધવ્યઃ ।
સ ત્વપ્રાપ્તપ્રાપ્તિલક્ષણો ઽનિત્યઃ, મિથ્યાજ્ઞાનજનિતકામક્રિયાપ્રભવત્વાત્, સ્વપ્ને પુત્રાદિલાભવત્ ।
અયં તુ તદ્વિપરીત આત્મા ।
આત્મત્વાદેવ નોત્પાદ્યાદિક્રિયાવ્યવહિતઃ ।
નિત્યલબ્ધસ્વરૂપત્વે ઽપિ સત્યવિદ્યામાત્રં વ્યવધાનમ્ ।
યથા ગૃહ્યમાણાયા અપિ શુક્તિકાયા વિપર્યયેણ રજતાભાસાયા અગ્રહણં વિપરીતજ્ઞાનવ્યવધાનમાત્રમ્, તથા ગ્રહણં જ્ઞાનમાત્રમેવ, વિપરીતજ્ઞાનવ્યવધાનાપોહાર્થત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
એવમિહાપ્યાત્મનો ઽલાભો ઽવિદ્યામાત્રવ્યવધાનમ્ ।
તસ્માદ્વિદ્યયા તદપોહનમાત્રમેવ લાભો નાન્યઃ કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદાત્મલાભે જ્ઞાનાદર્થાન્તરસાધનસ્ય આનર્થક્યં વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માન્નિરાશઙ્કમેવ જ્ઞાનલાભયોરેકાર્થત્વં વિવક્ષન્નાહ - જ્ઞાનં પ્રકૃત્ય, અનુવિન્દેદિતિ ।
વિન્દતેર્લાભાર્થત્વાત્ ।
ગુણવિજ્ઞાનફલમિદમુચ્યતે - યથાયમાત્માત્મા નામરૂપાનુપ્રવેશેન ખ્યાતિં ગત આત્મેત્યાદિનામરૂપાભ્યાં પ્રાણાદિસંહતિં ચ શ્લોકં પ્રાપ્તવાનિત્યેવં યો વેદ,સ કીર્તિં ખ્યાતિં શ્લોકં ચ સઙ્ઘાતમિષ્ટૈઃ સહ વિન્દતે લભતે ।
યદ્વા યથોક્તં વસ્તુ યો વેદ મુમુક્ષૂણામપેક્ષિતં કીર્તિશબ્દિતમૈક્યજ્ઞાનં તત્ફલં શ્લોકશબ્દિતાં મુક્તિમાપ્નોતીતિ મુખ્યમેવ ફલમ્ ॥7॥
કુતશ્ચાત્મતત્ત્વમેવ જ્ઞેયમનાહત્યાન્યદિત્યાહ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.8
તદ્ એતત્ પ્રેયઃ પુત્રાત્ પ્રેયો વિત્તાત્ પ્રેયો ઽન્યસ્માત્ સર્વસ્માદ્ અન્તરતરં યદ્ અયમ્ આત્મા ।
સ યો ઽન્યમ્ આત્મનઃ પ્રિયં બ્રુવાણં બ્રૂયાત્ પ્રિયં રોત્સ્યતીતીશ્વરો હ તથૈવ સ્યાત્ ।
આત્માનમ્ એવ પ્રિયમ્ ઉપાસીત ।
સ ય આત્માનમ્ એવ પ્રિયમ્ ઉપાસ્તે ન હાસ્ય પ્રિયં પ્રમાયુકં ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.8 તદેતદાત્મતત્ત્વં પ્રેયઃ પ્રિયતરં પુત્રાત્ ।
પુત્રો હિ લોકે પ્રિયઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્માદપિ પ્રિયતરમિતિ નિરતિશયપ્રિયત્વં દર્શયતિ ।
તથા વિત્તાદ્ધિરણ્યરત્નાદેઃ, તથા અન્યસ્યાદ્યલ્લોકે પ્રિયત્વેન પ્રસિદ્ધં તસ્માત્સર્વસ્માદિત્યર્થઃ ।
તત્કસ્માદાત્મતત્ત્વમેવ પ્રિયતરં ન પ્રાણાદિ? ઇત્યુચ્યતે - અન્તરતરં બાહ્યાત્પુત્રવિત્તાદેઃ પ્રાણપિણ્ડસમુદાયો હ્યન્તરો ઽભ્યન્તરઃ સન્નિકૃષ્ટ આત્મનઃ ।
તસ્માદપ્યન્તરાદન્તરતરં યદયમાત્મા યદેતદાત્મતત્ત્વમ્ ।
યો હિ લોકે નિરતિશયપ્રિયઃ સ સર્વપ્રયત્નેન લબ્ધવ્યો ભવતિ ।
તથાયમાત્મા સર્વલૌકિકપ્રિયેભ્યઃ પ્રિયતમઃ ।
તસ્માત્તલ્લાભે મહાન્યત્ન આસ્થેન ઇત્યર્થઃ, કર્ત્તવ્યતાપ્રાપ્તમપ્યન્યપ્રિયલાભે યત્નમુજ્ઝિત્વા ।
કસ્માત્પુનઃ આત્માનાત્મપ્રિયયોરન્યતરપ્રિયહાનેન ઇતરપ્રિયોપાદાનપ્રાપ્તૌ આત્મપ્રિયોપાદાનેનૈવેતરહાનં ક્રિયતે ન વિપર્યયઃ? ઇત્યુચ્યતે - સ યઃ કશ્ચિદન્યમનાત્મમમમમવિશેષં પુત્રાદિકં પ્રિયતરમાત્માનઃ સાકાશાદ્ બ્રૂવાણં બ્રૂયાદાત્મપ્રિયવાદી ।
કિમ્? પ્રિયં તવાભિમતં પુત્રાદિલક્ષણં રોત્સ્યત્યાવરણં પ્રાણસંરોધં પ્રાપ્સ્યતિ ।
વિનઙ્ક્ષ્યતીતિ ।
સ કસ્માદેવં બ્રવીતિ? યસ્માદીશ્વરઃ સમર્થઃ પર્યાપ્તો ઽસાવેવં વક્તું હ યસ્માત્તસ્માત્તથૈવ સ્યાદ્યત્તેનોક્તં પ્રાણસંરોધં પ્રાપ્સ્યતિ ।
યથાભૂતવાદી હિ સઃ, તસ્માત્સ ઈશ્વરો વક્તુમ્ ।
ઈશ્વરશબ્દઃ ક્ષિપ્રવાચીતિ કેચિત્ ।
ભવેદ્યદિ પ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદુજ્ઝિત્વાન્યત્પ્રિયમાત્માનમેવ પ્રિયમુપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ પ્રિયમુપાસ્તે, આત્મૈવ પ્રિયો નાન્યો ઽસ્તીતિ પ્રતિપદ્યતે ઽન્યલ્લૌકિકં પ્રિયમપ્યપ્રિયમેવેતિ નિશ્ચિત્ય ઉપાસ્તે ચિન્તયતિ, ન હાસ્યૈવંવિદઃ પ્રિયં પ્રમાયુકં પ્રમરણશીલં ભવતિ ।
નિત્યાનુવાદમાત્રમેતત્, આત્મવિદો ઽન્યસ્ય પ્રિયસ્યાપ્રિયસ્ય ચાભાવાત્ ।
આત્મપ્રિયગ્રહણસ્તુત્યર્થં વા પ્રિયગુણફલવિધાનાર્થં મન્દાત્મદર્શિનઃ ।
તાચ્છીલ્યપ્રત્યયોપાદાનાત્ ॥8॥
સૂત્રિતા બ્રહ્મવિદ્યા આત્મેત્યેવોપાસીત ઇતિ યદર્થોપનિષત્કૃતસ્નાપિ ।
તસ્યૈતસ્ય સૂત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસુઃ પ્રયોજનાભિધિત્સયોપોજ્જિઘાંસતિ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.9
તદ્ આહુર્ યદ્ બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે ।
કિમ્ ઉ તદ્ બ્રહ્માવેદ્ યસ્માત્ તત્ સર્વમ્ અભવદ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.9 તદિતિ વક્ષ્યમાણમનન્તરવાક્યે ઽવદ્યોત્યં વસ્ત્વાહુઃ ।
બ્રાહ્મણા બ્રહ્મ વિવિદિષવો જન્મજરામરણપ્રબન્ધચક્રભ્રમણકૃતાયાસદુઃખોદકાપારમહોદધિપ્લવભૂતં ગુરુમાસાદ્ય તત્તીરમુત્તિતીર્ષવો ધર્માધર્મસાધનતત્ફલલક્ષણાત્ સાધ્યસાધનરૂપાન્નિર્વિણ્ણાઃ તદ્વિલક્ષણનિત્યનિરતિશયશ્રેયઃ પ્રતિપિત્સવઃ ।
કિમાહુરિત્યાહ - યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા બ્રહ્મ પરમાત્મા તયા બ્રહ્મવિદ્યયા, સર્વં નિરવશેષં ભવિષ્યન્તો ભવિષ્યામ ઇત્યેવં મનુષ્યા યન્મન્યન્તે ।
મનુષ્યગ્રહણં વિશેષતો ઽધિકારજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
મનુષ્યા એવ હિ વિશેષતો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધને ઽધિકૃતા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથા કર્મવિષયે ફલપ્રાપ્તિં ધ્રુવાં કર્મભ્યો મન્યન્તે, તથા બ્રહ્મવિદ્યાયા સર્વાત્મભાવફલપ્રાપ્તિં ધ્રુવામેવ મન્યન્તે ।
વેદપ્રામાણ્યસ્યોભયત્રાવિશેષાત્ ।
તત્ર વિપ્રતિષિદ્ધં વસ્તુ લક્ષ્યતે ઽતઃ પૃચ્છામઃ - કિમુ તદ્બ્રહ્મ યસ્ય વિજ્ઞાનાત્સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે? તત્કિમવેદ્યસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્? બ્રહ્મ ચ સર્વમિતિ શ્રૂયતે ।
તદ્યદ્યવિજ્ઞાય કિઞ્ચિત્સર્વમભવત્તથાન્યેષામપ્યસ્તુ, કિં બ્રહ્મવિદ્યયા? અથ વિજ્ઞાય સર્વમભવત્, વિજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્કર્મફલેન તુલ્યમેવેત્યનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ સર્વભાવસ્ય બ્રહ્મવિદ્યાફલસ્ય ।
અનવસ્થાદોષશ્ચતદપ્યન્યદ્વિજ્ઞાય સરેવમભવત્તતઃ પૂર્વમપ્યન્યદ્વિજ્ઞાયેતિ ।
ન તાવદવિજ્ઞાય સર્વમભવત્, શાસ્ત્રાર્થવૈરૂપ્યદોષાત્ ।
ફલાનિત્યત્વદોષસ્તર્હિ? નૈકો ઽપિ દોષોર્ઽથવિશેષોપપત્તેઃ ॥9॥
યદિ કિમપિ વિજ્ઞાયૈવ તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્પૃચ્છામઃ - કિમુ તદ્બ્રહ્માવેત્? યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ ।
એવં ચોદિતે સર્વદોષાનાગન્ધિતં પ્રતિવચનમાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.10
બ્રહ્મ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્ ।
તદ્ આત્માનમ્ એવાવેત્ ।
અહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
તસ્માત્ તત્ સર્વમ્ અભવત્ ।
તદ્ યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદ્ અભવત્ ।
તથર્ષીનામ્ ।
તથા મનુષ્યાણામ્ ।
તદ્ ધૈતત્ પશ્યન્ન્ ઋષિર્ વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુર્ અભવં સૂર્યશ્ ચેતિ ।
તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ ય એવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સ ઇદં સર્વં ભવતિ ।
તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચનાભૂત્યા ઈશતે ।
આત્મા હ્ય્ એષાં સ ભવતિ ।
અથ યો ઽન્યાં દેવતામ્ ઉપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવ્ અન્યો ઽહમ્ અસ્મીતિ ન સ વેદ ।
યથા પશુર્ એવં સ દેવાનામ્ ।
યથા હ વૈ બહવઃ પશવો મનુષ્યં ભુઞ્જ્યુર્ એવમ્ એકૈકઃ પુરુષો દેવાન્ ભુનક્તિ ।
એકસ્મિન્ન્ એવ પશાવ્ આદીયમાને ઽપ્રિયં ભવતિ કિમ્ ઉ બહુષુ ।
તસ્માદ્ એષાં તન્ ન પ્રિયં યદ્ એતન્ મનુષ્યા વિદ્યુઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.10 બ્રહ્માપરમ્, સર્વભાવસ્ય સાધ્યત્વોપપત્તેઃ ।
ન હિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વભાવાપત્તિર્વિજ્ઞાનસાધ્યા ।
