Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 1.5

BrhUpBh_1,4.17 ātmaivedamagra āsīt /
ātmaiva svābhāviko 'vidvānkāryakaraṇasaṅghātalakṣaṇo varṇī, agre prāgdārasambandhāt,ātmetyabhidhīyate;tasmādātmanaḥ pṛthagbhūtaṃ kāmyamānaṃ jāyādibhedarūpaṃ nāsīt;sa evaika āsīt - jāyādyeṣaṇābījabhūtā vidyāvāneka evāsīt /
svābhāvikyā svātmani kartrādikārakakriyāphalātmakatādhyāropalakṣaṇayā avidyāvāsanayā vāsitaḥ so 'kāmayata kāmitavān /
katham? jāyā karmādhikārahetubhūtā me mama kartuḥ syāt;tayā vināhamanadhikṛta eva karmaṇi;ataḥ karmādhikārasampattaye bhavejjāyā;athāhaṃ prajāyeya prajārūpeṇāhamevotpadyeya /
atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ gavādilakṣaṇam athāhamabhyudayaniḥśreyasasādhanaṃ karma kurvīya;yenāhamanṛṇī bhūtvā devādīnāṃ lokān prāpnuyām, tatkarma kurvīya;kāmyāni ca putravittasvargādisādhanāni /
etāvānvai kāma etāvadviṣayaparicchinna ityarthaḥ /
etāvāneva hi kāmayitavyo viṣayo yaduta jāyāputravittakarmāṇi sādhanalakṣaṇaiṣaṇā;lokāśca trayo manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti phalabhūtāḥ sādhanaiṣaṇā, tasmātsā ekaivaiṣaṇā yā lokaiṣaṇā /
saikaiva satyeṣaṇā sādhanāpekṣeti dvidhā;ato 'vadhārayiṣyati"ubhe hyete eṣaṇe eva"3 / 5 / 1) iti /
phalārthatvātsarvārambhasya lokaiṣaṇārthaprāptā uktaiveti /
etāvānvā etāvāneva kāma ityavadhriyate /
bhojane 'bhihite tṛptirna hi pṛthagabhidheyā, tadarthatvādbhojanasya /
te ete eṣaṇe sādhyasādhanalakṣaṇe kāmaḥ, yena prayukto 'vidvānavaśa eva kośakāravadātmānaṃ veṣṭayati - karmamārga evātmānaṃ praṇidadhadbahirmukhībhūto na svaṃ lokaṃ pratijānāti /
tathā ca taittirīyake -"agnimugdho haiva dhūmatāntaḥ svaṃ lokaṃ na pratijānāti"iti /
kathaṃ punaretāvattvamavadhāryate kāmānām? anantatvāt /
anantā hi kāmāḥ, ityetadāśaṅkya hetumāha - yasmād na icchan ca na icchannapi, ato 'smātphalasādhanalakṣaṇād bhūyo 'dhikāraṃ na vindenna labheta /
na hi loke phalasādhanavyatiriktaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā labdhavyamasti /
labdhavyaviṣayo hi kāmaḥ, tasya caitadvyatirekeṇābhāvāt yuktaṃ vaktum'etāvānvai kāmaḥ'iti /
etaduktaṃ bhavati - dṛṣṭārthamadṛṣṭārtha vā sādhyasādhanalakṣaṇam avidyāvatpuruṣādhikāraviṣayameṣaṇādvayaṃ kāmaḥ, ato 'smādviduṣā vyutthātavyamiti /
yasmādevamavidvānātmā kāmo pūrvaṃ kāmayāmāsa, tathā pūrvataro 'pi, eṣā lokasthitiḥ prajāpateścaivameṣa sargaṃ āsīt /
so 'bibhedavidyayā, tataḥ kāmaprayukta ekākyaramamāṇo 'styupaghātāya striyamaicchat, tāṃ samabhavat tataḥ sargo 'yamāsīditi hyuktam /
tasmāttatsṛṣṭau etarhyetasminnapi kāla ekākī sanprāgdārakriyātaḥ kāmayate - jāyā me syāt, atha prajāyeya atha vittaṃ me syāt, atha karma kurvīya - ityuktārthaṃ vākyam /
sa evaṃ kāmayamānaḥ sampādayaṃśca jāyādīnyāvatsa eteṣāṃ yathoktānāṃ jāyādīnāmekaikamapi na prāpnoti, akṛtsno 'sampūrṇo 'hamityevaṃ tāvadātmānaṃ manyate /
pāriśeṣyātsamastānevaitānsampādayati yadā, tadā tasya kṛtsnatā /
yadā tu na śaknoti kṛtsnatāṃ sampādayituṃ tadā asya kṛtsnatvasampādanāyāha - tasyo tasyākṛtsnatvabhimāninaḥ kṛtsnatā iyam evaṃ bhavati katham? ayaṃ kāryakaraṇasaṅghātaḥ pravibhajyate;tatra mano 'nuvṛtti hi itaratsarvaṃ kāryakaraṇajñātamiti manaḥ pradhānatvājātmevātmā /
yathā jāyādīnāṃ kuṭumbapatirātmeva tadanukāritvāñjāyādi catuṣṭyasya;evamihāpi mana ātmā parikalpate kṛtsnatāyai /
tathā vāgjāyā, mano 'nuvṛttitvasāmānyādvācaḥ /
vāgiti śabdaścodanādilakṣaṇaḥ, manasā śrotradvāreṇa gṛhyate 'vadhāryate prasṛjyate ca, iti manaso jāyeva vāk /
tābhyāṃ ca vāṅmanasābhyāṃ jāyāpatisthānīyābhyāṃ prasūyate prāṇaḥ karmārtham, iti prāṇaḥ prajeva /
tatra prāṇaceṣṭādilakṣaṇaṃ karma cakṣurmānuṣaṃ vittam /
tad dvividhaṃ vittaṃ mānuṣamitaracca;ato viśinaṣṭītaravittanivṛttyartha mānuṣamiti /
gavādi hi manuṣyasambandhi vittaṃ cakṣurgrāhyaṃ karmasādhanam;tasmāttatsthānīyam, tena sambandhāccakṣurgrāhyaṃ vittam;cakṣuṣā hi yasmāttanmānuṣaṃ vittaṃ vindate gavādyupalabhata ityarthaḥ /
kiṃ punaritaradvittam? śrotraṃ daivaṃ devaviṣayatvādvijñānasya /
vijñānaṃ daivaṃ vittam;tadiha śrotrameva sampattiviṣayam /
kasmāt? śrotreṇa hi yasmāttaddaivaṃ vittaṃ vijñānaṃ śṛṇoti;ataḥ śrotrameva taditi /
kiṃ punaretairātmādivittāntairiha nirvartya karma? ityucyate - ātmaiva - ātmeti śarīramucyate /
kathaṃ punarātmā karmasthānīyaḥ? asya karmahetutvāt /
kathaṃ karmahetutvam? ātmanā hi śarīreṇa yataḥ karma karoti /
tasyākṛtsnatvābhimānina evaṃ kṛtsnatā sampannā - yathā bāhyā jāyādilakṣaṇā evam /
tasmātsa eṣa pāṅktaḥ pañcabhirnirvṛttaḥ pāṅkto yajño darśanamātranirvṛtto 'karmiṇo 'pi /
kathaṃ punarasya pañcatvasampattimātreṇa yajñatvam? ucyate - yasmādbāhyo 'pi yajñaḥ paśupuruṣasādhyaḥ, sa ca paśuḥ puruṣaśca pāṅkta eva yathoktamanaādipañcatvayogāt /
tadāha - pāṅktaḥ paśugarvādiḥ, pāṅktaḥ puruṣaḥ paśutve 'pyadhikṛtatvenāsya viśeṣaḥ puruṣasyeti pṛthakpuruṣagrahaṇam /
kiṃ bahunā? pāṅktamidaṃ sarvaṃ karmasādhanaṃ phalaṃ ca, yadidaṃ kiñca yatkiñcididaṃ sarvam /
evaṃ pāṅktaṃ yajñamātmānaṃ yaḥ sampādayat sa tadidaṃ sarvaṃ jagadātmatvenāpnoti ya evaṃ veda //17//
iti prathamādhyāye caturthaṃ sṛṣṭyādisarvātmatābrāhmaṇam //4//
yatsaptānnāni medhayā /
avidyā prastutā, tatrāvidvānanyāṃ devatāmupāste'anyo 'sāvanyo 'hamasmi'iti /
sa varṇāśramābhimānaḥ karmakartavyatayā niyato juhotyādikarmabhiḥ kāmaprayukto devādīnāmupakurvansarveṣāṃ bhūtānāṃ loka ityuktam /
yathā ca svakarmabhirekaikena sarvairbhūtairasau loko bhojyatvena sṛṣṭaḥ, evamasāvapi juhotyādipāṅktakarmabhiḥ sarvāṇi bhūtāni sarvaṃ ca jagadātmabhojyatvenāsṛjat /
evamekaikaḥ svakarmavidyānurūpyeṇa sarvasya jagato bhoktā bhojyaṃ ca, sarvasya sarvaḥ kartā kāryaṃ cetyarthaḥ /
etadeva ca vidyāprakaraṇe madhuvidyāyāṃ vakṣyāmaḥ -'sarvaṃ sarvasya kāryaṃ madhu'ityātmaikatvavijñānārtham /
yadasau juhotītyādinā pāṅktena kāmyena karmaṇā ātmabhojyatvena jagadasṛjata vijñānena ca, tajjagatsarvaṃ saptadhā pravibhajyamānaṃ kāryakāraṇatvena saptānnānyucyante, bhojyatvāt;tenāsau pitā teṣāmannānām /
eteṣāmannānāṃ saviniyogānāṃ sūtrabhūtāḥ saṅkṣepataḥ prakāśakatvādime mantrāḥ /
START BrhUp 1,5.1
yat saptānnāni medhayā tapasājanayat pitā |
ekam asya sādhāraṇaṃ dve devān abhājayat |
trīṇy ātmane 'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat |
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na |
kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā |
yo vai tām akṣitiṃ veda so 'nnam atti pratīkena |

sa devān apigacchati sa ūṛjam upajīvati |
iti ślokāḥ

BrhUpBh_1,5.1 yatsaptānnāni, yad ajanayaditi kriyāviśeṣaṇam;medhayā prajñayā vijñānena tapasā ca karmaṇā;jñānakarmaṇī eva hi medhātapaḥ śabdavācye, tayoḥ prakṛtatvāt;netare medhātapasī, aprakaraṇāt;pāṅktaṃ hi karma jāyādisādhanam; 'ya evaṃ veda'iti cānantarameva jñānaṃ prakṛtam;tasmānna prasiddhayormedhātapasorāśaṅkā kāryā;ato yāni saptānnāni jñānakarmabhyāṃ janitavānpitā tāni prakāśayiṣyāma iti vākyaśeṣaḥ //1//
tatra mantrāṇāmarthastirohitatvāttprāyeṇa durvijñeyo bhavatīti tadarthavyākhyānāya brāhmaṇaṃ pravartate -
START BrhUp 1,5.2
yat saptānnāni medhayā tapasājanayat piteti |
medhayā hi tapasājanayat pitaikam asya sādhāraṇam iti |
idam evāsya tat sādhāraṇam annaṃ yad idam adyate |
sa ya etad upāste na sa pāpmano vyāvartate |
miśraṃ hy etat |
dve devān abhājayad iti |
hutaṃ ca prahutaṃ ca |
tasmād devebhyo juhvati ca pra ca juhvati |
atho āhur darśapūrṇamāsāv iti |
tasmān neṣṭiyājukaḥ syāt |
paśubhya ekaṃ prāyacchad iti |
tat payaḥ |
payo hy evāgre manuṣyāś ca paśavaś copajīvanti |
tasmāt kumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vaivāgre pratilehayanti stanaṃ vānudhāpayanti |
atha vatsaṃ jātam āhus tṛṇād iti |
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti |
payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na |
tad yad idam āhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvad apa punarmṛtyuṃ jayatīti |
na tathā vidyāt |
yad ahar eva juhoti tad ahaḥ punarmṛtyum apajayaty evaṃ vidvān |
sarvaṃ hi devebhyo 'nnādyaṃ prayacchati |
kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadeti |
puruṣo vā akṣitiḥ |
sa hīdam annaṃ punaḥ punar janayate |
yo vaitām akṣitiṃ vedeti |
puruṣo vā akṣitiḥ |
sa hīdam annaṃ dhiyādhiyā janayate karmabhiḥ |
yad dhaitan na kuryāt kṣīyeta ha |
so 'nnam atti pratīkeneti |
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenety etat |
sa devān apigacchati sa ūrjam upajīvatīti praśaṃsā

BrhUpBh_1,5.2 tatra'yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā'ityasya kor'tha ucyate? ithi hi śabdenaiva vyācaṣṭe prasiddhārthāvadyotakena /
prasiddho hyasya mantrasyārtha ityarthaḥ /
yadajanayaditi cānuvādasvarūpeṇa mantreṇa prasiddhārthataiva prakāśitā /
ato brāhmaṇamaviśaṅkyaivāha -'medhayā hi tapasājanayatpitā'iti? nanu kathaṃ prasiddhātāsyārthasya? ityucyate - jāyādikarmāntānāṃ lokaphalasādhanānāṃ pitṛtvaṃ tāvat pratyakṣameva, abhihitaṃ ca'jāyā me syāt'ityādinā /
tatra ca daivaṃ vittaṃ vidyā karma putraśca phalabhūtānāṃ lokānāṃ sādhanaṃ sraṣṭṛtvaṃ pratītyabhihitam, vakṣyamāṇaṃ ca prasiddhameva;tasmādyuktaṃ vaktuṃ medhayetyādi /
eṣaṇā hi phalaviṣayā prasiddhaiva ca loke /
eṣaṇā ca jāyādītyuktam'etāvānvai kāmaḥ'ityanena /
brahmavidyāviṣaye ca sarvaikatvātkāmānupapatteḥ /
etenāśāstrīyaprajñātapobhyāṃ svābhāvikābhyāṃ jagatsraṣṭṛtvamuktameva bhavati;sthāvarāntasya cāniṣṭaphalasya karmavijñānanimittatvāt /
vivakṣitastu śāstrīya eva sādhyasādhanabhāvo brahmavidyāvidhitsayā tadvairāgyasya vivakṣitatvāt /
sarvo hyaṃ vyaktāvyaktalakṣaṇaḥ saṃsāro 'suddho 'nityaḥ sādhyasādhanarūpo duḥkho 'vidyāviṣaya ityetasmādviraktasya brahmavidyā ārabdhavyeti /
tatrānnānāṃ vibhāgena viniyoga ucyate-'ekamasya sādhāraṇma'iti mantrapadam, tasya vyākhyānam'idamevāsya tasmādhāraṇamannam'ityuttkam /
asya bhottkṛsamudāyasya, kiṃ tat? yadidamadyate bhujyate sarvaiḥ prāṇibhirahanyahani, tasmādhāraṇaṃ sarvabhoktrarthamakalpayatpitā sṛṣṭvānnam /
sa ya etatsādhāraṇaṃ sarvaprāṇabhṛtsthitikaraṃ bhujyamānamannamupāste tatparo bhavatītyarthaḥ-- upāsanaṃ hi nāma tātparya dṛṣṭaṃ loke'gurumupāste' 'rājānamupāste'ityādau--tasmāccharīrasthityarthannopabhogapradhānonādṛṣṭārthakarmapradhāna ityarthaḥ;sa evaṃ bhūto na pāpmano 'dharmadvayāvartate--na vimucyata ityetat /
tathā ca mantravarṇaḥ---"moghamannaṃvindate"ityādiḥ /
smṛtirapi-"nātmārtha pācayedannam" "apradāyaibhyo yo bhūṅkte stena eva saḥ" "annāde bhrūṇahā mārṣṭi" ityādiḥ /
kasmātpunaḥ pāpmano na vyāvartate? miśraṃ hyetasmarseṣāṃ hi svaṃ tadapravibhaktaṃ yatprāṇibhirbhujyate /
sarvabhojyatpādeva yo mukhe prakṣipyamāṇo 'pi grāsaḥ parasya pīḍākaro dṛśyate,'mamedaṃ syāt'iti hi sarveṣāṃ tatrāśā prativadvā /
tasmānna paramapīḍaytvā grasitumapi śakyate /
"duṣkṛtaṃ hi manuṣyāṇām"ityādismaraṇācca /
gṛhiṇā vaiśvadevākhyamannaṃ yadahanyahani nirūpyata iti kecit, tatra, sarvabhottakṛsādhāraṇatvaṃ vaiśvadevākhyasyānnasya na sarvaprāṇabhṛdbhujyamānānnavatpratyakṣam, nāpi'yadidamadyate'iti tadviṣayaṃ vacanamanukūlam /
sarvaprāṇabhṛdbhapajyamānāṃnānnāntaḥpātitvācca vaiśvadevākhyasya yuttakaṃ śvacāṇḍālādyādhasyānnasya grahaṇam, vaiśvadevavyatirekeṇāpi śvacāṇḍālādyādhāśvadarśanāt, tatra yutkam,'yadidamadyate'iti vacanam /
yadi hi tanna gṛhyeta, sādhāraṇaśabdena pitrāsṛṣṭatvāviniyuttkatve tasya prasajyeyātām /
iṣyate hi tatsṛṣṭavaṃ tadviniyuttkatvaṃ ya sarvasyānnajātasya /
na ca vaiśvadevākhyaṃ śāstroktaṃ karma kurvataḥ pāpmano 'vinivṛttiryuktā, na ca tasya pratiṣedho 'sti, na ca matsyabandhanādikarmavatsvabhāvajugupsitametat, śiṣṭanirvartyatvāt, akaraṇe ca pratyavāyaśravaṇāt /
itaratra ca pratyavāyopapatteḥ"ahamannamannamadantamā3ṅmi"(tai.u.3 / 10 / 6) iti mantravarṇāt /
dve devānabhājayat iti mantrapadam, ye dve anne sṛṣṭvā devānabhājayat /
ke te dve? ityucyate - hutaṃ ca prahutaṃ ca /
hutamityagnau havanam, prahutaṃ hutvā baliharaṇam /
yasmād dve ete anne hutaprahute devānabhājayatpitā /
tasmādetarhyapi gṛhiṇaḥ kāle dvebhyo(? ) juhvati devebhya idamannamasmābhirdīyamānamiti manvānā juhvati, prajuhvati ca hutvā baliharaṇaṃ ca kurvata ityarthaḥ /
atho apyanya āhurdve anne pitrā devebhyaḥ pratte na hutaprahute, kiṃ tarhi? darśapūrṇamāsāviti /
dvitvaśravaṇāviśeṣādatyantaprasiddhatvācca hutaprahute iti prathamaḥ pakṣaḥ /
yadyapi dvitvaṃ hutaprahutayoḥ sambhavati, tathāpi śrautayoreva tu darśapūrṇamāsayordevānnatvaṃ prasiddhataram, mantra prakāśitatvāt /
guṇapradhānaprāptau ca pradhāne prathamatarā avagatiḥ, darśapūrṇamāsayośca prādhānyaṃ hutaprahutāpekṣayā /
tasmāttayoreva grahaṇaṃ yuktam'dve devānabhājayat'iti /
yasmāddevātamete pitrā prakḷpte darśapūrṇamāsākhye anne, tasmāttayordevārthatvāvighātāya neṣṭiyājuka iṣṭiyajanaśīlaḥ, iṣṭiśabdena kila kāmyā iṣṭayaḥ, śātapathīyaṃ prasiddhiḥ, tācchīlyapratyayaprayogātkāmyeṣṭiyajanapradhāne na syādityarthaḥ /
paśubhya ekaṃ prāyacchaditi - yatpaśubhya ekaṃ punastadannam? tatpayaḥ /
kathaṃ punaravagamyate paśavo 'syānnasya svāminaḥ? ityata āha - payo hyagre prathamaṃ yasmānmanuṣyāśca paśavaśca payaḥ evopajīvantīti /
ucitaṃ hi'tapo tadannam'anyathā kathaṃ tadevāgre niyamenopajīveyuḥ? kathamagre tadevopajīvanti? ityucyate - manuṣyāśca paśavaśca yasmāttenaivānnena vartante 'dyatve 'pi, yathā pitrā ādau viniyogaḥ kṛtastathā /
tasmātkumāraṃ bālaṃ jātaṃ ghṛtaṃ vā traivarṇikā jātakarmaṇi jātarūpasaṃyuktaṃ pratilehayanti paścāt pāyayanti /
yathāsambhavamanyeṣāṃ stanamevāgre dhāpayanti manuṣyebhyo 'nyeṣāṃ paśūnām /
atha vatsaṃ jātamāhuḥ'kiyatpramāṇo vatsaḥ'? ityevaṃ pṛṣṭā- santo 'tṛṇāda iti /
nādyāpi tṛṇamatti, atīva bālaḥ, payasaivādyāpi vartata ityarthaḥ /
yaccāgre jātakarmādau ghṛtamupajīvanti, yaccetare paya eva, tatsarvathāpi paya evopajīvanti;ghṛtasyāpi payovikāratvātpayastvameva kasmātpunaḥ saptamaṃ satpaśvannaṃ caturthatvena vyākhyāyate? karmasādhanatvāt /
karma hi payaḥsādhanāśrayaṃ agnihotrādi /
tacca karma sādhanaṃ vittasādhyaṃ vakṣyamāṇasyānnatrayasya sādhyasya, yathā darśapūrṇamāsau pūrvoktāvanne /
ataḥ karmapakṣatvāt karmaṇā saha piṇḍīkṛtyopadeśaḥ /
sādhanatvāviśeṣādarthasambandhādānantaryamakāraṇamiti cāvyākhyāne pratipattisaukaryācca /
sukhaṃ hi nairantaryeṇa vyākhyātu śakyante 'nnāni vyākhyātāni ca sukhaṃ pratīyante /
tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca netyasya kor'thaḥ? ityucyate - tasminpaśvanne payasi sarvamadhyātmādhibhūtādhidaivalakṣaṇaṃ kṛtsnaṃ jagatpratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti prāṇaveṣṭāvadyacca na sthānaraṃ śailādi /
tatra hi śabdenaiva prasiddhāvadyotakena vyākhyātam /
kāraṇatvāpapatteḥ /
kāraṇatvaṃ cāgnihotrādikarmasamavāyitvam /
agnihotrādyāhutivipariṇāmātmakaṃ ca jagatkṛtsnamiti śrutismṛtivādāḥ śataśo vyavasthitāḥ /