વિજ્ઞાનસાધ્યાં ચ સર્વભાવાપત્તિર્વિજ્ઞાનસાધ્યા ।
વિજ્ઞાનસાધ્યાં ચ સર્વભાવાપત્તિમાહ -ઽતસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ ।
તદસ્માદ્બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદિત્યપરં બ્રહ્મેહ ભવિતુમર્હતિ ।
મનુષ્યાધિકારાદ્વા તદ્ભાવી બ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ ।
ઽસર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તેઽઇતિ હિ મનુષ્યાઃ પ્રકૃતાઃ, તેષાં ચાભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધને વિશેષતો ઽધિકાર ઇત્યુક્તમ્, ન પરસ્ય બ્રહ્મણો નાપ્યપરસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
અતો દ્વૈતૈકત્વાપરબ્રહ્મવિદ્યયા કર્મસહિતયા અપરબ્રહ્મભાવમુપસમ્પન્નો ભોજ્યાદપાવૃત્તઃ સર્વપ્રાપ્ત્યોચ્છિન્નકામકર્મબન્ધનઃ પરબ્રહ્મભાવી બ્રહ્મવિદ્યાહેતોર્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।
દૃષ્ટશ્ચ લોકે ભાવિનીં વૃત્તિમાશ્રિત્ય શબ્દપ્રયોગઃ - યથાઽઓદનં પચતિઽઇતિ, શાસ્ત્રે ચ -ઽપરિવ્રાજકઃ સર્વભૂતાભયદક્ષિણામ્ઽઇત્યાદિ, તથેહેતિ કેચિત્ - બ્રહ્મ બ્રહ્મભાવી પુરુષો બ્રાહ્મણઃ - ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તન્ન, સર્વભાવાપત્તેરનિત્યત્વદોષાત્ ।
ન હિ સો ઽસ્તિ લોકે પરમાર્થતો યો નિમિત્તવશાદ્ભાવાન્તરમાપદ્યતે નિત્યશ્ચેતિ ।
તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનનિમિત્તકૃતા ચેત્સર્વભાવાપત્તિઃ, નિત્યા ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ।
અનિત્યત્વે ચ કર્મફલતુલ્યતેત્યુક્તો દોષઃ ।
અવિદ્યાકૃતાસર્વત્વનિવૃત્તિં ચેત્સર્વભાવાપત્તિં બ્રહ્મવિદ્યાફલં મન્યસે, બ્રહ્મભાવિપુરુષકલ્પના વ્યર્થા સ્યાત્;પ્રાગ્બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપિ સર્વો જન્તુબ્રહ્મત્વાન્નિત્યમેવ સર્વભાવાપન્નઃ પરમાર્થતઃ, અવિદ્યયા ત્વબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચાધ્યારોપિતમ્ યથા શુક્તિકાયાં રજતમ્, વ્યોમ્નિ વા તલમલવત્ત્વાદિ, તથેહ બ્રહ્મણ્યધ્યોરોપિતમવિદ્યયા અબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચ બ્રહ્મવિદ્યયા નિવર્ત્યત ઇતિ મન્યસે યદિ, તદા યુક્તમ્ યત્પરમાર્થત આસીત્પરં બ્રહ્મ, બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થભૂતમ્ઽબ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યસ્મિન્વાક્યે ઉચ્યતે ઇતિ વક્તુમ્;યથાભૂતાર્થવાદિત્વાદ્વેદસ્ય ।
ન ત્વિયં કલ્પના યુક્તા, બ્રહ્મશબ્દાર્થવિપરીતો બ્રહ્મભાવી પુરુષો બ્રહ્મેત્યુચ્યત ઇતિ શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાયા અન્યાય્યત્વાન્મહત્તરે પ્રયોજનાન્તરે ઽસતિ ।
અવિદ્યાકૃતવ્યતિરેકેણાબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચ વિદ્યત એવેતિ ચેન્ન, તસ્ય બ્રહ્મવિદ્યયાપોહાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ ક્વચિત્સાક્ષાદ્વસ્તુધર્મસ્યાપોઢ્રી દૃષ્ટા કર્ત્રી વા બ્રહ્મવિદ્યા ।
અવિદ્યાયાસ્તુ સર્વત્રૈવ નિવર્તિકા દૃશ્યતે ।
તથેહાપ્યબ્રહ્મત્વમસર્વત્વં ચાવિદ્યાકૃતમેવ નિવર્ત્યતાં બ્રહ્મવિદ્યયા ।
ન તુ પારમાર્થિકં વસ્તુ કર્તું નિવર્તયિતું વાર્હતિ બ્રહ્મવિદ્યા ।
તસ્માદ્વ્યર્થૈવ શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પના ।
બ્રહ્મણ્યવિદ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મણિ વિદ્યાવિધાનાત્ ।
ન હિ શુક્તિકાયાં રજતાધ્યારોપણે ઽસતિ શુક્તિકાત્વં જ્ઞાપ્યતે ચક્ષુર્ગોચરાપન્નાયામ્ - ઇયં શુક્તિકા ન રજતમ્, ઇતિ ।
તથા"સદેવેદં સર્વમ્" "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" "નેદં દ્વૈતમસ્ત્યબ્રહ્મ"ઇતિ બ્રહ્મણ્યેકત્વવિજ્ઞાનં ન વિધાતવ્યં બ્રહ્મણ્યવિદ્યાધ્યારોપણાયામસત્યામ્ ।
ન બ્રૂમઃ - શુક્તિકાયામિવ બ્રહ્મણ્યતદ્ધર્માધ્યારોપણા નાસ્તીતિ, કિં તર્હિ? ન બ્રહ્મ સ્વાત્મન્યતદ્ધર્માધ્યારોપનિમિત્તમ્, અવિદ્યાકર્તૃ ચેતિ ।
ભવત્વેવં નાવિદ્યાકર્તૃ ભ્રાન્તં ચ બ્રહ્મ ।
કિંન્તુ નૈવાબ્રહ્માવિદ્યાકર્તા ચેતનો ભ્રાન્તો ઽન્ય ઇષ્યતે ।
"નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતા" (બૃ.ઉ.3 । 7 । 23) "નાન્યદતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ"(3 । 8 । 11) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 -13)"આત્માનમેવાવેત્ ।
અહં બ્રહ્માસ્મિ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) "અન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ"(1 । 4 । 10) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સ્મૃતિભ્યશ્ચ -"સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ"(ગીતા 13 । 27) "અહમાત્માગુડાકેશ"(ગીતા 10 । 20) "શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ"(ગીતા 5 । 18) "યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ"ઇત્યાદિભ્યઃ ।
"યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ" (ઈશા.ઉ.7) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
નન્વેવં શાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યમિતિ ।
બાઢમેવમ્ અવગતે ઽસ્ત્વેવાનર્થક્યમ્ ।
અવગમનર્થક્યમિતિ ચેત્? ન, અનવગમનિવૃત્તેર્દૃષ્ટત્વાત્ ।
તન્નિવૃત્તેરપ્યનુપપત્તિરેકત્વ ઇતિ ચેત્? ન દૃષ્ટવિરોધાત્ ।
દૃશ્યતે હ્યેકત્વવિજ્ઞાનાદેવાનવગમનિવૃત્તિઃ, દૃશ્યમાનમપ્યનુપપન્નમિતિ બ્રુવતો દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાત્;ન ચ દૃષ્ટવિરોધઃ કેનચિદપ્યભ્યુપગમ્યતે ।
ન ચ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ, દૃષ્ટત્વાદેવ ।
દર્શનાનુપપત્તિરિતિ ચેત્તત્રાપ્યેષૈવ યુક્તિઃ ।
"પુણ્યં વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ"(બૃ.ઉ.3 । 2 । 13) "તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે" (4 । 4 । 2) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યઃ પરસ્માદ્વિલક્ષણો ઽન્યઃ સંસાર્યવગમ્યતે ।
તદ્વિલક્ષણશ્ચ પરઃ"સ એષ નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.3 । 9 । 23) "અશનાયાદ્યત્યેતિ" "ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃ"(છા.ઉ.8 । 7 । 1) "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને"(બૃ.ઉ.3 । 8 । 9) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
કણાદાક્ષપાદાદિતર્કશાસ્ત્રેષુ ચ સંસારવિલક્ષણ ઈશ્વર ઉપપત્તિતઃ સાધ્યતે ।
સંસારદુઃખાપનયાર્થિત્વપ્રવૃત્તિદર્શનાત્સ્ફુટમન્યત્વમીશ્વરાત્સંસારિણો ઽવગમ્યતે ।
"અવાક્યનાદરઃ"(છા.ઉ.3 । 14 । 2) "ન મે પાર્થાસ્તિ" (ગીતા3 । 22) ઇતિ શ્રુતિભ્યઃ ।
"સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ"(છા.ઉ.8 । 7 । 1) "તં વિદિત્વા ન લિપ્યતે"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 23) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.2 । 1 । 1) "એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમેતત્"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 20) "યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વા"(3 । 8 । 10) "તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય"(4 । 4 । 21) "પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે" (મુ.ઉ.2 । 2 । 4) ઇત્યાદિકર્મકર્તૃનિર્દેશાચ્ચ ।
મુમુક્ષોશ્ચ ગતિમાર્ગવિશેષદેશોપદેશાત્ ।
અસતિ ભેદે કસ્ય કુતો ગતિઃ સ્યાત્? તદભાવે ચ દક્ષિણોત્તરમાર્ગવિશેષાનુપપત્તિઃ, ગન્તવ્યદેશાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
ભિન્નસ્ય તુ પરસ્માદાત્મનઃ સર્વમેતદુપપન્નમ્ ।
કર્મજ્ઞાનસાધનોપદેશાચ્ચ - ભિન્નશ્ચેદ્બ્રહ્મણઃ સંસારી સ્યાત્, યુક્તસ્તં પ્રત્યભ્યુદયનિઃશ્રેયસાધનયોઃ કર્મજ્ઞાનયોરુપદેશો નેશ્વરસ્યાપ્તકામત્વાત્ ।
તસ્માદ્યુક્તં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મભાવી પુરુષ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્? ન, બ્રહ્મોપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંસારી ચેદ્ - બ્રહ્મભાવ્યબ્રહ્મ સન્ વિદિત્વાત્માનમેવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સર્વમભવત્તસ્ય સંસાર્યાત્મવિજ્ઞાનાદેવ સર્વાત્મભાવસ્ય ફલસ્ય સિદ્ધત્વાત્પરબ્રહ્મોપદેશસ્ય ધ્રુવમાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તદ્વિજ્ઞાનસ્ય ક્વચિત્પુરુષાર્થસાધને ઽવિનિયાગાત્સંસારિણ એવાહં બ્રહ્માસ્મીતિ બ્રહ્મત્વસમ્પાદનાર્થ ઉપદેશ ઇતિ ચેત્ ।
અનિર્જ્ઞાતે હિ બ્રહ્મસ્વરૂપે કિં સમ્પાદયેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
નિર્જ્ઞાતલક્ષણે હિ બ્રહ્મણિ શક્યા સમ્પત્કર્તુમ્ ।
ન; "અયમાત્મા બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 19) ચત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ (3 । 4 । 1) ય આત્મા (છા.ઉ.8 । 7 । 1) તત્સત્યં સ આત્મા (છા.ઉ.6 । 8 । 7) બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ (તૈ.ઉ.2 । 1 । 1 । ) ઇતિ પ્રકૃત્ય તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ (2 । 1 । 1) ઇતિ સહસ્રશો બ્રહ્માત્મશબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યાદેકાર્થત્વમેવેત્યવગમ્યતે ।
અન્યસ્ય હ્યન્યત્વે સમ્પત્ક્રિયતે નૈકત્વે ।

ઇદં સર્વં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.2 । 4 । 6) ઇતિ ચ પ્રકૃતસ્યૈવ દ્રષ્ટવ્યસ્યાત્મન એકત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માન્નાત્મનો બ્રહ્મત્વસમ્પદુપપત્તિઃ ।
ન ચાપ્યન્યત્પ્રયોજનં બ્રહ્મોપદેશસ્ય ગમ્યતે, બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ (મુ.ઉ.3 । 2 । 9) અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિ (બૃ.ઉ.4 । 2 । 4) અભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ (4 । 4 । 25) ઇતિ ચ તદાપત્તિશ્રવણાત્ ।
સમ્પત્તિશ્ચેત્તદાપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ન હ્યન્યસ્યામ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।
વચનાત્ સમ્પત્તેરપિ તદ્ભાવાપત્તિઃ સ્યાદિતિ ચેત્? ન, સમ્પત્તેઃ પ્રત્યયમાત્રત્વાત્ ।
વિજ્ઞાનસ્ય ચ મિથ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વવ્યતિરેકેણાકારકત્વમિત્યવોચામ ।
ન ચ વચનં વસ્તુનઃ સામર્થ્યજનકમ્ ।
જ્ઞાપકં હિ શાસ્ત્રં ન કારકમિતિ સ્થિતિઃ ।
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ (બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) ઇત્યાદિવાક્યેષુ ચ પરસ્યૈવ પ્રવેશ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મેતિ ન બ્રહ્મભાવિપુરુષકલ્પના સાધ્વી ।
ઇષ્ટાર્થબાધનાચ્ચ ।
સૈન્ધવધનવદનન્તરમબાહ્યમેકરસં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનં સર્વસ્યામુપનિષદિ પ્રતિપિપાદયિષિતોર્ઽથઃ ।
કાણ્ડદ્વયે ઽપ્યન્તે ઽવધારણાદવગમ્યતે ઇત્યનુશાસનમ્ એતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમ્ ઇતિ. તથા સર્વશાખોપનિષત્સુ ચ બ્રહ્મૈકત્વવિજ્ઞાનં નિશ્ચિતોર્ઽથઃ ।
તત્ર યદિ સંસારી બ્રહ્મણો ઽન્ય આત્માનમેવાવેદિતિ કલ્પ્યેત, ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય નાધનં સ્યાત્ ।
તથા ચ શાસ્ત્રમુપક્રમોપસંહારયોર્વિરોધાદસમઞ્જસં કલ્પિતં સ્યાત્ ।
વ્યપદેશાનુપપત્તેશ્ચ ।
યદિ ચ આત્માનમેવાવેત્ ઇતિ સંસારી કલ્પ્યેત, બ્રહ્મવિદ્યા ઇતિ વ્યપદેશો ન સ્યાત્ ।
આત્માનમેવાવેદિતિ સંસારિણ એવ વેદ્યત્વોપપત્તેઃ ।
આત્મેતિ વેદિતુરન્યદુચ્યત ઇતિ ચેન્ન, અહં બ્રહ્માસ્મીતિ વિશેષણાત્ ।
અન્યશ્ચેદ્વેદ્યઃ સ્યાદયમસાવિતિ વા વિશેષ્યેત ન ત્વહમસ્મીતિ ।
અહમસ્મીતિ વિશેષણાદાત્માનમેવાવેદિતિ ચાવધારણાન્નિશ્ચિતમાત્મૈવ બ્રહ્મેત્યવગમ્યતે ।
તથા ચ સત્યુપપન્નો બ્રહ્મવિદ્યાવ્યપદેશો નાન્યથા ।
સંસારિવિદ્યા હ્યન્યથા સ્યાત્ ।
ન ચ બ્રહ્મત્વાબ્રહ્મત્વે હ્યેકસ્યોપપન્ને પરમાર્થતઃ, તમઃપ્રકાશાવિવ ભાનોર્વિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચોભયનિમિત્તત્વે બ્રહ્મવિદ્યેતિ નિશ્ચિતો વ્યપદેશો યુક્તં તત્ત્વજ્ઞાનવિવક્ષાયામ્, શ્રોતુઃ સંશયો હિ તથા સ્યાત્ ।
નિશ્ચિતં ચ જ્ઞાનં પુરુષાર્થસાધનમિષ્યતે"યસ્ય સ્યાદ્દ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તિ" (છા.ઉ.3 । 14 । 4) "સંશયાત્મા વિનશ્યતિ"(ગીતા 4 । 40) ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામ્ ।
અતો ન સંશયિતો વાક્યાર્થો વાચ્યઃ પરહિતાર્થિના ।
બ્રહ્મણિ સાધકત્વકલ્પના અસ્મદાદિષ્વિવ અપેશલાઽતદાત્માનમેવાવેત્તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ - ઇતિ ચેત્? ન, શાસ્ત્રોપાલમ્ભાત્ ।
ન હ્યસ્માત્કલ્પનેયમ્, શાસ્ત્રકૃતા તુ;તસ્માચ્છાસ્ત્રસ્યાયમુપાલમ્ભઃ ।
ન ચ બ્રહ્મણ ઇષ્ટં ચિકીર્ષુણા શાસ્ત્રાથવિપરીતકલ્પના સ્વાર્થપરિત્યાગઃ કાર્યઃ ।
ન ચૈતાવત્યેવાક્ષમા યુક્તા ભવતઃ ।
સર્વં હિ નાનાત્વં બ્રહ્મણિ કલ્પિતમેવ"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 20) "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" (4 । 4 । 19) "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" (2 । 4 । 14) "એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6 । 2 । 1) ઇત્યાદિવાક્યશતેભ્યઃ ।
સર્વો હિ લોકવ્યવહારો બ્રહ્મણ્યેવ કલ્પિતો ન પરમાર્થઃ સન્, ઇત્યત્યલ્પમિદમુચ્યતેઽઇયમેવ કલ્પના અપેશલાઽઇતિ ।
તસ્માદ્ યત્પ્રવિષ્ટં સ્રષ્ટ્રૃ બ્રહ્મ તદ્બ્રહ્મ ।
વૈશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
ઇદં શરીરસ્થં યદ્ ગૃહ્યતે, અગ્રે પ્રાક્પ્રતિબોધાદપિ બ્રહ્મૈવાસીત્, સર્વં ચેદમ્ ।
કિન્ત્વપ્રતિબોધાત્ અબ્રહ્માસ્મ્યસર્વં ચ ઇત્યાત્મન્યધ્યારોપાત્ઽકર્તાહે ક્રિયાવાન્ફલાનાં ચ ભોક્તા સુખી દુઃખો સંસારીઽઇતિ ચાધ્યારોપયતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ બ્રહ્મૈવ તદ્વિલક્ષણં સર્વં ચ ।
તત્કથઞ્ચિદાચાર્યેણ દયાલુના પ્રતિબોધિતમ્ઽનાસિ સંસારીઽઇત્યાત્માનમેવાવેત્સ્વાભાવિકમ્ ।
અવિદ્યાધ્યારોપિતવિશેષવર્જિતમિતિ એવ શબ્દસ્યાર્થઃ ।
બ્રૂહિ કો ઽસાવાત્મા સ્વાભાવિકઃ, યમાત્માનં વિદિતવદ્બ્રહ્મ ।
નનુ ન સ્મરસ્યાત્માનમ્, દર્શિતો હ્યસૌ, ય ઇહ પ્રવિશ્ય પ્રાણિત્યપાનિતિ વ્યાનિત્યુદાનિતિ સમાનિતીતિ ।
નનુઽઅસૌ ગૌઃ, અસાવશ્વઃઽઇત્યેવમસૌ વ્યપદિશ્યતે ભવતા નાત્માનં પ્રત્યક્ષં દર્શયસિ ।
એવં તર્હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા, સ આત્મેતિ ।
નન્વત્રાપિ દર્શનાદિક્રિયાકર્તુઃ સ્વરૂપં ન પ્રત્યક્ષં દર્શયસિ ।
ન હિ ગમિરેવ ગન્તુઃ સ્વરૂપં છિદિર્વા છેત્તુઃ ।
એવં તર્હિ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા શ્રુતેઃ શ્રોતા મતેર્મન્તા વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતા, સ આત્મેતિ ।
નન્વત્ર કો વિશેષો દ્રષ્ટરિ? યદિ દૃષ્ટર્દ્રષ્ટા. યદિ વા ઘટસ્ય દ્રષ્ટા, સર્વથાપિ દ્રષ્ટૈવ ।
દ્રષ્ટવ્ય એવ તુ ભવાન્વિશેષમાહ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેતિ દ્રષ્ટા તુ યદિ દૃષ્ટેઃ, યદિ વા ઘટસ્ય, દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૈવ ।
ન, વિશેષોપપત્તેઃ ।
અસ્ત્યત્ર વિશેષઃ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા સ દૃષ્ટિમ્, ન કદાચિદપિ દૃષ્ટિર્ન દૃશ્યતે દ્રષ્ટા;તત્ર દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટ્યા નિત્યયા ભવિતવ્યમ્, અનિત્યા ચેદ્ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિઃ, તત્ર દૃશ્યા યા દૃષ્ટિઃ સા કદાચિન્ન દૃશ્યેતાપિ, યથાનિત્યયા દૃષ્ટ્યા ઘટાદિ વસ્તુ ।
ન ચ તદ્વદ્ દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા કદાચિદપિ ન પશ્યતિ દૃષ્ટિમ્ ।
કિં દ્વે દૃષ્ટી દ્રષ્ટુઃ - નિત્યા અદૃશ્યા, અન્યા અનિત્યા દૃશ્યેતિ? બાઢમ્;પ્રસિદ્ધા તાવદનિત્યા દૃષ્ટિઃ, અન્ધાનન્ધત્વદર્શનાત્ ।
નિત્યૈવ ચેત્સર્વો ઽનન્ધ એવ સ્યાત્ ।