ato yuktameva hi śabdena vyākhyānam /
yattadbrāhmaṇāntareṣvidamāhuḥ - saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti, saṃvatsareṇa kila trīṇi ṣaṣṭiśatānyāhutīnāṃ sapta ca śatāni viṃśatiśceti yājuṣmatīriṣṭakā abhisampadyamānāḥ saṃvatsarasya cāhorātrāṇi, saṃvatsaramagniṃ prajāpatimāpnuvanti;evaṃ kṛtvā saṃvatsaraṃ juhvadapajayati punaḥ mṛtyum, itaḥ pretya deveṣu sambhūtaḥ punarna mriyata ityarthaḥ /
ityevaṃ brāhmaṇavādā āhuḥ, na tathā vidyānna tathā draṣṭavyam;yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayati, na saṃvatsarābhyāsamapekṣate /
evaṃ vidvānsan, yaduktam - payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ paya āhutivipariṇāmātmakatvātsarvasyeti, tadekenaivāhvā jagadātmatvaṃ pratipadyate;taducyate - apajayati punarmṛtyuṃ punarmaraṇam, sakṛnmṛtvāviddhāñcharīreṇa viyujya sarvātmā bhavati na punarmaraṇāya paricchinnaṃ śarīraṃ gṛhṇātītyarthaḥ /
kaḥ punarhetuḥ sarvātmāptyā mṛtyumapajayati? ityucyate - sarvaṃ samastaṃ hi yasmāddevebhyaḥ sarvebhyo 'nnādyamannameva tadādyaṃ ca sāyaṃprātarāhutiprakṣepeṇa prayacchati /
tadyuktaṃ sarvamāhutimayamātmānaṃ kṛtvā sarvadevānnarūpeṇa sarvairdevairekātmabhāvaṃ gatvā sarvadevamayo bhūtvā punarna mriyata iti /
athaitadapyuktaṃ brāhmaṇena -"brahma vai svayambhū tapo 'tapyata tadaikṣata na vai tapasyānantyamasti, hantāhaṃ bhūteṣvātmānaṃ juhavāni bhūtāni cātmanīti, tatsarveṣu bhūteṣvātmānaṃ hutvā bhūtāni cātmani sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyagādhipatyaṃ paryet"iti /
kasmāttāni na kṣīyante 'dyamānāni sarvadeti /
yadā pitrā annāni sṛṣṭvā sapta pṛthakpṛthagbhoktṛbhiradyagānāni - tannimittatvātteṣāṃ sthiteḥ - sarvadā nairantaryeṇa;kṛtakṣayopapatteśca yuktasteṣāṃ kṣayaḥ /
na ca tāni kṣīyamāṇāni, jagato 'vibhraṣṭarūpeṇaivāvasthānadarśanāt /
bhavitavyaṃ cākṣayakāraṇena;tasmātkasmātpunastāni na kṣīyanta iti praśnaḥ /
tasyedaṃ prativacanam -'puriṣo vā akṣitiḥ' /
yathāsau pūrvamannānāṃ sraṣṭāsītpitā medhayā jāyādisambandhena ca pāṅktakarmaṇā bhoktā ca, tathā yebhyo dattānyannāni te 'pi teṣāmannānāṃ bhoktāro 'pi santaḥ pitara eva, medhayā tapasā ca yato janayanti tānyannāni /
tadetadabhidhīyate puruṣo vai yo 'nnānāṃ bhoktā so 'kṣitirakṣayahetuḥ /
kathamasyākṣititvam? ityucyate - sa hi yasmādidaṃ bhujyamānaṃ saptavidhaṃ kāryakaraṇalakṣaṇaṃ kriyāphalātmakaṃ punaḥ punarbhūyo bhūyo janayata utpādayati dhiyā dhiyā tattatkālabhāvinyā tayā tayā prajñayā, karmabhiśca vāṅmanaḥkāyaveṣṭitaiḥ yadyadi ha yadyetatsaptavidhamannamuktaṃ kṣaṇamātramapi na kuryātprajñayā karmabhiśca, tato vicchidyeta bhujyamānatvātsātatyena kṣīyeta ha /
tasmādyathaivāyaṃ puruṣo bhoktā annānāṃ nairantaryeṇa, yathāprajñe yathākarma ca karotyapi /
tasmātpuruṣo 'kṣitiḥ sātatyena kartṛtvāt /
tasmād bhujyamānānyapyannāni na kṣīyanta ityarthaḥ /
ataḥ prajñākriyālakṣaṇaprabandhārūḍhaḥ sarvo lokaḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ kriyāphalātmakaḥ saṃhatānekaprāṇikarmavāsanāsantānāvaṣṭabdhatvātkṣaṇiko 'śuddho 'sāro nadīsrotaḥ pradīpasantānakalpaḥ kadalīstambhavadasāraḥ phenamāyāmarīcyambhaḥsvapnādisamastadātmagatadṛṣṭīnāmavikīryamāṇo nityaḥ sāravāniva lakṣyate /
tadetadvairāgyārthamucyate - dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta heti - viraktānāṃ hyasmādbrahmavidyā ārabdhavyā caturthapramukheṇeti /
yo vaitāmakṣitiṃ vedeti;vakṣyamāṇānyapi trīṇyannānyasminnavasare vyakhyātānyeveti kṛtvā teṣāṃ yāthātmyavijñānaphalamupasaṃhriyate - yo vā etām akṣitim akṣayahetuṃ yathoktaṃ veda, puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyate heti /
so 'nnamatti pratīkenetyasyārtha ucyate - mukhaṃ mukhyatvaṃ prādhānyamityetat /
prādhānyevānnānāṃ pituḥ puruṣasyākṣititvaṃ yo veda so 'nnamatti nānnaṃ prati guṇabhūtaḥ san /
yathājño na tathā vidvānannānāyātmabhūtaḥ, bhoktaiva bhavati, na bhojyatāmāpādyate /
sa devānapi gacchati sa ūrjamupajīvati, devānapi gacchati devātmabhāvaṃ pratipadyate, ūrjamamṛtaṃ copajīvatīti yaduktaṃ sā praśaṃsā, nāpūrvārtho 'nyo 'sti //2//
pāṅktasya karmaṇaḥ phalabhūtāni yāni trīṇyannāpyupakṣiptāni tāni kāryatvādvistīrṇaviṣayatvācca pūrvabhyo 'nnebhyaḥ pṛthagutkṛṣṭāni, teṣāṃ vyākhyānārtha uttaro grantha ā brāhmaṇaparisamāpteḥ /
START BrhUp 1,5.3
trīṇy ātmane 'kuruteti:
mano vācaṃ prāṇaṃ tāny ātmane 'kuruta |
anyatramanā abhūvaṃ nādarśam anyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣam iti manasā hy eva paśyati manasā śṛṇoti |
kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtir adhṛtir hrīr dhīr bhīr ity etat sarvaṃ mana eva |
tasmād api pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti |
yaḥ kaśca śabdo vāg eva sā |
eṣā hy antaṃ āyattaiṣā hi na |
prāṇo 'pāno vyāna udānaḥ samāno 'na ity etat sarvaṃ prāṇa eva |
etanmayo vā ayam ātmā |
vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ

BrhUpBh_1,5.3 trīṇyātmane 'kuruteti ko 'syārtha ityucyate - manovākprāṇā etāni trīṇyannāni, tāni mano vācaṃ prāṇaṃ cātmane ātmārthamakuruta - kṛtavān sṛṣṭvā ādau pitā /
teṣāṃ saṃśaya ityata āha - asti tāvanmanaḥ śrotrādibāhyakaraṇavyatiriktam, yata evaṃ prasiddham - bāhyakaraṇaviṣayātmasambandhe satyapyabhimukhībhūtaṃ viṣayaṃ na gṛhṇāti,'kiṃ dṛṣṭavānasīdaṃ rūpam'? ityukto vadati -'anyatra me gataṃ mana āsītso 'hamanyatramanā āsaṃ nādarśam' /
tathā'idaṃ śrutavānasi madīyaṃ vacaḥ'ityuktaḥ'anyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣaṃ na śrutavānasmi'iti /
tasmād yasyāsannidhau rūpādigrahaṇasamarthasyāpi sataścakṣurādeḥ svasvaviṣayasambandhe rūpāśabdādijñānaṃ na bhavati, yasya ca bhāve bhavati, tadanyadasti mano nāmāntaḥkaraṇaṃ sarvakāraṇaviṣayayogi ityavagabhyate /
tasmātsarvo hi lokāṃ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti, tadvayagratve darśanādyabhāvāt /
astitve sidve manasaḥ svarūpārthamidamucyatekāmaḥ strīcyatikarābhīlāṣādiḥ, saṃkalpaḥ pratyupasthitavipayavikalpanaṃ śuklanīlādibhedena, vicikitsā saṃśayajñānam, śradvā adṛṣṭārtheṣu karmasvāstikyavudvidaivayādipu ca, aśradvā tadviparītā vudviḥ, dhṛtirdhāraṇaṃ dehādyavasāde uttambhan, adhṛtistadviparyayaḥ, hrīrlajjā, dhīḥ prajñā, bhīrbhayma, ityetadevamādikaṃ sarvaṃ mana eva;manaso 'ntaḥkaraṇasya rūpāṇyetāni /
mano 'stitvaṃ pratyanyacca kāraṇamucyate-tasmānmano nāmāstayantaḥ karaṇam, yasmāccakṣuṣo hyagocare pṛṣṭhapto 'pyupaspṛṣṭhaḥ kenicid hastasyāyaṃ sparśo jānerayamiti vivekena pratipadyate /
yadi vivekakṛnmano nāma nāsti tarhi tvaṅmātreṇa kuto vivekapratipattiḥ syāt? tanmanaḥ /
asti tāvanmanaḥ, svarūpaṃ ca tasyāpādhigatam /
trīṇyannānīha phalabhūtāni karmaṇāṃ manovākprāṇākhyāni adhpātmamadhibhūtamadhidaivaṃ ca vyācikhyāsitāni /
tatra ādhyātmikānāṃ vāṅmanaḥ prāṇānāṃ mano vyākhyātam /
athedārnīvāgvattkavyetyāraṃmaḥ- yaḥ kaśca loke śabdo dhavanistālvādivyaṅgyaḥ prāṇibhirvarṇādilakṣaṇa itaro vā vāditramedhādinimittaḥ sarvo dhvanirvāgeva sā /
idaṃ tāvadvācaḥ svarūpamuttkam? atha tasyāḥ kāryamucyate-eṣā vāgghi yasmādantamabhidheyāvasānamabhidheyanirṇayamāyattānugatā /
eṣā punaḥ svayaṃ nābhidheyavatprakāśyā abhidheyaprakāśikaiv prakāśātmakatvāt pradīpādivat /
na hi pradīpādiprakāśaḥ prakāśāntareṇa prakāśyate, tadvadvākprakāśikaiva svayaṃ na prakāśyetyanavasthāṃ śrutiḥ pariharati - eṣā hi na prakāśyā /
prakāśakatvameva vācaḥ kāryamityarthaḥ /
atha prāṇa ucyate - prāṇo mukhanāsikāsañcāryā hṛdayavṛttiḥpraṇayanātprāṇaḥ apanayanānmūtrapurīṣāderapānano 'dhovṛttirānābhisthānaḥ;vyānano vyāyamanakarmā vyānaḥ prāṇāpānayoḥ sandhirvīryavatkarmahetuśca;udāna utkarṣordhvagamanādiheturāpādatalamastakasthāna ūrdhvavṛttiḥ, samānaḥ samaṃ nayanād bhuktasya pītasya ca koṣṭhasthāno 'nnapaktā, ana ityeṣāṃ vṛttiviśeṣāṇāṃ sāmānyabhūtā sāmānyadehaceṣṭābhisambandhinī vṛttiḥ, evaṃ yathoktaṃ prāṇādivṛttijātametatsarvaṃ prāṇa eva /
prāṇa ithi vṛttimānādhyātmiko 'na uktaḥ /
karma cāsya vṛttibhedapradarśanenaiva vyākhyātam /
vyākhyātānyādhyātmikāni manovākprāṇākhyānyannāni /
etanmaya etadvikāraḥ prājāpatyairetairvāṅmanaḥ prāṇairārabdhaḥ /
ko 'sau? athaṃ kāryakaraṇasaṅghāta ātmā piṇḍa ātmasvarūpatvenābhimato 'vivekibhiḥ /
aviśeṣeṇaitanmaya ityuktasya viśeṣeṇa vāṅmayo manomayaḥ prāṇamaya iti sphuṭīkaraṇam //3//
teṣāmeva prājāpatyānāmannānāmādhibhautiko vistāro 'bhidhīyate
START BrhUp 1,5.4
trayo lokā eta eva |
vāg evāyaṃ loko mano 'ntarikṣalokaḥ prāṇo 'sau lokaḥ

BrhUpBh_1,5.4 traya lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano 'ntarikṣalokaḥ, prāṇo 'sau lokaḥ //4//
tathā -
START BrhUp 1,5.5-7
trayo vedā eta eva |
vāg evargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ

devā pitaro manuṣyā eta eva |
vāg eva devā manaḥ pitaraḥ, prāṇo mānuṣyāḥ

pitā mātā prajaita eva |
mana eva pitā vāṅ mātā prāṇaḥ prajā

BrhUpBh_1,5.5-7 trayo vedā ityādīni vākyāni ṛjvarthāni //5-7//
START BrhUp 1,5.8
vijñātaṃ vijijñāsyam avijñātam eta eva |
yat kiñca vijñātaṃ vācas tad rūpam |
vāg ghi vijñātā |
vāg enaṃ tad bhūtvāvati

BrhUpBh_1,5.8 vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva /
tatra viśeṣaḥ - yatkiñca vijñātaṃ vispaṣṭaṃ jñātaṃ vācastadrūpam /
tatra svayameva hetunāha - vāgdhi vijñātā prakāśātmakatvāt /
kathamavijñātā bhaved yānyānapi vijñāpayadi"vācaiva samrāḍbandhuḥ prajñāyate"(4 / 1 / 2) iti hi vakṣyati /
vāgviśeṣavida idaṃ phalamucyate - vāgevainaṃ yathoktavāgvibhūtividaṃ tadvijñātaṃ bhūtvā avati pālayati, vijñātarūpeṇevāsyānnaṃ bhojyatāṃ pratipadyata ityarthaḥ //8//
tathā -
START BrhUp 1,5.9
yat kiñca vijijñāsyaṃ manasas tad rūpam |
mano hi vijijñāsyam |
mana enaṃ tad bhūtvāvati

BrhUpBh_1,5.9 yatkiñca vijijñāsyam, vispaṣṭaṃ jñātumiṣṭaṃ vijijñāsyam, tatsarvaṃ manaso rūpam;mano hi yasmāsyam /
pūrvamanmanovibhūtividaḥ phalam - mana enaṃ tadvijijñāsyaṃ bhūtvā avati vijijñāsyasvarūpeṇaivānnatvamāpadyate //9//
tathā -
START BrhUp 1,5.10
yat kiñcāvijñātaṃ prāṇasya tad rūpam |
prāṇo hy avijñātaḥ |
prāṇa enaṃ tad bhūtvāvati

BrhUpBh_1,5.10 yatkiñcāvijñātaṃ vijñānāgocaraṃ na ca sandihyamānam, prāṇasya tadrūpam prāṇo hyavijñāto 'niruktaśruteḥ /
vijñātavijijñāsyāvijñātabhedena vāṅmanaḥprāṇavibhāge sthite trayo lokā ityādayo vācanikā eva /
sarvatra vijñātādirūpadarśanādvacanādeva niyamaḥ smartavyaḥ /
prāṇa enaṃ tadbhūtvā avati - avijñātarūpeṇaivāsya prāṇo 'nnaṃ bhavatītyarthaḥ /
śiṣyaputrādibhiḥ sandihyamānāvijñātopakārā apyācāryapitrādayā dṛśyante;tathā manaḥprāṇayorapi sandihyamānāvijñātayorannatvopapattiḥ //10//
vyākhyāto vāṅmanaḥprāṇānāmādhibhautiko vistāraḥ /
athāyamādhidaivikārya ārambhaḥ -
START BrhUp 1,5.11
tasyai vācaḥ pṛthivī śarīram |
jyotīrūpam ayam agniḥ |
tad yāvaty eva vāk tāvatī pṛthivī tāvān ayam agniḥ

BrhUpBh_1,5.11 tasyai tasyāḥ vācaḥ prajāpaterannatvena prastutāyāḥ pṛthivī śarīraṃ brahma ādhāraḥ, jyotīrūpaṃ prakāśātmakaṃ karaṇaṃ cādheyaṃ prakāśaḥ, tadubhayaṃ pṛthivyagni vāgeva prajāpateḥ /
tattatra yāvatyeva yāvatparimāṇaiva adhyātmādhibhūtabhedabhinnā satī vāgbhavati, tatra sarvatra ādhāratvena pṛthivī vyavasthitā, tāvatyeva bhavati kāryabhūtā;tāvānayamagniḥ, ādheyaḥ karaṇarūpo jyotirūpeṇa pṛthivīmanupraviṣṭastāvāneva bhavati /
samānamuttaram //11//
START BrhUp 1,5.12
athaitasya manaso dyauḥ śarīram |
jyotīrūpam asāv ādityaḥ |
tad yāvad eva manas tāvatī dyaus tāvān asāv ādityaḥ |
tau mithunaṃ samaitām |
tataḥ prāṇo 'jāyata |
sa indraḥ |
sa eṣo 'sapatnaḥ |
dvitīyo vai sapatnaḥ |
nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda

BrhUpBh_1,5.12 athaitasya prājāpatyānnoktasyaiva manaso dyaurdyulokaḥ śarīraṃ kāryamādhāraḥ, jyotīrūpaṃ karaṇamādheyo 'sāvādityaḥ /
tattatra yāvatparimāṇameva adhyātmamadhibhūtaṃ vā manastāvatī tāvadvistārā tāvatparimāṇā manaso jyotīrūpasya karaṇasya ādhāratvena vyavasthitā dyauḥ, tāvānasāvādityo jyotīrūpaṃ karaṇamādheyam /
tāvavagnyādityau vāṅmanase ādhidaivike bhātāpitarau, mithunaṃ maithunyamitaretarasaṃsarga samaitāṃ samagacchetām /
'manasā ādityena prabhūtaṃ pitrā, vācāgninā mātrā prakāśitaṃ karma kariṣyāmi'iti, antarā rodasyoḥ /
tatastayoreva saṅgamanātprāṇo vāyurajñāyata parispandāya karmaṇe /
yo jātaḥ sa indraḥ parameśvaraḥ, na kevalamindra evāsapatno 'vidyamānaḥ sapatno yasya;kaḥ punaḥ sapatnano nāma? dvitīyo vai pratipakṣatvenopagataḥ sa dvitīyaḥ sapatna ityucyate /
tena dvitīyatve 'pi sati vāṅmanase na sapatnatvaṃ bhajete, prāṇaṃ prati guṇabhāvopagate eva hi te adhyātmamiva /
tatra prāsaṅgikāsapatnavijñānaphalamidam - nāsyaviduṣaḥsapatnaḥ pratipakṣo bhavati, ya evaṃ yathoktaṃ prāṇamasapatnaṃ veda //12//
START BrhUp 1,5.13
athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīram |
jyotīrūpam asau candraḥ |
tad yāvān eva prāṇas tāvatya āpas tāvān asau candraḥ |
ta ete sarva eva samāḥ sarve 'nantāḥ |
sa yo haitān antavata upāste 'ntavantaṃ sa lokaṃ jayati |
atha yo haitān anantān upāste 'nantaṃ sa lokaṃ jayati

BrhUpBh_1,5.13 athaitasya prakṛtasya prajāpatyānnasya prāṇamasya, na prajoktasyāntaranirdiṣṭasya, āpaḥ śarīraṃ kāryaṃ karaṇādhāraḥ, pūrvavajjayotīrūpamasau candraḥ /
tatrayāvaneva prāṇo yāvatparimāṇo 'dhyātmādibhedeṣu, tāvadvyāptimatya āpaḥ tāvatparimāṇāḥ, tāvānasau candro 'bādheyastāsvapsvanupraviṣṭaḥ karaṇabhūto 'dhyātmamadhibhūtaṃ ca tāvadvyāptimāneva /
tānyetāni pitrā pāṅktena karmaṇā sṛṣṭāni trīṇyannāni vāṅmanaḥprāṇākhyāni /
adhyātmamadhibhūtaṃ ca jagatsamastametairvyāptam, naitebhyo 'nyadatiriktaṃ kiñcidasti kāryātmakaṃ karaṇātmakaṃ vā /
samastāni tvetāni prajāpatiḥ /
ta ete vāṅmanaḥprāṇāḥ sarve eva samāstulyā vyāptimanto yāvatprāṇigocaraṃ sādhyātmādhibhūtaṃ vyāpya vyavasthitāḥ /
ata evānantā yāvatsaṃsārabhāvinano hi te /
na hi kāryakaraṇapratyākhyānena saṃsāro 'vagamyate /
kāryakaraṇātmakā hi ta ityuktam /
sa yaḥ kaścid haitānprajāpaterātmabhūtānantavataḥparicchinnānadhyātmarūpeṇa vā adhibhūtarūpeṇa vā adhibhūtarūpeṇa vopāste, sa ca tadupāsanānurūpameva phalamantavantaṃ lokaṃ jayati, paricchinna eva jāyate naiteṣāmātmabhūto bhavatītyarthaḥ /
atha punaryo haitānanantānsarvātmakānsarvaprāṇyātmabhūtān aparicchinnānupāste so 'ntameva lokaṃ jayati //13//
pitā pāṅktena karmaṇā saptānnāni sṛṣṭvā trīṇyannānyātmārthaṅkarodityuktam /
tānyetāni /
pāṅktakarmaphalabhūtāni vyākhyātāni /
tatra kathaṃ punaḥ pāṅktatāvagamyate, vittakarmaṇamorapi tatra sambhavāt /
tatra pṛthivyagnī mātā, divādityau pitā /
yo 'pyamanayorantarā prāṇaḥ, sa prajeti vyākhyātam /
tatra vittakarmaṇī sambhāvayitavye ityārambhaḥ -
START BrhUp 1,5.14
sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiṣ ṣoḍaśakalaḥ |
tasya rātraya eva pañcadaśa kalā |
dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā |
sa rātribhir evā ca pūryate 'pa ca kṣīyate |
so 'māvāsyāṃ rātrim etayā ṣoḍaśyā kalayā sarvam idaṃ prāṇabhṛd anupraviśya tataḥ prātar jāyate |
tasmād etāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyād api kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai

BrhUpBh_1,5.14 'sa eṣaḥ saṃvatsaraḥ' -yo 'yaṃ tryannātmā prajāpatiḥ prakṛtaḥ, sa eṣa saṃvatsarātmanā viśeṣato nirdiśyate /
ṣoḍaśakalaḥ ṣoḍaśa kalā avayavā asya so 'yaṃ ṣoḍaśakalaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarātmākālarūpaḥ /
tasya ca kālātmanaḥ prajāpateḥ rātraya evāhorātrāṇi, tithaya ityarthaḥ, pañcadaśa kalāḥ /
dhruvaiva nityaiva vyavasthitā asya prajāpateḥ ṣoḍaśī ṣoḍaśānāṃ pūraṇī kalā /
sa rātribhireva tithibhiḥ kaloktābhirāpūryate cāpakṣīyate ca /
pratipadādyābhirhi candramāḥ prajāpatiḥ śuklapakṣa āpūryate kalābhirupacīyamānābhirvardhate yāvatsampūrṇamaṇḍalaḥ paurṇamāsyām /
tābhirevāpacīyamānābhiḥ kalābhirapakṣīyate kṛṣṇapakṣe yāvad dhruvaikā kalā vyavasthitā amāvāsyām /
sa prajāpatiḥ kalātmā amāvāsyāmamāvāsyāyāṃ rātriṃrātrau yā vyavasthitā dhruvā kaloktā etayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛtprāṇijātamanupraviśya yadapaḥ pibati yaccaupadhīraśnāti tatsarvameva oṣadhyātmanā sarvaṃ vyāpyāmāvāsyāṃ rātrimavasthāya tato 'paredyuḥ prātarjñāyate dvitīyayā kalayā saṃyuktaḥ /
evaṃ pāṅktātmako 'sau prajāpatiḥ /
divādityau manaḥ pitā;pṛthivyagno vāgjñāyā mātā;tayośca prāṇaḥ prajā /
cāndramasyastithayaḥ kalā vittam, upacayāpacayadharmitvādvittavat /
tāsāṃ ca kalānāṃ kālāvayavānāṃ jagatpariṇāmahetutvaṃ karma /
evameṣa kṛtsnaḥ prajāpatiḥ"jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīya" (bṛ.u.1 / 4 / 17) ityeṣaṇānurūpa eva pāṅktasya karmaṇaḥ phalabhūtaḥ saṃvṛttaḥ /
kāraṇānuvidhāyi hi kāryamiti loke 'pi sthitiḥ /
yasmādeṣa candra etāṃ rātriṃ sarvaprāṇijātamanupraviṣṭo dhruvayā kalayā vartate, tasmāddhetoretāmamāvāsyāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇinaḥ prāṇaṃ na vicchindyātprāṇinaṃ na pramāpayedityetat, api kṛkalāsasya /
kṛkalāso hi pāpātmā svabhāvenaiva hiṃsyate prāṇibhirdṛṣṭo 'pyamaṅgala iti kṛtvā /
bāḍhaṃ pratiṣiddhā, tathāpi nāmāvāsyāyā anyatra pratiprasavārthaṃ vacanaṃ hiṃsāyāḥ kṛkalāsaviṣaye vā, kiṃ tarhi? etasyāḥ somadevatāyā apacityai pūjārtham //14//
START BrhUp 1,5.15
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakālo 'yam eva sa yo 'yam evaṃvit puruṣaḥ |
tasya vittam eva pañcadaśa kalāḥ |
ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā |
sa vittenaivā ca pūryate 'pa ca kṣīyate |
tad etan nabhyaṃ yad ayam ātmā |
pradhir vittam |
tasmād yady api sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cej jīvati pradhināgād ity evāhuḥ

BrhUpBh_1,5.15 yo vai parokṣābhihitaḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalaḥ sa naivātyantaṃ parokṣo mantavyaḥ, yasmādayameva sa pratyakṣa upalabhyate /
ko 'sāvayam? yo yathektaṃ tryannātmakaṃ prajāpatimātmabhūtaṃ vetti sa evaṃvitpuruṣaḥ /
kena sāmānyena prajāpatiriti taducyate - tasyaivaṃvidaḥ puruṣasya gavādi vittameva pañcadaśa kalā upacayāpacayadharmitvāt;tadvittasādhyaṃ ca karma /
tasya kṛtsnatāyai ātmaiva piṇḍa evāsya viduṣaḥ ṣoḍaśī kalā dhruvasthānīyā /
sa candravadvittenaivāpūryate cāpakṣīyate ca - tadetalloke prasiddham /
tadetannabhyam, nābhyai hitaṃ nabhyaṃ nābhiṃ vā arhatīti /
kiṃ tat? yadayaṃ yo 'yamātmā piṇḍaḥ /
pradhirvittaṃ parivārasthānīyaṃ bāhyaṃ cakrasyevāranemyādi /
tasmādyadyapi sarvajyāniṃ sarvasvāpaharaṇaṃ jīyate hīyate glāniṃ prāpnoti, ātmanā cakranābhisthānīyena cedyadi jīvati pradhinā bāhyena parivāreṇāyamagātkṣīṇo 'yaṃ yathā cakramaranemivimuktamevamāhuḥ /
jīvaṃśced aranemisthānīyena vittena punarupacīyata ityabhiprāyaḥ //15//
evaṃ pāṅktena daivavittavidyāsaṃyuktena karmaṇā tryannātmakaḥ prajāpatirbhavatīti vyākhyātam /
anantaraṃ ca jāyādivittaṃ parivārasthānīyamityuktam /
tatra putrakarmāparavidyānāṃ lokaprāptisādhanatvamātraṃ sāmānyenāvagatam, na putrādīnā lokaprāptiphalaṃ prati viśeṣasambandhaniyamaḥ /
so 'yaṃ putrādīnāṃ sādhanānāṃ sādhyaviśeṣasambandho vaktavya ityuttarakaṇḍikā praṇīyate -
START BrhUp 1,5.16
atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti |
so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā |
karmaṇā pitṛlokaḥ |
vidyayā devalokaḥ |
devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhaḥ |
tasmād vidyāṃ praśaṃsanti

BrhUpBh_1,5.16 atheti vākyopanyāsārthaḥ /
trayaḥ, vāvetyavadhāraṇārthaḥ /
traya eva śāstroktasādhanārhā lokāḥ, na nyūnā nādhikā vā /
ke te? ityucyate - manuṣyalokaḥ pitṛloko deloka iti /
teṣāṃ so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva sādhanena jayyo jetavyaḥ sādhyaḥ - yathā ca putreṇa jetavyastathottaratra vakṣyāmaḥ, - nānyena karmaṇā, vidyayā veti vākyaśeṣaḥ /
karmaṇā agnihotrādilakṣaṇena kevalena pitṛloko jetavyo na putreṇa nāpi vidyayā /
vidyayā devaloko na putreṇa nāpi karmaṇā /
devaloko vai lokānāṃ trayāṇāṃ śreṣṭhaḥ praśasyatamaḥ /
tasmāttatsādhanatvādvidyāṃ praśaṃsanti //16//
evaṃ sādhyalokatrayaphalabhedena viniyuktāni putrakarmavidyākhyāni trīṇi sādhanāni /
jāyā tu putrakarmārthatvānna pṛthaksādhanamiti pṛthaṅnābhihitā /
vittaṃ ca karmasādhanatvānna pṛthaksādhanam /
vidyākarmaṇorlokajayahetutvaṃ svātmapratilābhenaiva bhavatīti prasiddham /
putrasya tvakriyātmakatvātkena prakāreṇa lokajayahetutvamiti na jñāyate /
atastadvaktavyamityathānantaramārabhyate -
START BrhUp 1,5.17
athātaḥ samprattiḥ |
yadā praiṣyan manyate 'tha putram āha -- tvaṃ brahma tvaṃ yajñas tvaṃ loka iti |
sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño 'ham loka iti |
yad vai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmety ekatā |
ye vai ke ca yajñās teṣāṃ sarveṣāṃ yajña ity ekatā |
ye vai ke ca lokās teṣāṃ sarveṣāṃ loka ity ekatā |
etāvad vā idaṃ sarvam |
etan mā sarvaṃ sann ayam ito bhunajad iti |
tasmāt putram anuśiṣṭaṃ lokyam āhuḥ |
tasmād enam anuśāsati |
sa yadaivaṃvid asmāl lokāt praity athaibhir eva prāṇaiḥ saha putram āviśati |
sa yady anena kiñcid akṣṇayā kṛtaṃ bhavati tasmād enaṃ sarvasmāt putro muñcati tasmāt putro nāma |
sa putreṇaivāsmil loke pratitiṣṭhati |
athainam ete devāḥ prāṇā amṛtā āviśanti