દ્રષ્ટસ્તુ નિત્યા દૃષ્ટિઃ"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" -ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અનુમાનાચ્ચ - અન્ધસ્યાપિ ઘટાદ્યાભાસવિષયા સ્વપ્ને દૃષ્ટિરુપલભ્યતે, સા તર્હીતરદૃષ્ટિનાશે ન પશ્યતિ, સા દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટિઃ ।
તયાવિપરિલુપ્તયા નિત્યયા દૃષ્ટ્યા સ્વરૂપભૂતયા સ્વયઞ્જ્યોતિઃસમાખ્યથેતામનિત્યાં દૃષ્ટિં સ્વપ્નવુદ્ધાન્તયોર્વાસનાપ્રત્યયરૂપાં નિત્યમેવ પશ્યન્દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા ભવતિ ।
એવશ્ચ સતિ દૃષ્ટિરેવ સ્વરૂપમસ્યાગ્ન્યૌષ્ણ્યવત્, ન કાણાદાનામિવ દૃષ્ટિવ્યતિરિક્તો ઽન્યશ્ચેતનો દ્રષ્ટા ।
તદ્બ્રહ્મ આત્માનમેવ નિત્યદૃગ્રૂપમધ્યારોપિતાનિત્યદૃષ્ટ્યાદિવર્જિતમેવાવેદ્વિદિતવત્ ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધં"ન વિજ્ઞાતેવિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ"(બૃ.ઉ.3 । 4 । 2) ઇતિ શ્રુતેઃ, વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
ન, એવં વિજ્ઞાનાન્ન વિપ્રતિષેધઃ ।
એવં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટેતિ વિજ્ઞાયત એવ ।
અન્યજ્ઞાનાનપેક્ષત્વાચ્ચ - ન ચ દ્રષ્ટુર્નિત્યૈવ દૃષ્ટિરિત્યેવં વિજ્ઞાતે દ્રષ્ટ્રિવિષયાં દૃષ્ટિમન્યામાકાઙ્ક્ષતે ।
નિવર્તતે હિ દ્રષ્ટુવિષયદૃષ્ટ્યાકાઙ્ક્ષા તદસમ્ભવાદેવ ।
ન હ્યવિદ્યમાને વિષય આકાઙ્ક્ષા કસ્યચિદુપજાયતે ।
ન ચ દૃશ્યા દૃષ્ટિર્દ્રષ્ટારં વિષયીકર્તુમુત્સહતે, યતસ્તામાકાઙ્ક્ષેત ।
ન ચ સ્વરૂપવિષયાખાઙ્ક્ષાસ્વસ્યૈવ ।
તસ્માદજ્ઞાનાધ્યારોપણનિવૃત્તિરેવઽઅત્માનમેવાવેત્ ઇત્યુક્તમ્,નાત્મનો વિષયીકરણમ્ઽ ।
તત્કથમવેત્? ઇત્યાહ - અહં દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા આત્મા બ્રહ્માસ્મિ ભવામીતિ બ્રહ્મેતિ - યત્સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તર આત્મા અશનાયાદ્યતીતો નેતિ નેત્યસ્થૂલમનણ્વિત્યેવમાદિ લક્ષણમ્, તદેવાહમસ્મિ, નાન્યઃ સંસારી, યથા ભવાનાહેતિ ।
તસ્માદેવં વિજ્ઞાનાત્તદ્બ્રહ્મ સર્વમભવત્ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવ મનુષ્યા મન્યન્તે યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યામ ઇતિ ।

યત્પૃષ્ટમ્,ઽકિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્ યસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ, તન્નિર્ણીતમ્ -ઽબ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતિ ।
તત્તત્ર યો યો દેવાનાં મધ્યે પ્રત્યબુધ્યત પ્રતિબુદ્ધ્વાનાત્માનં યથોક્તેન આત્મા તદ્બ્રહ્માભવત્ ।
તથર્પીણાં તથા મનુષ્યાણાં ચ મધ્યે ।
દેવાનામિત્યાદિ લોકદૃષ્ટ્યપેક્ષયા ન બ્રહ્મત્વબુદ્ધ્યોચ્યતે ।
ઽપુરઃ પુરુષ આવિશત્ઽઇતિ સર્વત્ર બ્રહ્મૈવાનુપ્રવિષ્ટમિત્યાદ્યુચ્યતે ।
પરમાર્થતસ્તુ તત્ર તત્ર બ્રહ્મૈવાગ્ર આસીત્પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્ દેવાદિશરીરેશ્વન્યથૈવ વિભાવ્યમાનમ્ ।
તદાત્માનમેવાવેત્તથૈવ ચ સર્વમભવત્ ।
અસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સર્વભાવાપત્તિઃ ફલમિત્યેતસ્યાર્થસ્ય દ્રઢિમ્ને મન્ત્રાનુદાહરતિ શ્રુતિઃ ।
કથમ્? તદ્ બ્રહ્મ એતદાત્માનમેવઽઅહમસ્મિઽઇતિ પશ્યન્નેતસ્માદેવ બ્રહ્મણો દર્શનાદૃષ્ટિર્વામદેવાખ્યઃ પ્રતિપેદે હ પ્રતિપન્નવાન્કિલ ।
સ એતસ્મિન્મન્ત્રાન્દદર્શ -ઽઅહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽઇત્યાદીન્ ।
તદેતદ્બ્રહ્મ પશ્યન્ ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યા પરામૃશ્યતે ।
ઽઅહં મનુરભવં સુર્યશ્ચઽઇત્યાદિના સર્વભાવાપત્તિં બ્રહ્મવિદ્યાફલં પરામૃશતિ ।
પશ્યન્સર્વાત્મભાવં ફલં પ્રતિપેદ ઇત્યસ્માત્પ્રયોગાદ્ બ્રહ્મવિદ્યાસહાયસાધનસાધ્યં મોક્ષં દર્શયતિ;ભુઞ્જાનસ્તૃપ્યતીતિ યદ્વત્ ।
સેયં બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વભાવાપત્તિરાસીન્મહતાં દેવાદીનાં વીર્યાતિશયાત્ ।
નેદાનીમૈદંયુગીનાનાં વિશેષતો મનુષ્યાણામ્, અલ્પવીર્યત્વાદિતિ સ્યાત્કસ્યચિદ્બુદ્ધિઃ, તદુત્થાપનાયાહ- તદિદં પ્રકૃતં બ્રહ્મ યત્સર્વભૂતાનુપ્રવિષ્ટં દૃષ્ટિક્રિયાદિલિઙ્ગમ્, એતર્હ્યેતસ્મિન્નપિ વર્તમાનકાલે યઃ કશ્ચિદ્વ્યાવૃત્તબાહ્યૌત્સુક્ય આત્માનમેવૈવં વેદઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ અપોહ્યોપાધિજનિતભ્રાન્તિવિજ્ઞાનાધ્યારોપિતાન્વિશેષાન્ સંસારધર્માનાગન્ધિતમનન્તરમબાહ્યં બ્રહ્યેવાહમસ્મિ કેવલમિતિ-સો ઽવિદ્યાકૃતાસર્વત્વનિવૃત્તેર્બ્રહાવિઝાનાદિદં સર્વ ભવતિ ।
ન હિ મહાવીર્યેષુ વામઢેવાદિષુ હીનવીર્યેષુ વા વાર્તમાનિકેષુ મનુષ્યેષુબ્રહ્યણો વિશેષસ્તદ્વિઝાનસ્ય વાસ્તિ ।
વાર્તમાનિકેષુ પુરુષેષુ તુ બહ્યવિદ્યાફલે અનૈકાન્તિકતા શડ્ક્યત ઇત્યત આહ-તસ્ય હ બ્રહ્યવિઝાતુર્યથોત્કેન વિધિના દેવા મહાવીર્યાશ્ચ નાપિ અભૂતત્ય.અભવનાય બ્રહ્યાસર્વમાવસ્ય, નેશતે ન પર્યાપ્તાઃ, કિમુતાન્યે ।
બ્રહ્યાવિદ્યાફલપ્રાપ્યૌ વિધ્નકરણે દેવાદય ઈશત ઇતિ કા શડ્કા? ઇત્યુચ્યતે-દેવાદીન્પ્રતિ ઋણવત્ત્વાન્મર્ત્યાનામ્ ।
"બ્રહ્યચર્યેણ ઋપિભ્યો યઝેન દેવભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્યઃ"ઇતિ હિ જાયમાનમેવર્ણવન્તં પુરુષં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
પશુનિદર્શનાચ્ચ"અથો ઽયં વા"(બૃ.ઉ. 1 । 4 । 16) ઇત્યાદ્લોકશ્રુતેશ્ચાત્મનો વૃત્તિપરિપિપાલયિષયાધમર્ણાનિવં દેવાઃ પરતન્ત્રાન્મનુષ્યાન્પ્રત્યમૃતત્વપ્રાપ્તિં પ્રતિ વિધ્નં કુર્યુરિતિ ન્યાય્યૈવૈષા શડ્કા ।
સ્વપશૂન્સ્વશરીરાણીવ ચ રક્ષન્તિ દેવાઃ ।
મહત્તરાં હિ વૃત્તિં કર્માધીનાં દર્શય્ષ્યતિ દેવાદીનાં બહુપશુસમતયૈકૈકસ્ય પુરુષસ્ય ।
"તસ્માન્દેપાં તન્ન પ્રિયં યદેતન્મનુધ્યા વિદ્યાઃ"(1 । 4 । 10) ઇતિ હહિ વક્ષ્યતિ ।
"યથા હ વૈ સ્વાય લોકાયારિષ્ટિમિચ્છેદેવં હૈવંવિદે સર્વાણિ ભૂતાન્યરિષ્ટિમિચ્છન્તિ"(1 । 4 । 16) ઇતિ ચ ।
બ્રહ્યાવિશ્વે પારાર્થ્યનિવૃત્તેર્ન સ્વલોકત્વં પશુત્વઞ્ચેત્યમિપ્રાયો ઽપ્રિયારિષ્ટિવચનાભ્યામવગમ્યતે ।
તસ્માદ્બ્રહ્યાવિદો બ્રહ્યવિદ્યાફલર્પ્રાપ્ત પ્રતિ કુર્યુરેવ વિધ્નં દેવાઃ, પ્રભાવવન્તશ્ચ હિ તે ।
નન્વેવં સત્યન્યાસ્વપિ કર્મફલપ્રાપ્તિપુદેવાનાં વિધ્નકરણંપેયપાનસમમ્ ।
હન્ત તર્હ્યાવિસ્રમ્ભો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધના. નુષ્ઠાનેષુ ।
તથેશ્વરસ્યાચિન્તય. શક્તિત્વાદ્વિધ્નકરણે પ્રભુત્વમ્ ।
તથા કાલકર્મમન્ત્રૌષધિતપસામ્ ।
એષાં હિ ફલસમ્પત્તિવિપત્તિહેતુત્વં શાસ્ત્રે લોકે ચ પ્રસિદ્વમ્ ।
અતો ઽપ્યનાશ્વાસઃ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાને ।
ન;સર્વપદાર્થાનાં નિયતનિમિત્તોપાદાનાત્, જગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનાચ્ચ ।
સ્વભાવપક્ષે ચ તદુભયાનુપપત્તેઃ ।
ઽસુખદુઃખાદિ ફલનિમિત્તં કર્મઽઇત્યેતસ્મિન્પક્ષે સ્થિતે વેદસ્મૃતિન્યાયલોકપરિગૃહીતે, દેવેશ્વરકાલાસ્તાવન્ન કર્મફલવિપર્યાસકર્તારઃ, કર્મણાં કાઙ્ક્ષિતકારકત્વાત્ ।
કર્મ હિ શુભાશુભં પુરુષાણાં દેવકાલેશ્વરાદિકારકમનપેક્ષ્ય નાત્માનં પ્રતિ લભતે, લબ્ધાત્મકમપિ ફલદાને ઽસમર્થમ્, ક્રિયાયા હિ કારકાદ્યનેકનિમિત્તોપાદાનસ્વાભાવ્યાત્ ।
તસ્માત્ક્રિયાનુગુણા હિ દેવેશ્વરાદય ઇતિ કર્મસુ તાવન્ન ફલપ્રાપ્તિં પ્રત્યવિસ્રમ્ભઃ ।
કર્મણામપ્યેષાં વશાનિગત્વં ક્વચિત્, સ્વસામર્થ્યસ્યાપ્રણોદ્યત્વાત્ ।
કર્મકાલદૈવદ્રવ્યાદિસ્વભાવાનાં ગુણપ્રધાનભાવસ્ત્વનિયતો દુર્વિજ્ઞેયશ્ચેતિ તત્કૃતો મોહો લોકસ્ય - કર્મૈવ કારકં નાન્યત્ફલપ્રાપ્તાવિતિ કેચિતં;દૈવમેવેત્યપરે;કાલ ઇત્યેકે;દ્રવ્યાદિસ્વભાવ ઇતિ કેચિત્;સર્વ એતે સંહતા એવેત્યપરે ।
તત્ર કર્મણઃ પ્રાધાન્યમઙ્ગીકૃત્ય વેદસ્મૃતિવાદાઃ -"પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન"(બૃ.ઉ.3 । 2 । 13) ઇત્યાદયઃ ।
યદ્યપ્યેષાં સ્વવિષયે કસ્યચિત્પ્રાધાન્યોદ્ભવ ઇતરેષાં તત્કાલીનપ્રાધાન્યશક્તિસ્તમ્ભઃ, તથાપિ ન કર્મણઃ ફલપ્રાપ્તિં પ્રત્યનૈકાન્તિકત્વમ્, શાસ્ત્રન્યાયનિર્ધારિતત્વાત્કર્મપ્રાધાન્યસ્ય ।
ન;અવિદ્યાપગમમાત્રત્વાદ્ બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલસ્ય - યદુક્તં બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલં પ્રતિ દેવા વિઘ્નં કુર્યુરિતિ, તત્ર ન દેવાનાં વિઘ્નકરણે સામર્થ્યમ્;કસ્માત્? વિદ્યાકાલાનન્તરિતત્વાદ્ બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલસ્ય ।
કથમ્? યથા લોકે દ્રષ્ટુશ્ચક્ષુષ આલોકેન સંયોગો યત્કાલઃ, તત્કાલ એવ રૂપાભિવ્યક્તિઃ ।
એવમાત્મવિષયં વિજ્ઞાનં યત્કાલમ્, તત્કાલ એવ તદ્વિષયજ્ઞાનતિરોભાવઃ સ્યાત્ ।
અતો બ્રહ્મવિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાકાર્યાનુપપત્તેઃ પ્રદીપ ઇવ તમઃકાર્યસ્ય, કેન કસ્ય વિઘ્નં કુર્યુર્દેવાઃ - યત્રાત્મત્વમેવ દેવાનાં બ્રહ્મવિદઃ ।
તદેતદાહ - આત્મા સ્વરૂપં ધ્યેયં યત્તત્સર્વશાસ્ત્રૈર્વિજ્ઞેયં બ્રહ્મ, હિ યસ્માત્, એષાં દેવાનામ્, સબ્રહ્મવિદ્ભવતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાસમકાલમેવાવિદ્યામાત્રવ્યવધાનાપગમાચ્છુક્તિકાયા ઇવ રજતાભાસાયાઃ શુક્તિકાત્વમિત્યવોચામ ।
અતો નાત્મનઃ પ્રતિકૂલત્વે દેવાનાં પ્રયત્નઃ સમ્ભવતિ ।
યસ્ય હ્યનાત્મભૂતં ફલં દેશકાલનિમિત્તાન્તરિતમ્, તત્રાનાત્મવિષયે સફલઃ પ્રયત્નો વિઘ્નાચરણાય દેવાનામ્ ।
ન ત્વિહ વિદ્યાસમકાલ આત્મભૂતે દેશકાલનિમિત્તાનન્તરિતે, અવસરાનુપપત્તેઃ ।
એવં તર્હિ વિદ્યાપ્રત્યયસન્તત્યભાવાદ્ વિપરીતપ્રત્યયતત્કાર્યયોશ્ચ દર્શનાદ્ અન્ત્ય એવાત્મપ્રત્યયો ઽવિદ્યાનિવર્તકો ન તુ પૂર્વ ઇતિ ।
ન;પ્રથમેનાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
યદિ હિ પ્રથમ આત્મવિષયઃ પ્રત્યયો ઽવિદ્યાં ન નિવર્તયતિ, તથાન્ત્યો ઽપિ, તુલ્યવિષયત્વાત્ ।
એવં તર્હિ સન્તતો ઽવિદ્યાનિવર્તકો ન વિચ્છિન્ન ઇતિ ।
ન, જીવનાદૌ સતિ સન્તત્યનુપપત્તેઃ ।
ન હિ જીવનાદિહેતુકે પ્રત્યયે સતિ વિદ્યાપ્રત્યયસન્તતિરુપપદ્યતે, વિરોધાત્ ।
અથ જીવનાદિપ્રત્યયતિરસ્કરણેનૈવ આમરણાન્તાદ્વિદ્યાસન્તતિરિતિ ચેન્ન, પ્રત્યયેયત્તાસમન્તાનાનવધારણાચ્છાસ્ત્રાર્થાનવધારણદોષાત્ ।

ઇયતાં પ્રત્યયાનાં સન્તતિરવિદ્યાયા નિવર્તિકેત્યનવધારણાચ્છાસ્ત્રાર્થો નાવધ્રિયેત, તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
સન્તતિમાત્રત્વે ઽવધારિત એવેતિ ચેત્? ન, આદ્યન્તયોરવિશેષાત્ ।
પ્રથમા વિદ્યાપ્રત્યયસન્તતિર્મરણકાલાન્તા વેતિ વિશેષાભાવાત્, આદ્યન્તયોઃ પ્રત્યયોઃ પૂર્વોક્તૌ દોષૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એવં તર્હ્યનિવર્તક એવેતિ ચેત્? ન,"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ"(મુ.ઉ.2 । 2 । 8) "તત્ર કો મોહઃ" (ઈશા.7) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યશ્ચ ।
અર્થવાદ ઇતિ ચેત્? ન, સર્વશાખોપનિષદઃ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમિતાત્મવિષયત્વાદસ્ત્યેવેતિ ચેત્? ન, ઉક્તપરિહારત્વાત્ ।
અવિદ્યાશોકમોહભયાદિદોષનિવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ચોક્તઃ પરિહારઃ ।
તસ્માદાદ્યો ઽન્ત્યઃ સન્તતો ઽસન્તતશ્ચેત્યચોદ્યમેતત્ ।
અવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિફલાવસાનત્વાદ્વિધાયાઃ ।
ય એવાવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિફલકૃત્પ્રત્યય આદ્યો ઽન્ત્યઃ સન્તતો ઽસન્તતો વા સ એવ વિદ્યેત્યભ્યુપગમાન્ન ચોદ્યસ્યાવતારગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
યત્તૂક્તં વિપરીતપ્રત્યયતત્કાર્યયોશ્ચ દર્શનાદિતિ, ન;તચ્છેષસ્થિતિહેતુત્વાત્ ।
યેન કર્મણા શરીરમારબ્ધં તદ્વિપરીતપ્રત્યયદોષનિમિત્તત્વાત્તસ્ય તથાભૂતસ્યૈવ વિપરીતપ્રત્યયદોષસંયુક્તસ્ય ફલદાને સાવર્થ્યમિતિ, યાવચ્છરીરપાતઃ તાવત્ફલોપભોગાઙ્ગતયા વિપરીતપ્રત્યયં રાગાદિદોષં ચ તાવન્માત્રમાક્ષિપત્યેવ, મુક્તેષુવત્પ્રવૃત્તફલત્વાત્તદ્ધેતુકસ્ય કર્મણઃ ।
તેન ન તસ્ય નિવર્તુકા વિદ્યા, અવિરોધાત્ ।
કિં તર્હિ સ્વાશ્રયાદેવ સ્વાત્મવિરોધ્યવિદ્યાકાર્યં યદુત્પિત્સુ તન્નિરુણાદ્ધિ, અનાગતત્વાત્ ।
અતીતં હીતરત્ ।
કિઞ્ચ, ન ચ વિપરીતપ્રત્યયો વિદ્યાવત ઉત્પદ્યતે, નિર્વિષયત્વાત્ ।
અનવધૃતવિષયવિશેષસ્વરૂપં હિ સામાન્યમાત્રમાશ્રિત્ય વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યમાન ઉત્પદ્યતે, યથા શુક્તિકાયાં રજતમિતિ ।
સ ચ વિષયવિશેષાવધારણવતો ઽશેષવિપરીતપ્રત્યયાશ્રયસ્યોપમર્દિતત્વાન્ન પૂર્વવત્સમ્ભવતિ, શુક્તિકાદૌ સમ્યક્પ્રત્યયાત્પત્તૌ પુનગ્દર્શનાત્ ।
ક્વચિત્તુ વિદ્યાયાઃ પૂર્વોત્પન્નવિપરીતપ્રત્યયજનિતસંસ્કારેભ્યો વિપરીતપ્રત્યયાવભાસાઃ સ્મૃતયો જાયમાનાવિપરીતપ્રત્યયભ્રાન્તિમકસ્માત્કુર્વન્તિ;યથા વિજ્ઞાતદિગ્વિભાગસ્યાપ્યકસ્માદ્દિગ્વિપર્યયવિભ્રમઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનવતો ઽપિ ચેત્પૂર્વવદ્વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે, સમ્યગ્જ્ઞાને ઽપ્યવિસ્રમ્ભાચ્છાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાનાદૌ પ્રવૃત્તિરસમઞ્જસા સ્યાત્સર્વં ચ પ્રમાણમપ્રમાણં સમ્પદ્યેત પ્રમાણાપ્રમાણયોર્વિશેષાનુપપત્તેઃ ।
એતેનઽસમ્યગ્જ્ઞાનાનન્તરમેવ શરીરપાતાભાવઃ કસ્માત્? ઽઇત્યેતત્ પરિહૃતમ્ ।
જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગૂર્ધ્વં તત્કાલજન્માન્તરસઞ્ચિતાનાં વિનાશઃ સિદ્ધો ભવતિ ફલપ્રાપ્તિવિઘ્નનિષેધશ્રુતેરેવ ।
"ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ"(મુ.ઉ.2 । 2 । 8) "તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્"(છા.ઉ.6 । 14 । 2) "સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદ્રૂયન્તે"(છા.ઉ.5 । 24 । 3) "તં વિદિત્વા ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 23) "એતમુ હૈવૈતે ન તરતઃ"(4 । 4 । 22) "નૈનં કૃતાકૃતે તપતઃ"(4 । 4 । 22) "એતં હ વાવ ન તપતિ"(તૈ.ઉ.2 । 9 । 1) "ન બિભેતિ કુતશ્ચન"(તૈ.ઉ.2 । 9 । 1) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યશ્ચ ।
"જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે"(ગીતા 4 । 37) ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
યત્તુ ઋણૈઃ પ્રતિબધ્યત ઇતિ, તન્ન, અવિદ્યાવદ્વિપયત્વાત્ ।
અવિદ્યાવાન્હિ ઋણી, તસ્ય કર્તૃત્વાદ્યુપપત્તેઃ ।
ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્ઽ(4 । 3 । 31) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
અનન્યત્સદ્વસ્ત્વાત્માખ્યં યત્રાવિદ્યાયાં સત્યામન્યદિવસ્યાત્તિમિરકૃતદ્વિતીયચન્દ્રવત્, તત્રાવિદ્યાકૃતાનેકકારકાપેક્ષં દર્શનાદિકર્મ તત્કૃતં ફલં ચ દર્શયતિ,"તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્"ઇત્યાદિના ।
યત્ર પુનર્વિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાકૃતાનેકત્વભ્રમપ્રહાણમ્,"તત્કેન કં પશ્યેત્"(4 । 5 । 15) ઇતિ કર્માસમ્ભવં દર્શયતિ ।
તસ્માદવિદ્યાવદ્વિષય એવ ઋણિત્વમ્, કર્મસમ્ભવાત્;નેતરત્ર ।
એતચ્ચોત્તરત્ર વ્યાચિખ્યાસિષ્યમાણૈરેવવાક્યૈર્વિસ્તરેણ પ્રદર્શયિષ્યામઃ ।
તદ્યથેહૈવ તાવત્ - અથ યઃ કશ્ચિદબ્રહ્મવિદ્ અન્યામાત્માનો વ્યતિરિક્તાં યાં કાઞ્ચિદ્દેવતામ્, ઉપાસ્તે સ્તુતિનમસ્કારયાગબલ્યુપહારપ્રણિધાનાદિના ઉપ આસ્તે - અન્યો ઽસાવનાત્મા મત્તઃ પૃથક્, અન્યો ઽહમસ્મ્યધિકૃતઃ, મયાસ્મૈ ઋણિવત્પ્રતિકર્તવ્યમ્ - ઇત્યેવમ્પ્રત્યયો વેદ વિજાનાતિ તત્ત્વમ્ ।
ન સ કેવલમેવંભૂતો ઽવિદ્વાનવિદ્યાદોષવાનેવ, કિં તર્હિ? યથા પશુર્ગવાદિર્વાહનદોહનાદ્યુપકારૈરુપભુજ્યતે, એવં સ ઇજ્યાદ્યનેકોપકારૈરુપભોક્તવ્યત્વાદેકૈકેન દેવાદીનામ્, અતઃ પશુરિવ સર્વાર્થેષુ કર્મસ્વધિકૃત ઇત્યર્થઃ ।
એતસ્ય હ્યવિદુષો વર્ણાશ્રમાદિપ્રવિભાગવતો ઽધિકૃતસ્ય કર્મણો વિદ્યાસહિતસ્ય કેવલસ્ય ચ શાસ્ત્રોક્તસ્ય કાર્યં મનુષ્યત્વાદિકો બ્રહ્માન્ત ઉત્કર્ષઃ ।
શાસ્ત્રોક્તવિપરીતસ્ય ચ સ્વાભાવિકસ્ય કાર્યં મનુષ્યત્વાદિક એવ સ્થાવરાન્તો ઽપકર્ષઃ ।
યથા ચૈતત્તથા"અથ ત્રયો વાવ લોકાઃ" (1 । 5 । 16) ઇત્યાદિના વક્ષ્યામઃ કૃત્સ્નેનૈવાધ્યાયશેષેણ ।
વિદ્યયાશ્ચ કાર્યં સર્વાત્મભાવાપત્તિરિત્યેતત્સઙ્ક્ષેપતો દર્શિતમ્ ।
સર્વાહીયમુપનિષદ્ વિદ્યાવિદ્યાવિભાગપ્રદર્શનેનૈવોપક્ષીણા ।
યથા ચૈષોર્ઽથઃ કૃત્સ્નસ્ય શાસ્ત્રસ્ય તથા પ્રદર્શયિષ્યામઃ ।
યસ્માદેવમ્, તસ્માદવિદ્યાવન્તં પુરુષં પ્રતિ દેવા ઈશત એવ વિઘ્નં કર્તુમનુગ્રહં ચેત્યેતદ્દર્શયતિ - યથા હ વૈ લોકે બહવો ગો-અશ્વાદયઃ પશવો મનુષ્યં સ્વામિનમાત્મનો ઽધિષ્ઠાતારં ભુઞ્જ્યુઃ પાલયેયુરેવં બહુપશુસ્થાનીય એકૈકો ઽવિદ્વાન્પુરુષો દેવાન્ - દેવાનિતિ પિત્રાદ્યુપલક્ષણાર્થમ્ - ભુનક્તિ પાલયતીતિ ।
ઇમ ઇન્દ્રાદયો ઽન્યે મત્તો મમેશિતારો ભૃત્ય ઇવાહમેષાં સ્તુતિનમસ્કારેજ્યાદિનારાધનં કૃત્વાભ્યુદયં નિઃશ્રેયસં ચ તત્પ્રત્તંફલં પ્રાપ્સ્યામીત્યેવમભિસન્ધિઃ ।
તત્ર લોકે બહુપશુમતો યથૈકસ્મિન્નેવ પશાવાદીયમાને વ્યાઘ્રાદિનાપહિયમાણે મહદપ્રિયં ભવતિ, તથા બહુપશુસ્થાનીય એકસ્મિન્પુરુષે પશુભાવાદ્ વ્યુત્તિષ્ઠત્યપ્રિયં ભવતીતિ, કિં ચિત્રં દેવાનાં બહુપશ્વપહરણ ઇવ કુટુંબિનઃ ।
તસ્માદેષાં દેવાનાં તન્ન પ્રિયમ્, કિં તત્? યદેતદ્બ્રહ્માત્મતત્ત્વં કથઞ્ચન મનુષ્યા વિદ્યુર્વિજાનીયુઃ તથા ચ સ્મરણમનુગીતાસુ ભગવતો વ્યાસસ્ય - "ક્રિયાવદ્ભિર્હિ કૌન્તેય દેવલોકઃ સમાવૃતઃ ।
ન ચૈતદિષ્ટં દેવાનાં મર્યૈરુપરિ વર્તનમ્ ॥
" અતો દેવાઃ પશૂનિવ વ્યાઘ્રાદિભ્યો બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદ્વિઘ્નમાચિકીર્ષન્તિ;અસ્મદુપભોગ્યત્વાન્માવ્યુત્તિષ્ઠેયુરિતિ ।
યં તુ મુમોચયિષન્તિ તં શ્રદ્ધાદિભિર્યોક્ષ્યન્તિ વિપરીતમશ્રદ્ધાદિભિઃ ।
તસ્માન્મુમુક્ષુર્દેવારાધનપરઃ શ્રદ્ધાભક્તિપરઃ પ્રણયો ઽપ્રમાદી સ્યાદ્વિદ્યાપ્રાપ્તિં અતિ વિદ્યાં પ્રતીતિ વા કાક્વૈતત્પ્રદર્શિતં ભવતિ દેવાપ્રિયવાક્યેન ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.11
બ્રહ્મ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવ ।
તદ્ એકં સન્ ન વ્યભવત્ ।
તચ્ છ્રેયો રૂપમ્ અત્યસૃજત ક્ષત્રં, યાન્ય્ એતાનિ દેવત્રા ક્ષત્રાણીન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જન્યો યમો મૃત્યુર્ ઈશાન ઇતિ ।
તસ્માત્ ક્ષત્રાત્ પરં નાસ્તિ ।

તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયં અધસ્તાદ્ ઉપાસ્તે રાજસૂયે ।
ક્ષત્ર એવ તદ્ યશો દધાતિ ।
સૈષા ક્ષત્રસ્ય યોનિર્ યદ્ બ્રહ્મ ।
તસ્માદ્ યદ્ય્ અપિ રાજા પરમતાં ગચ્છતિ બ્રહ્મૈવાન્તત ઉપનિશ્રયતિ સ્વાં યોનિમ્ ।
ય ઉ એનં હિનસ્તિ સ્વાં સ યોનિમ્ ઋચ્છતિ ।
સ પાપીયાન્ ભવતિ યથા શ્રેયાંસં હિંસિત્વા

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.11 સૂત્રિતઃ શાસ્રાર્થઃ"આત્મેત્યેવોપાસીત"ઇતિ ।
તસ્ય ચ વ્યાચિખ્યાસિતસ્યસાર્થવાદેન"તદાહુર્યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા" ઇત્યાદિના સમ્બન્ધપ્રયોજને અભિહિતે ।
અવિદ્યાયાશ્ચસંસારાધિકારકારણત્વમુક્તમ્"અથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે"ઇત્યાદિના ।
તત્રાવિદ્વાનૃણી પશવદ્દેવાદિકર્મકર્તવ્યતયા પરતન્ત્ર ઇત્યુક્તમ્ ।
કિં પુનર્દેવાદિકર્મવ્યત્વેનિમિત્તમ્? વર્ણા આશ્રમાશ્ચ ।
તત્ર કે વર્ણાઃ? ઇત્યતૈદમારભ્યતે ।
યન્નિમિત્તસમ્બદ્ધેષુ કર્મસ્વયં પરતન્ત્ર એવાધિકૃતઃ સંસારીતિ ।
એતસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રદર્શનાયાગ્નિસર્ગાનન્તરમિન્દ્રાદિસર્ગો નોક્તઃ ।
અગ્નેસ્તુ સર્ગઃ પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિપરિપૂરણાય પ્રદર્શિતઃ ।
અયં ચ ઇન્દ્રાદિસર્ગસ્તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યસ્તચ્છેષત્વાત્ ।
ઇહ તુ સ એવામિધીયતે ઽવિદુષઃ કર્માધિકારહેતુપ્રદર્શનાય- બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદ્યદગ્નિં સૃષ્ટ્વા અગ્નિરૂપાપન્નં બ્રહ્મ ।
બ્રાહ્મણજાત્યમિમાનાદ્ બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।
વૈ ઇદં ક્ષત્રાદિજ્જાતં બ્રહ્મૈવાભિન્નમાસીદેકમેવ ।
નાસીત્ક્ષત્રાદિભેદઃ ।
તદ્બ્રહ્મૈકં ક્ષત્રાદિપરિપાલયિત્રાદિશૂન્યં સદં ન વ્યભવત્- ન વિભૂતવત્, કર્મણે નાલમાસીદિત્યર્થઃ ।
તતસ્તદ્બ્રહ્મઽબ્રાહ્મણો ઽસ્મિ મમેત્થં કર્તવ્યમ્ઽઇતિ બ્રાહ્મણજાતિનિમિત્તં કર્મ ચિકીર્ષુ-આત્મનઃ કર્મકર્તૃત્વવિભૂત્યૈ શ્રેયોરૂપં પ્રશસ્તરૂપમ્ અત્યસૃજતાતિશયેનાસૃજત-સૃષ્ટવત્ ।
કિં પુનસ્તદ્યત્સૃષ્ટમ્? ક્ષત્રં ક્ષત્રિયજાતિઃ, તદ્વ્યક્તિભેદેન પ્રદર્શયતિ-યાન્યેતાનિ પ્રસિદ્ધાનિ લોકે દેવત્રા દેવેષુ ક્ષત્રાણીતિ ।
જાત્યાખ્યાયાં પક્ષે બહુવચનસ્મરણાદ્ વ્યક્તિબહુત્વાદ્વા ભેદોપચારેણ બહુવચનમ્ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ? ઇત્યાહતત્રાભિપિક્તા એવ વિશેષતો નિર્દિશ્યન્તે-ઇન્દ્રો દેવાનાં રાજા, વરુણો યાદસામ્, સોમો બ્રાહ્મણાનામ્, રુદ્રઃ પશૂનામ્, પર્જન્યો વિદ્યુદાદીનામ્, યમઃ પિતૄણામ્, મૃત્યુરોગાદીનામ્, ઈશાનોભાસામ્-ઇત્યેવમાદીનિ દેવેષુક્ષત્રાણિ ।
તદનુ, ઇન્દ્રાદિક્ષત્રદેવતાધિષ્ઠિતાનિ પુરૂરવઃપ્રભૃતીનિ સૃષ્ટાન્યેવ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
તદર્થ એવ હિ દેવક્ષત્રસર્ગઃ પ્રસ્તુતઃ ।
યસ્માદ્બ્રહ્મણાતિશયેન સૃષ્ટં ક્ષત્રં તસ્માત્ક્ષત્રાત્પરં નાસ્તિ બ્રાહ્મણજાતેરપિ નિયન્સૃ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ કારણભાતો ઽપિ ક્ષત્રિયસ્ય ક્ષત્રિયમધસ્તાદ્વ્યવસ્થિતઃ સન્નુપરિસ્થિતમુપાસ્તે ।
ક્ક? રાજસૂયે ।
ક્ષત્ર એવ તદાત્મીયં યશઃ ખ્યાતિરૂપં બ્રહ્મેતિ દધાતિ સ્થાપયતિ ।
રાજસૂયાભિષિક્તેનાસન્દ્યાં સ્થિતેન રાજ્ઞા આમન્ત્રિતો બ્રહ્મન્નિતિ ઋત્વિક્પુનસ્તં પ્રત્યાહ"ત્વં રાજન્બ્રહ્માસિ"ઇતિ ।
તદેતદભિધીયતે -"ક્ષત્ર એવ તદ્યશો દધાતિ"ઇતિ ।
સૈષા પ્રકૃતા ક્ષત્રસ્ય યોનિરેવ યદ્બ્રહ્મ ।
તસ્માદ્યદ્યતિ રાજા પરમતાં રાજસૂયાભિષેકગુણં ગચ્છત્યાપ્નોતિ બ્રહ્મૈવ બ્રાહ્મણજાતિમેધ, અન્તતો ઽન્તે કર્મપરિસમાપ્તાવુપનિક્ષયત્યાશ્રયતિ સ્વાં યોનિમ્, પુરોહિતં પુરો નિધત્ત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ પુનર્બલાભિમાનાત્સ્વાં યોનિં બ્રાહ્મણજાતિં બ્રાહ્મણં ય ઉ એનં હિનસ્તિ હિંસતિ ન્યગ્ભાવેન પશ્યતિ, સ્વામાત્માયામેવ સ યોનિમૃચ્છતિ-સ્વં પ્રસવં વિચ્છિનત્તિ વિનાશયતિ-સ્વં પ્રસવં વિચ્છિનત્તિ વિનાશયતિ ।
સ એતત્કૃત્વા પાપીયાન્પાપતરો ભવતિ ।
પૂર્વમપિ ક્ષત્રિયઃ પાપ એવ ક્રૂરત્વાદાત્મપ્રસવહિંસયા સુતરામ્ ।
યથા લોકે શ્રેયાંસં પ્રશસ્તતરં હિંસિત્વા પરિભૂય પાપતરો ભવતિ તદ્વત્ ॥11॥
ક્ષત્રે સૃષ્ટે ઽપિ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.12
સ નૈવ વ્યભવત્ ।
સ વિશમ્ અસૃજત ।
યાન્ય્ એતાનિ દેવજાતાનિ ગણશ આખ્યાયન્તે વસવો રુદ્રા આદિત્યા વિશ્વે દેવા મરુત ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.12 સ નૈવ વ્યભવત્, કર્મણે બ્રહ્મ તથા નવ્યભવત્, વિત્તોપાર્જયિતુરભાવાત્ ।
સ વિશમસૃજત કર્મસાધનવિત્તોપાર્જનાય ।
કઃ પુનરસૌ વિટ્? યાન્યેતાનિ દેવજાતાનિ-સ્વાર્થે નિષ્ઠા, ય એતે દેવજાતિભેદા ઇત્યર્થઃ;ગણશો ગણં ગણમ્, આખ્યાયન્તે કથ્યન્તે ।
ગણપ્રાયા હિ વિશઃ, પ્રાયેણ સંહતા હિ વિત્તોપાર્જને સમર્થાઃ ન એકૈકશઃ ।
વસવઃ અષ્ટસઙ્ખ્યો ગણઃ, તથૈકાદશ રુદ્રાઃ, દ્વાદશાદિત્યાઃ, વિશ્વેદેવાસ્રયોદશ વિશ્વાયા અપત્યાનિ, સર્વે વા દેવાઃ, મરુતઃ સપ્ત સપ્ત ગણાઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.13
સ નૈવ વ્યભવત્ ।
સ શૌદ્રં વર્ણમ્ અસૃજત પૂષણમ્ ।
ઇયં વૈ પૂષા ।
ઇયં હીદં સર્વં પુષ્યતિ યદ્ ઇદં કિઞ્ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.13 સ પરિચારકભાવાત્પુનરપિ નૈવ વ્યભવત્, સ શૌદ્રં વર્ણમસૃજત- શૂદ્ર એવ શૌદ્રઃ, સ્વાર્થે ઽણિ વૃદ્ધિઃ ।
કઃ પુનરસૌ શૌદ્રો વર્ણો યઃ સૃષ્ટઃ? પૂષણમ્- પુણ્યતીતિ પૂષા કઃ પુનરસૌ પૂષા? ઇતિ વિશેષતસ્તન્નિર્દિશતિ- ઇયં પૃથિવી પૂપા ।
સ્વયમેવ નિર્વચનમાહ- ઇયં હીદં સર્વં પુષ્યતિ યદિદં કિઞ્ચ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.14
સ નૈવ વ્યભવત્ ।
તચ્ છ્રેયો રૂપમ્ અત્યસૃજત ધર્મમ્ ।
તદ્ એતત્ ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં યદ્ ધર્મઃ ।
તસ્માદ્ ધર્માત્ પરં નાસ્તિ ।
અથો અબલીયાન્ બલીયાંસમ્ આશંસતે ધર્મેણ ।
યથા રાજ્ઞૈવમ્ ।
યો વૈ સ ધર્મઃ સત્યં વૈ તત્ ।
તસ્માત્ સત્યં વદન્તમ્ આહુર્ ધર્મં વદતીતિ ।
ધર્મં વા વદન્તં સત્યં વદતીતિ ।
એતદ્ ધ્ય્ એવૈતદ્ ઉભયં ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.14 સ ચતુરઃ સૃષ્ટ્વાપિ વર્ણાન્નૈવ વ્યભવત્, ઉગ્રત્વાત્ક્ષત્રસ્યાનિયતાશઙ્કયા ।
તચ્છ્રેયોરૂપમત્યસૃજત, કિં તત્? ધર્મમ્;તદેતચ્છ્રેયોરૂપં સૃષ્ટં ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં ક્ષત્રસ્યાપિ નિયન્તૃ, ઉગ્રાદપ્યુગ્રમ્, યદ્ધર્મો યો ધર્મઃ;તસ્માત્ક્ષત્રસ્યાપિ નિયન્તૃત્વાદ્ધર્માત્પરં નાસ્તિ;તેન હિ નિયમ્યન્તે સર્વે ।
તત્કથમ્? ઇત્યુચ્યતે- અથો અપ્યબલીયાન્દુર્બલતરો બલીયાંસમાત્મનો બલવત્તરમપ્યાશંસતે કામયતે જેતું ધર્મેણ બલેન;યથા લોકે રાજ્ઞા સર્વબલવત્તમેનાપિ કુટુમ્બિકઃ; એવમ્;તસ્માત્સિદ્ધં ધર્મસ્ય સર્વબલવત્તરત્વાત્સર્વનિયન્તૃત્વમ્ ।
યો વૈ સ ધર્મો વ્યવહારલક્ષણો લૌકિકૈર્વ્યવહ્રિયમાણઃ સત્યં વૈ તત્;સત્યમિતિ યથાસ્ત્રાર્થતા;સ એવાનુષ્ઠીયમાનો ધર્મનામા ભવતિ, શાસ્ત્રાર્થત્વેન જ્ઞાયમાનસ્તુ સત્યં ભવતિ ।
યસ્માદેવં તસ્માત્સત્યં યથાશાસ્ત્રં વદન્તં વ્યવહારકાલ આહુઃ સમીપસ્થા ઉભયવિવેકજ્ઞાઃ- ધર્મ વદતીતિ, પ્રસિદ્ધં લૌકિકં ન્યાયં વદતીતિ ।
તથા વિપર્યયેણ ધર્મ વા લૌકિકં વ્યવહારં વદન્તમાહુઃ- સત્યં વદતિ, શાસ્ત્રાદનપેતં વદતીતિ ।
એતદ્યદુક્તમુભયં જ્ઞાયમાનમનુષ્ઠીયમાનં ચૈતદ્ધર્મ એવ ભવતિ ।
તસ્માત્સ ધર્મો જ્ઞાનાનુષ્ટાનલક્ષણઃ શાસ્ત્રજ્ઞાનનિતરાંશ્ચ સર્વાનેવ નિયમયતિ ।
તસ્માત્સ ક્ષત્રસ્યાપિ ક્ષત્રમ્ ।
અતસ્તદભિમાનો ઽવિદ્વાંસ્તદ્વિશેષાનુષ્ઠાનાય બ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રનિમિત્તવિશેષમભિમન્યતે ।
તાનિ ચ નિસર્ગત એવ કર્માધિકારનિમિત્તાનિ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.15
તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્ શૂદ્રઃ ।
તદ્ અગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવદ્ બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ, ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયઃ, વૈશ્યેન વૈશ્યઃ, શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ ।
તસ્માદ્ અગ્નાવ્ એવ દેવેષુ લોકમ્ ઇચ્છન્તે બ્રાહ્મણે મનુષ્યેષુ ।
એતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવત્ ।
અથ યો હ વા અસ્માલ્ લોકાત્ સ્વં લોકમ્ અદૃષ્ટ્વા પ્રૈતિ સ એનમ્ અવિદિતો ન ભુનક્તિ યથા વેદો વાનનૂક્તો ઽન્યદ્ વા કર્માકૃતમ્ ।
યદિ હ વા અપ્ય્ અનેવંવિન્ મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિ તદ્ ધાસ્યાન્તતઃ ક્ષીયત એવ ।
આત્માનમ્ એવ લોકમ્ ઉપાસીત ।
સ ય આત્માનમ્ એવ લોકમ્ ઉપાસ્તે ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે ।
અસ્માદ્ ધ્ય્ એવાત્મનો યદ્યત્ કામયતે તત્તત્ સૃજતે

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.15 તદેતચ્ચાતુર્વર્ણ્યં સૃષ્ટમ્ - બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્શૂદ્ર ઇતિ;ઉત્તરાર્થં ઉપસંહારઃ યત્તત્સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ, તદગ્નિનૈવનાન્યેન રૂપેણ દેવેષુ બ્રહ્મ, બ્રાહ્મણજાતિરભવત્ ।
બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણસ્વરૂપેણ મનુષ્યેષુ બ્રહ્માભવત્, ઇતરેષુ વર્ણેષુ વિકારાન્તરં પ્રાપ્ય, ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયો ઽભવદિન્દ્રાદિદેવતાધિષ્ઠિતઃ, વૈશ્યેન વૈશ્યઃ, શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ ।
યસ્માત્ક્ષત્રાદિષુ વિકારાપન્નમ્, અગ્નૌ બ્રાહ્મણ એ ચાવિકૃતં સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ, તસ્માદગ્નાવેવ દેવેષુ દેવાનાં મધ્યે લોકં કર્મફલમ્, ઇચ્છન્ત્યગ્નિસમ્બદ્ધં કર્મ કૃત્વેત્યર્થઃ ।
તદર્થમેવ હિ તદ્બ્રહ્મ કર્માધિકરણત્વેનાગ્નિરૂપેણ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તસ્માત્ તસ્મિન્નગ્નૌ કર્મ કૃત્વા તત્ફલં પ્રાર્થયન્ત ઇત્યેતદુપપન્નમ્ ।
બ્રહ્મણે મનુષ્યેષુ - મનુષ્યાણાં પુનર્મધ્યે કર્મફલેચ્છાયાં નાગ્ન્યાદિનિમિત્તક્રિયાપેક્ષા, કિં તર્હિ? જાતિમાત્રસ્વરૂપપ્રતિલમ્ભેનૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ ।
યત્ર નુ દેવાધીના પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, તત્રૈવાગ્ન્યાદિસમ્બદ્ધક્રિયાપેક્ષા ।
સ્મૃતેશ્ચ - "જપ્યેનૈવ તુ સંસિધ્યેદ્બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાન્મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥
" (મનુ.2 । 87) ઇતિ ।
પારિવ્રાજ્યદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણત્વ એવ મનુષ્યેષુ લોકં કર્મફલમિચ્છન્તિ ।
યસ્માદેતાભ્યાં હિ બ્રાહ્મણાગ્નિરૂપાભ્યાં કર્મકર્ત્રધિકરણરૂપાભ્યાં યત્સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ સાક્ષાદભવત્ ।
અત્ર તુ પરમાત્મલોકમગ્નૌ બ્રાહ્મણે ચેચ્છન્તીતિ કેચિત્ ।
તદસત્, અવિદ્યાધિકારે કર્માધિકારાર્થં વર્ણવિભાગસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્, પરેણ ચ વિશેષણાત્;યદિ હ્યત્ર લોકશબ્દેન પર એવાત્મોચ્યેત, પરેણ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ઽસ્વં લોકમદૃષ્ટ્વાઽઇતિ ।
સ્વલોકવ્યતિરિક્તશ્ચેદગ્ન્યધીનતયા પ્રાર્થ્યમાનઃ પ્રકૃતો લોકઃ, તતઃ સ્વમ્, ઇતિ યુક્તં વિશેષણમ્, પ્રકૃતપરલોકનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્;સ્વત્વેન ચાવ્યભિચારાત્પરમાત્મલોકસ્ય, અવિદ્યાકૃતાનાં ચ સ્વત્વવ્યભિચારાત્ ।
બ્રવીતિ ચ કર્મકૃતાનાં વ્યભિચારમ્-ઽક્ષીયત એવઽઇતિ ।
બ્રહ્મણા સૃષ્ટા વર્ણાઃ કર્માર્થમ્;તચ્ચ કર્મ ધર્માખ્યં સર્વાનેવ કર્તવ્યતયા નિયન્તૃ પુરુષાર્થસાધનં વ ।
તસ્માત્તેનૈવ ચેત્કર્મણા સ્વો લોકઃ પરમાત્માખ્યો ઽવિદિતો ઽપિ પ્રાપ્યતે, કિં તસ્યૈવ પદનીયત્વેન ક્રિયત ઇત્યત આહ-અથેતિ પૂર્વપક્ષવિનિવૃત્ત્યર્થઃ;યઃ કશ્ચિત્, હ વૈ અસ્માત્સંસારિકામકર્મહેતુકાદગ્ન્યધીનકર્માભિમાનતયા વા બ્રાહ્મણજાતિમાત્રકર્માભિમાનતયા વા આગન્તુકાદસ્વભૂતાલ્લોકાત્, સ્વં લોકમાત્માખ્યમ્ આત્મત્વેનાવ્યભિચારિત્વાત્, અદૃષ્ટા -ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ, પ્રૈતિ મ્રિયતે;સ યદ્યપિ સ્વો લોકઃ, અવિદિતો ઽવિદ્યયા વ્યવહિતો ઽસ્વ ઇવાજ્ઞાતઃ એનમ્ - સઙ્ખ્યાપૂરણ ઇવ લૌકિક આત્માનમ્ ન ભુનક્તિ ન પાલયતિ શોકમોહભયાદિદોષાપનયેન ।
યથા ચ લોકે વેદો ઽનનુક્તો ઽનધીતઃ કર્માદ્યવબોધકત્વેન ન ભુનક્તિ, અન્યદ્વા લૌકિકં કૃષ્યાદિ કર્માકૃતં સ્વાત્મનાનભિવ્યઞ્જિતમ્ આત્મીયફલપ્રદાનેન ન ભુનક્તિ, એવમાત્મા સ્વો લોકઃ સ્વેનૈવ નિત્યાત્મસ્વરૂપેણાનભિવ્યઞ્જિતો ઽવિદ્યાદિ પ્રહાણેન ન ભુનક્ત્યેવ ।
નનુ કિં સ્વલોકદર્શનનિમિત્તપરિપાલનેન? કર્મણઃ ફલપ્રાપ્તિધ્રૌવ્યાત્, ઇષ્ટફલનિમિત્તસ્ય ચ કર્મણો બાહુલ્યાત્, તન્નિમિત્તં પાલનમક્ષયં ભવિષ્યતિ ।
તન્ન, કૃતસ્ય ક્ષયવત્ત્વાત્;ઇત્યેતદાહ - યદિહ વૈ સંસારે ઽદ્ભુતવત્કશ્ચિન્મહાત્માપિ, અનેવંવિત્-સ્વં લોકં યથોક્તેન વિધિના અવિદ્વાન્, મહદ્બહુ અશ્વમેધાદિ પુણ્યં કર્મ ઇષ્ટફલમેવ નૈરન્તર્યેણ કરોતિ,ઽઅનેનૈવાનન્ત્યં મમ ભવિષ્યતિઽઇતિ, તત્કર્મ હાસ્યાવિદ્યાવતો ઽવિદ્યાજનિતકામહેતુત્વાત્ સ્વપ્નદર્શનવિભ્રમોદ્ભૂતવિભૂતિવદન્તતો ઽન્તે ફલોપભોગસ્ય ક્ષીયત એવ ।
તત્કારણયોરવિદ્યાકામયોશ્ચલત્વાત્, કૃતક્ષયઘ્નૌવ્યોપપત્તિઃ ।
તસ્માન્ન પુણ્યકર્મફલપાલનાનન્ત્યાશા અસ્ત્યેવ ।
અત આત્માનમેવ સ્વં લોકમ્ -ઽઆત્માનમ્ઽઇતિઽસ્વં લોકમ્ઽઇત્યસ્મિન્નર્થે, સ્વં લોકમિતિ પ્રકૃતત્વાત્, ઇહ ચ સ્વશબ્દસ્યાપ્રયોગાત્ - ઉપાસીત ।
સ ય આત્માનમેવ લોકમુપાસ્તે, તસ્ય કિમ્? ઇત્યુચ્યતે - ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે;કર્માભાવાદેવ, ઇતિ નિત્યાનુવાદઃ ।
યથાવિદુષઃ કર્મક્ષયલક્ષણં સંસારદુઃખં સન્તતમેવ,ન તથા તદસ્ય વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
"મિથિલાયાં પ્રદીપ્તાયાં ન મે દહ્યતિ કિઞ્ચન"ઇતિ યદ્વત્ ।
સ્વાત્મલોકોપાસકસ્ય વિદુષો વિદ્યાસંયોગાત્કર્મૈવ ન ક્ષીયત ઇત્યપરે વર્ષયન્તિ ।
લોકશબ્દાર્થં ચ કર્મસમવાયિનં દ્વિધા પરિકલ્પયન્તિ કિલ એકો વ્યાકૃતાવસ્થા કર્માશ્રયો લોકો હૈરણ્યગર્ભાખ્યઃ, તં કર્મસમવાયિનં લોકં વ્યાકૃતં પરિચ્છિન્નં ય ઉપાસ્તે, તસ્ય કિલ પરિચ્છિન્નં ય ઉપાસ્તે, તસ્ય કિલ પરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિનઃ કર્મ ક્ષીયતે ।
તમેવ કર્મસમવાયિનં લોકમવ્યાકૃતાવસ્થં કારણરૂપમાપાદ્ય યસ્તૂપાસ્તે, તસ્યાપરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિત્વાત્તસ્ય યસ્તૂપાસ્તે, તસ્યાપરિચ્છિન્નકર્માત્મદર્શિત્વાત્તસ્ય કર્મ ન ક્ષીયત ઇતિ ।
ભવતીયં શોભના કલ્પના ન તુ શ્રૌતી ।
સ્વલોકશબ્દેન પ્રકૃતસ્ય પરમાત્મનો ઽભિહિતત્વાત્ ।
સ્વં લોકમિતિ પ્રસ્તુત્ય સ્વશબ્દં વિહાયાત્મશબ્દપ્રક્ષેપેણ પુનસ્તસ્યૈવ પ્રતિનિર્દેશાદાત્માનમેવ લોકમુપાસીતેતિ ।
તત્ર કર્મસમવાયિલોકકલ્પનાયા અનવસર એવ ।
પરેણ ચ કેવલવિદ્યાવિષયેણ વિશેષણાત્ -"કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃ"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 22) ઇથિ ।
પુત્રકર્માપરવિદ્યાકૃતેભ્યો હિ લોકેભ્યો વિશિનષ્ટિઽઅયમાત્મા નો લોકઃઽઇતિ ।
"ન હાસ્ય કેનચન કર્મણા લોકો મીયત એષો ઽસ્ય પરમો લોકઃ"ઇતિ ચ ।
તૈઃ સવિશેષણૈરસ્યૈકવાક્યતા યુક્તા, ઇહાપિ સ્વં લોકમિતિ વિશેષણદર્શનાત્ ।
અસ્માત્કામયત ઇત્યયુક્તમિતિ ચેત્ - ઇહ સ્વો લોકઃ પરમાત્મા, તદુપાસનાત્સ એવ ભવતીતિ સ્થિતે, યદ્યત્કામયતે તત્તદસ્માદાત્મનઃ સૃજત ઇથિ તદાત્મપ્રાપ્તિવ્યતિરેકેણ ફલવચનમયુક્તમિતિ ચેત્, ન;સ્વલોકોપાસનસ્તુતિપરત્વત્ સ્વસ્માદેવ લોકાત્સર્વમિષ્ટં સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ;નાન્યદતઃ પ્રાર્થનીયમાપ્તકામત્વાત્,"આત્મતઃ પ્રાણ આત્મત આશા" (છા.ઉ.7 । 23 । 1) ઇત્યાદિ શ્રુત્યન્તરે યથા ।
સર્વાત્મભાવપ્રદર્શનાર્થો વા પૂર્વવત્ ।
યદિ હિ પર એવાત્મા સમ્પદ્યતે તદા યુક્તઃ અસ્માદ્ધ્યેવાત્મનઃ ઇત્યાત્મશબ્દપ્રયોગઃ, સ્વસ્માદેવ પ્રકૃતાદાત્મનો લોકાદિત્યેવમર્થઃ ।
અન્યથાઽઅવ્યાકૃતાવસ્થાત્કર્મણો લોકાત્ઽઇતિ સવિશેષણમવક્ષ્યાત્ પ્રકૃતપરમાત્મલોકવ્યાવૃત્તયે વ્યાકૃતાવસ્થાવ્યાવૃત્તયે ચ ।
ન હ્યસ્મિન્પ્રકૃતે વિશેષિતે ઽશ્રુતાન્તરાલાવસ્થાપ્રતિપત્તું શક્યતે ॥15॥
અથો અયં વા આત્મા ।
અત્રાવિદ્વાન્ વર્ણાશ્રમાદ્યભિમાનો ધર્મેણ નિયમ્યમાનો દેવાદિકર્મકર્તવ્યતયા પશુવત્પરતન્ત્ર ઇત્યુક્તમ્ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ કર્માણિ યત્કર્તવ્યતયા પશુવત્પરતન્ત્રો ભવતિ? કે વા તે દેવાદયો યેષાં કર્મભિઃ પશુવદુપકરોતિ? ઇતિ તદુભયં પ્રપઞ્ચયતિ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.16
અથો અયં વા આત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં લોકઃ ।
સ યજ્ જુહોતિ યદ્ યજતે તેન દેવાનાં લોકઃ ।
અથ યદ્ અનુબ્રૂતે તેન ઋષીણામ્ ।

અથ યત્ પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ યત્ પ્રજામ્ ઇચ્છતે તેન પિતૄણામ્ ।
અથ યન્ મનુષ્યાન્ વાસયતે યદ્ એભ્યો ઽશનં દદાતિ તેન મનુષ્યાણામ્ ।
અથ યત્ પશુભ્યસ્ તૃણોદકં વિન્દતિ તેન પશૂનામ્ ।
યદ્ અસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસ્ય્ આ પિપીલિકાભ્ય ઉપજીવન્તિ તેન તેષાં લોકઃ ।
યથા હ વૈ સ્વાય લોકાયારિષ્ટિમ્ ઇચ્છેત્ ।
એવં હૈવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અરિષ્ટિમ્ ઇચ્છન્તિ ।
તદ્ વા એતદ્ વિદિતં મીમાંસિતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,4.16 અથો ઇત્યયં વાક્યોપન્યાસાર્થઃ ।
અયં યઃ પ્રકૃતો ગૃહી કર્માધિકૃતો ઽવિદ્વાઞ્છરીરેન્દ્રિયસઙ્ઘાતાદિવિશિષ્ટઃ પિણ્ડ આત્મેત્યુચ્યતે;સર્વેષાં વર્ણાશ્રમાદિવિહિતૈઃ કર્મભિરુપકારિત્વાત્ ।
કૈઃ પુનઃ કર્મવિશેષૈરુપકુર્વન્ કેષાં ભૂતવિશેષાણાં લોકઃ? ઇત્યુચ્યતે - સ ગૃહી યજ્જુહોતિ યદ્યજતે, યાગો દેવતામુદ્દિશ્ય સ્વત્વપરિત્યાગઃ, સ એવ પરિત્યાગઃ, સ એવ આસેચનાધિકો હોમઃ તેન હોમયાગલક્ષણેન કર્મણાવશ્યકર્તવ્યત્વેન દેવાનાં પશુવત્પરતન્ત્રત્વેન પ્રતિબદ્ધ ઇતિ લોકઃ ।
અથ યદનુબ્રૂતે સ્વાધ્યાયમધીતે ઽહરહસ્તેન ઋષીણાં લોકઃ ।
અથ યત્પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ પ્રયચ્છતિ પિણ્ડોદકાદિ, યચ્ચ પ્રજામિચ્છતિ પ્રજાર્થમુદ્યમં કરોતિ - ઇચ્છા ચોત્પત્ત્યુપલક્ષણાર્થા - પ્રજાં ચોત્પાદયતીત્યર્થઃ, તેન કર્મણાવશ્યકર્તવ્યત્વેન પિતૃણાં ભોગ્યત્વેન પરતન્ત્રો લોકઃ ।
અથ યન્મનુષ્યાન્વાસયતે ગૃહે, યચ્ચ તેભ્યો વસદ્ભ્યો ઽવસદ્ભ્યો વા અર્થિભ્યો ઽશનં દદાતિ, તેન મનુષ્યાણામ્;અથ યત્પશુભ્યસ્તૃણોદકં વિન્દતિ લમ્ભયતિ, તેન પશૂનામ્;યદસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસિ ચ પિપીલિકાભિઃ સહ કણબલિભાણ્ડક્ષાલનાદ્યુપજીવન્તિ, તેન તેષાં લોકઃ ।
યસ્માદયમેતાનિ કર્માણિ કુર્વન્નુપકરોતિ દેવાદિભ્યઃ, તસ્માદ્યથા હ વૈ લોકે સ્વાપ્ય લોકાય સ્વસ્મૈ દેહાયારિષ્ટમવિનાશં સ્વત્વભાવાપ્રચ્યુતિમિચ્છેત્ સ્વત્વભાવપ્રચ્યુતિભયાત્પોષણરક્ષણાદિભિઃ સર્વતઃ પરિપાલયેત્, એવં હૈવંવિદેઽસર્વભૂતભોગ્યો ઽહમનેન પ્રકારેણ મયા અવશ્યમૃણિવત્પ્રતિકર્તવ્યમ્ઽઇત્યેવમાત્માનં પરિકલ્પિતવતે સર્વાણિ ભૂતાનિ દેવાદીનિ યથોક્તાનિ અરિષ્ટિમવિનાશમિચ્છન્તિ સ્વત્વાપ્રચ્યુત્યૈ સર્વતઃ સંરક્ષન્તિ કુટુમ્બિન ઇવ પશૂન્ -"તસ્માદેષાં તન્ન પ્રિયમ્"ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્વા એતત્તદેતદ્યથોક્તાનાં કર્મણામ્ ઋણવદવશ્યકર્તવ્યત્વં પઞ્ચમહાયજ્ઞપ્રકરણે વિદિતં કર્તવ્યતયા મીમાંસિતં વિચારિતં ચાવદાનપ્રકરણે ॥16॥
બ્રહ્મ વિદ્વાંશ્ચેત્તસ્માત્પશુભાવાત્કર્તવ્યતાબન્ધનરૂપાત્પ્રતિમુચ્યતે, કેનાયં કારિતઃ કર્મવન્ધનાધિકારે ઽવશ ઇવ પ્રવર્તતે, ન પુનસ્તદ્વિમોક્ષ્ણોપાયે વિદ્યાધિકાર ઇતિ નનૂક્તં દેવા રક્ષન્તીતિ ।
બાઢમ્, કર્માધિકારસ્વગોચરારૂઢાનેવ તે ઽપિ રક્ષન્તિ, અન્યથાકૃતાભ્યાગમકૃતનાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તુ સામાન્યં પુરુષમાત્રં વિશિષ્ટાધિકારાનારૂઢમ્;તસ્માદ્ભવિતવ્યં તેન, યેન પ્રેરિતો ઽવશ એવ બહિર્મુખો ભવતિ સ્વસ્માલ્લોકાત્ ।
નન્વવિદ્યાસા, અવિદ્યાવાનિહિ બહિર્મુખીભૂતઃ પ્રવર્તતે ।
સાપિ નૈવ પ્રવર્તિકા;વસ્તુસ્વરૂપાવર્ણાત્મિકા હિ સા;પ્રવર્તકબીજત્વં તુ પ્રતિપદ્યતે ઽન્ધત્વમિવ ગર્તાદિપતનપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
એવં તર્હ્યુચ્યતાં કિં તદ્ યત્પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ? તદિહાભિધીયતે - એષણા કામઃ સઃ ,ઽસ્વાભાવિક્યામવિદ્યાયાં વર્તમાના બાલાઃ પરાચઃ કામાનનુયન્તિઽઇતિ કાઠકશ્રુતૌ, સ્મૃતૌ ચ -"કામ એષ ક્રોધ એષઃ"(ગીતા 3 । 37) ઇત્યાદિ, માનવે ચ સર્વા પ્રવૃત્તિઃ કામહેતુક્યેવેતિ ।
સ એષોર્ઽથઃ સવિસ્તરઃ પ્રદર્શ્યત ઇહ આ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ -
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,4.17
આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એક એવ ।
સો ઽકામયત જાયા મે સ્યાદ્ અથ પ્રજાયેય ।
અથ વિત્તં મે સ્યાદ્ અથ કર્મ કુર્વીયેતિ ।
એતાવાન્ વૈ કામઃ ।
નેચ્છંશ્ ચનાતો ભૂયો વિન્દેત્ ।
તસ્માદ્ અપ્ય્ એતર્હ્ય્ એકાકી કામયતે -- જાયા મે સ્યાદ્ અથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદ્ અથ કર્મ કુર્વીયેતિ ।
સ યાવદ્ અપ્ય્ એતેષામ્ એકૈકં ન પ્રાપ્નોત્ય્ અકૃત્સ્ન એવ તાવન્ મન્યતે ।
તસ્યો કૃત્સ્નતા ।
મન એવાસ્યાત્મા ।
વાગ્ જાયા ।
પ્રાણઃ પ્રજા ।
ચક્ષુર્ માનુષં વિત્તમ્ ।
ચક્ષુષા હિ તદ્ વિન્દતે ।
શ્રોત્રં દૈવમ્ ।
શ્રોત્રેણ હિ તચ્ છૃણોતિ ।
આત્મૈવાસ્ય કર્મ ।
આત્મના હિ કર્મ કરોતિ ।
સ એષ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
પાઙ્ક્તઃ પશુઃ ।
પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ ।
પાઙ્ક્તમ્ ઇદં સર્વં યદ્ ઇદં કિઞ્ચ ।
તદ્ ઇદં સર્વમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