BrhUpBh_1,5.17 sampratiḥ sampradānam;samprattiriti vakṣyamāṇasya karmaṇo nāmadheyam /
putro hi svātmavyāpārasampradānaṃ karotyanena prakāreṇa pitā, tena samprattisaṃjñakamidaṃ karma /
tatkasminkāle kartavyam? ityāha - sa pitā yadā yasmin kāle praiṣyan mariṣyan mariṣyāmītyapariṣṭādidarśanena manyate, atha tadā putramāhūyāha - tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti /
sa evamuktaḥ putraḥ pratyāha;sa tu pūrvamevānuśiṣṭo jānāti mayaitatkartavyamiti, tenāha - ahaṃ brahmāhaṃ yajño 'haṃ loka ithi /
etadvākyatrayam /
etasyārthastirohita iti manvānā śrutirvyākhyānāya pravartate /
yadvai kiñca yatkiñcāvaśiṣṭamanūktamadhītamanadhītaṃ ca, tasya sarvasyaiva brahmetyetasminpade ekatā ekatvam yo 'dhyayanavyāpāro mama kartavya āsīdetāvantaṃ kālaṃ vedaviṣayaḥ, sa ita ūrdhvaṃ tvaṃ brahma tvatkartṛko 'stvityarthaḥ /
tathā ye vai ke ca yajñā anuṣṭheyāḥ santo mayā anuṣṭhitāścānanuṣṭhitāśca, teṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityetasminpade ekataikatvam, matkartṛkā yajñā ya āsan, te ita ūrdhvaṃ tvaṃ yajñaḥ - tvatkartṛkā bhavantvityarthaḥ /
ye vai ke ca lokā mayā jetavyāḥ santo jitā ajitāśca, teṣāṃ sarveṣāṃ loka ityetasminpade ekatā /
ita ūrdhvaṃ mayādhyayanayajñalokajayakartavyakratustvayi samarpitaḥ, ahaṃ tu mukto 'smi kartavyatābandhanaviṣayātkratoḥ /
sa ca sarvaṃ tathaiva pratipannavānputro 'nuśiṣṭatvāt /
tatremaṃ piturabhiprāyaṃ manvānā ācaṣṭa śrutiḥ - etāvadetatparimāṇaṃ vai idaṃ sarvaṃ yadgṛhiṇā kartavyam, yaduta vedā adhyetavyāḥ, yajñā yaṣṭavyāḥ, lokāśca jetavyāḥ /
etanmā sarvaṃ sannayam - sarvaṃ hīmaṃ bhāraṃ madadhīnaṃ matto 'pacchidya ātamani nidhāya, ito 'smāllokānmā mām abhunajatpālayiṣyatīti /
ḷḍarthe laṅ, chandasi kālaniyamābhāvāt /
yasmādevaṃ sampannaḥ putraḥ pitaram asmāllokātkartavyatābandhanato mocayiṣyati, tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyaṃ lokahitaṃ piturāhurbrāhmaṇāḥ /
ata eva hyenaṃ putramanuśāsati, lokyo 'yaṃ naḥ syāditi, pitaraḥ /
sa pitā yadā yasminkāle evaṃvitputrasamarpitakartavyatākratuḥ, asmāllokātpaiti mriyate, atha tadaibhireva prakṛtairvāṅmanaḥprāṇaiḥ putramāviśati putraṃ vyāpnoti /
adhyātmaparicchedahetvapagamāt piturvāṅmanaḥprāṇāḥsvena ādhidaivikena rūpeṇa pṛthivyagnyādyātmanā bhinnaghaṭapradīpaprakāśavatsarvamāviśanti /
taiḥ prāṇaiḥ saha pitātyāviśati, vāṅmanaḥprāṇātmabhāvitvātpituḥ /
ahamasmyanantā vāṅmanaḥprāṇā adhyātmādibhedavistārā ityevaṃ bhāvito hi pitā /
tasmāttatprāṇānuvṛttitvaṃ piturbhavatīti yuktamuktam - ebhireva prāṇaiḥ saha putramāviśatīt;sarveṣāṃ hyasāvātmā bhavati putrasya ca /
etaduktaṃ bhavati - yasya piturevamanuśiṣṭaḥ putro bhavati so 'sminneva loke vartate putrarūpeṇa, naiva mṛto mantavya ityarthaḥ /
tathā ca śrutyantare -"so 'syāyamitara ātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate"(ai.u.4 / 4) iti /
athedānīṃ putranirvacanamāha - sa putro yadi kadācidanena pitrā akṣṇyā koṇacchidrato 'ntarā akṛtaṃ bhavati kartavyam, tasmāt, kartavyatārūpātpitrā akṛtāt sarvasmāllokaprāptipratibandharūpātputro muñcati mocayati tatsarvaṃ svayamanutiṣṭhanpūrayitvā /
tasmātpūraṇena trāyate sa pitaraṃ yasmāttasmātputro nāma /
idaṃ tatputrasya putratvaṃ yatpituśchidraṃ pūrayitvā trāyate /
sa pitaivaṃvidhena putreṇa mṛto 'pi sannamṛto 'sminneva loke pratitiṣṭhati, evamasau pitā putreṇemaṃ manuṣyalokaṃ jayati /
na tathā vidyākarmabhyāṃ devalokapitṛlokau svarūpalābhasattāmātreṇa;na hi vidyākarmaṇī svarūpalābhavyatirekeṇa putravadvyāpārāntarāpekṣayā lokajayahetutvaṃ pratipadyete /
atha kṛtasamprattikaṃ pitaramenamete vāgādayaḥ prāṇā daivā hairaṇyagarbhā amṛtā amaraṇadharmāṇa āviśanti kathamiti vakṣyati pṛthivyai cainamityādi /
evaṃ putrakarmāparavidyānāṃ manuṣyalokapitṛlokadeva lokasādhyārthatā pradarśitā śrutyā svayameva /
atra kecidvāvadūktāḥ śrutyuktaviśeṣaviniyogopasahāreṇa ca /
tasmādṛṇaśrutiravidvadviṣayā na paramātmavidviṣayeti siddham /
vakṣyati ca -"kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yamātmāyaṃ lokaḥ" (4 / 4 / 22) iti /
kecittu pitṛlokadevalokajayo 'pi pitṛlokadevalokābhyāṃ vyāvṛttireva;tasmātputrakarmāparavidyābhiḥ samucityānuṣṭhitābhistribhya etebhyo lokebhyo vyāvṛttaḥ paramātmavijñānena mokṣamadhigacchatīti paramparayā mokṣārthānyeva putrādisādhanānīcchanti /
teṣāmapi mukhāpidhānāyeyameva śrutiruttarā kṛtasamprattikasya putriṇaḥ karmiṇaḥ tryannātmavidyāvidaḥ, phalapradarśanāya pravṛttā /
na cedameva phalaṃ mokṣaphalamiti śakyaṃ, vaktum, tryannasambandhāt, medhātapaḥkāryatvāccānnānām,'punaḥ punarjanayate'iti darśanāt; 'yaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha'iti ca kṣayaśravaṇāt /
śarīraṃ jyotīrūpamiti ca kāryakaraṇatvopapatteḥ /
'trayaṃ vā idam'iti ca nāmarūpakarmātmakatvenopasaṃhārāt /
na cedameva sādhanatrayaṃ saṃhataṃ satkasyacinmokṣārthaṃ kasyacit tryannātmaphalamityasmādeva vākyādavagantu śakyam, putrādisādhanānāṃ tryannātmaphaladarśanenaivopakṣīṇatvād vākyasya /
START BrhUp 1,5.18
pṛthivyai cainam agneś ca daivī vāg āviśati |
sā vai daivī vāg yayā yad yad eva vadati tat tad bhavati

BrhUpBh_1,5.18 pṛthivyai pṛthivyāḥ ca enam agneśca daivī adhidaivātmikā vāgenaṃ kṛtasamprattikamāviśati /
sarveṣāṃ hi vāca upādānabhūtā daivī vākpṛthivyagnilakṣaṇā, sā hyādhyātmikāsaṅgādidoṣairniruddhā /
viduṣastaddoṣāpagame āvaraṇabhaṅga ivodakapradīpaprakāśavacca vyāpnoti /
tadetaducyat - pṛthivyā agneścainaṃ daivī vāgāviśatīti /
sā ca daivī vāganṛtādidoṣarahitā śuddhā, yayā vācā daivyā yadyadeva ātmane parasmai vā vadati tattadā bhavati, amoghā apratibaddhā asya vāgbhavatītyarthaḥ //18//
tathā -
START BrhUp 1,5.19
divaś cainam ādityāc ca daivaṃ mana āviśati |
tad vai daivaṃ mano yenānandy eva bhavaty atho na śocati

BrhUpBh_1,5.19 divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati - tacca daivaṃ manaḥ;svabhāvanirmalatvāt;yena manasā asau ānandyeva bhavati sukhyeva bhavati;atho api na śocati, śokādinimittāsaṃyogāti //19//
tathā -
START BrhUp 1,5.20
adbhyaś cainaṃ candramasaś ca daivaḥ prāṇa āviśati |
sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃś cāsaṃcaraṃś ca na vyathate 'tho na riṣyati |
sa eṣa evaṃvit sarveṣāṃ bhūtānām ātmā bhavati |
yathaiṣā devataivaṃ saḥ |
yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtāny avanty evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāny avanti |
yad u kiñcemāḥ prajāḥ śocanty amaivāsāṃ tad bhavati |
puṇyam evāmuṃ gacchati |
na ha vai devān pāpaṃ gacchati

BrhUpBh_1,5.20 adbhayaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati /
sa vai daivaḥ prāṇaḥ kiṃllakṣaṇaḥ? ityucyate-yaḥ sañcaran prāṇibhedeṣva sañcaransamaṣṭivya ṣṭirūpeṇa--athavā sañcarana jaṅgameṣu asañcaransthāvareṣu, na vyathate na duḥkhanimittena bhayena yuḍyate /
athāṃ api na riṣyati na vinaśyati na hiṃsāmāpadyate /
saḥ--yo yathoktamevaṃ vetti vyannātmadarśanaṃ saḥ-sarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇo bhavati, sarveṣāṃ bhūtānāṃ mano bhavati, sarveṣāṃ bhūtānāṃ vāgbhavati-ityevaṃ sarvābhūtātmatayā sarvajño bhavatītyarthaḥ;sarvakṛcca /
tathaipā pūrvasidvā hiraṇyagarbhadevatā evameva nāsya sarvajñatve sarvakṛttave vā kkacitpratighātaḥ /
sa iti dārṣṭāntikanirdeśaḥ /
kiñca yathaitāṃd diraṇyagarbhadevatāmijyādibhiḥ sarvāṇi bhūtānyavanti pālayanti pūjyanti, evaṃ ha evaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti-ijyādilakṣaṇāṃ pūjāṃ satataṃ prayapañjata ityarthaḥ /
athedamāśaṅkayate-sarvaprāṇināmātmā bhavatītyuttkam, tasya ca sarvaprāṇikāryakaraṇātmatve sarvaprāṇisukhaduḥkhaiḥ sambadhyeteti /
tanna, aparicchinnabudvitvāt paricchinnātmabudvīnāṃ hyākrośādau duḥkhasambandho dṛṣṭaḥ- anenāhamākruṣṭa iti /
asya tu sarvātmano ya ākruśyate yaścākrośati yatorātmatvabudviviśeṣābhāvānna tannimittaṃ duḥkhamupapadyate /
maraṇaduḥkhavacca nimittābhāvāt yathā hi kasmiṃścinmṛte kasyacid duḥkhamutpadyate-mamāsauputrobhrātāceti, putrādinimittam;tannimittābhāve tanmaraṇadarśino 'pi naiva duḥkhamupajāyate, tatheśvarasyāpyaparicchinnātmano mamatavatādiduḥkhanimittamidhyājñānādidopābhāvānnaiva duḥkhamupajāyate /
tadetaducyate-yadu kiñcayat kiñca imāḥ prajāḥ śocantyamaiva sahaiva prajābhistacchokādinimittaṃ duḥkhaṃ saṃyuktaṃ bhavatyāsāṃ prajānāṃ paricchinnabudvijanitatvāt /
sarvātmanastu kena saha kiṃ saṃyukta bhavedviyukta vā? amuṃ tu prājāpatye pade vartamānaṃ puṇyameva śubhamevaphalamabhipretaṃ puṇyamiti-niratiśayaṃ hi tena puṇyaṃ kṛtam;tena tatphalameva gacchati /
na ha vai devānpāpaṃ gacchati, pāpaphalasyāvasarābhāvāt pāpaphalaṃ duḥkha na gacchatītyathaḥ //20//
'ta ete sarva eva samāḥ sarve 'nantāḥ'ityaviśeṣeṇa vāṅmanaḥprāṇānāmupāsanamuktam, nānyatamagato veśeṣa uktaḥ /
kimevameva pratipattavyam? kiṃ vā vicāryamāṇe kaścidviśeṣo vratamupāsanaṃ prati pratitapattuṃ śakyate? ityucyate-
START BrhUp 1,5.21
athāto vratamīmāṃsā |
prajāpatir ha karmāṇi sasṛje |
tāni sṛṣṭāny anyo 'nyenāspardhanta |
vadiṣyāmy evāham iti vāg dadhre |
drakṣyāmy aham iti cakṣuḥ |
śroṣyāmy aham iti śrotram |
evam anyāni karmāṇi yathākarmam |
tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme |
tāny āpnot |
tāny āptvā mṛtyur avārundha |
tasmāc chrāmyaty eva vāk |
śrāmyati cakṣuḥ |
śrāmyati śrotram |
athemam eva nāpnot yo 'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ |
tāni jñātuṃ dadhrire |
ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃś cāsaṃcaraṃś ca na vyathate 'tho na riṣyati |
hantāsyaiva sarve rūpaṃ bhavāmeti |
ta etasyaiva sarve rūpam abhavan |
tasmād eta etenākhyāyante prāṇā iti |
tena ha vāva tat kulam ācakṣate yasmin kule bhavati ya evaṃ veda |
ya u haivaṃvidā spardhate 'nuśuṣyati |
anuśuṣya haivāntato mriyata ity adhyātmam

BrhUpBh_1,5.21 athāto 'nantaraṃ vratamīmāṃsā upāsanakarmavicāraṇetyarthaḥ /
eṣāṃ prāṇānāṃ kasya karma vratatvena dhārayitavyamiti mīmāṃsā pravartate /
tatra prajāpatirha - haśabdaḥ kilārthe - prajāpatiḥ kila prajāḥ sṛṣṭvā karmāṇi karaṇāni vāgādīni - karmāthāni hi tānīti karmāṇītyucyante - sasṛje sṛṣṭavānvāgādīni karaṇānītyarthaḥ /
tāni punaḥ sṛṣṭānyanyonyena itaretaramaspardhanta spardhāṃ saṃgharṣaṃ cakruḥ /
katham? vadiṣyāmyeva svavyāpārādvadanādanuparataivāhaṃ syāmiti vāgvrataṃ dadhre dhṛtavatī - yadyanyo 'pi matsamo 'sti svavyāpārādanuparantuṃ śaktaḥ, so 'pi darśayatvātmano vīryamiti /
tathā drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ, śroṣyāmyahamiti śrotram;evamanyāni karmāṇi karaṇāni yathākarma - yadyadyasya karma yathākarma /
tāni karaṇāni mṛtyurmārakaḥ śramaḥ śramarūpī bhūtvā upayeme sañjagrāha /
katham? tāni karaṇāni svavyāpāre pravṛttānyāpnot, śramarūpeṇātmānaṃ darśitavān /
āptvā ca tānyavārundha avarodhaṃ kṛtavānmṛtyuḥ - svakarmabhyaḥ pracyāvitavānityarthaḥ /
tasmādadyatve 'pi vadane svakarmaṇi pravṛttā vāk śrāmyatvena śramarūpiṇā mṛtyunā saṃyuktā svakarmataḥ pracyavate /
tathā śrāmyati cakṣuḥ, śrāmyati śrotram /
athemameva mukhyaṃ prāṇaṃ nāpnonna prāptavānmṛtyuḥ śramarūpī, yo 'yaṃ madhyamaḥ prāṇastam /
tenādyatve 'pyaśrānta eva svakarmaṇi pravartate /
tānītarāṇi karaṇāni taṃ jñātuṃ dadhrire dhṛtavanti manaḥ /
ayaṃ vai no 'smākaṃ madhye śreṣṭhaḥ praśasyatamo 'bhyadhikaḥ, yasmādyaḥ sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate 'tho na riṣyati - hantedānīmasyaiva prāṇasya sarve vayaṃ rūpamasāma prāṇamātmatvena pratipadyemahi - evaṃ viniścitya te etasyaiva sarve rūpamabhavan;prāṇarūpamevātmatvena pratipannāḥ, prāṇavratameva dadhrire - asmadvratāni na mṛtyorvāraṇāya paryāptānīti /
yasmātprāṇena rūpeṇa rūpavantītarāṇi karaṇāni calanātmanā svena ca prakāśātmanaḥ, na hi prāṇādanyatra calanātmakatvopapattiḥ;calanavyāpārapūrvakāṇyeva hi sarvadā svavyāpāreṣu lakṣyante;tasmādete vāgādaya etena prāṇābhidhānena ākhyāyante 'bhidhīyante prāṇā ityevam /
ya evaṃ prāṇātmatāṃ sarvakaraṇānāṃ vetti prāṇaśabdābhidheyatvaṃ ca, tena ha vāva tenaiva viduṣā tatkulamācakṣate laukikāḥ /
yasminkule sa vidvāñjāto bhavati tatkulaṃ vidvāñjāto bhavati tatkulaṃ vidvannāmnaiva prathitaṃ bhavatyamuṣyadaṃ kulamiti, yathā tāpatya iti /
ya evaṃ yathoktaṃ veda vāgādīnāṃ prāṇarūpatāṃ prāṇākhyatvaṃ ca tasyaitatphalam /
kiñca yaḥ kaścidu haivaṃvidā prāṇātmadarśinā spardhate tatpratipakṣī san, so 'sminneva śarīre 'nuśuṣyati śoṣamupagacchati /
anuśuṣya haiva śoṣaṃ gatvaiva antato 'nte mriyate na sahasānupadruto mriyate ityaivamuktamadhyātmaṃ prāṇātmadarśanamityuktopasaṃhāro 'dhidaivatapradarśanārthaḥ //21//
START BrhUp 1,5.22
athādhidevataṃ:
jvaliṣyāmy evāham ity agnir dadhre |
tapsyāmy aham ity ādityaḥ |
bhāsyāmy aham iti candramāḥ |
evam anyā devatā yathādevatam |
sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evam etāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ |
mlocanti hy anyā devatā na vāyuḥ |
saiṣānastamitā devatā yad vāyuḥ

BrhUpBh_1,5.22 athānantaram adhidaivataṃ devatāviṣayaṃ darśanamucyate /
kasya devatāviśeṣasya vratadhāraṇaṃ śreyaḥ? iti mīmāsyate /
adhyātmavatsarvam /
jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre /
tapsyāmyahamityādityaḥ;bhāsyāmyahamiti candramāḥ;evamanyā devatā yathādaivatam /
so 'dhyātmaṃ vāgādīnāmeṣāṃ prāṇo mṛtyunā anāptaḥ svakarmaṇo na pracyāvitaḥ svena prāṇavratenābhagnavrato yathā;evametāsāmagnyādīnāṃ devatānāṃ vāyurapi /
mlocantyastaṃ yanti svakarmebhya uparamante - yathādhyātmaṃ vāgādayo 'nyā devatā agnyādyāḥ, na vāyurastaṃ yāti - yathā madhyamaḥ prāṇaḥ, ataḥ saiṣā anastamitā devatā yadvāyuryo 'yaṃ vāyuḥ /
evamadhyātmamadhidaivaṃ ca mīmāṃsitvā nirdhāritam - prāṇavāyyvātmano vratamabhagnamiti //22//
START BrhUp 1,5.23
athaiṣa śloko bhavati --
yataś codeti sūryo 'staṃ yatra ca gacchatīti |
prāṇād vā eṣa udeti prāṇe 'stam eti |
taṃ devāś cakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti |
yad vā ete 'murhy adhriyanta tad evāpy adya kurvanti |
tasmād ekam eva vrataṃ caret prāṇyāc caivāpānyāc ca |
nen mā pāpmā mṛtyur āpnavad iti |
yady u caret samāpipayiṣet teno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati