બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.6

બ્ર્હુપ્ભ્_1,5.23 અથૈતસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રકાશક એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
યતશ્ચ યસ્માદ્વાયોરુદેત્યુદ્ગચ્છતિ સૂર્યઃ, અધ્યાત્મં ચ ચક્ષુરાત્મના પ્રાણાદ્ અસ્તં ચ યત્ર વાયૌ પ્રાણે ચ ગચ્છત્યપરસંધ્યાસમયે સ્વાપસમયે ચ પુરુષસ્ય, તં દેવાસ્તં ધર્મં દેવાશ્ચક્રિરે ધૃતવન્તો વાગાદયો ઽગ્ન્યાદયશ્ચ પ્રાણવ્રતં ચ પુરા વિચાર્ય ।
સ એવાદ્યેદાનીં શ્વો ઽપિ ભવિષ્યત્યપિ કાલે ઽનુવર્ત્યતે ઽનુવર્તિષ્યતે ચ દેવૈરિત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્રેમં મન્ત્રં સંક્ષેપતો વ્યાચષ્ટ બ્રાહ્મણમ્ - પ્રાણાદ્વા એષ સૂર્ય ઉદેતિ પ્રાણે ઽસ્તમેતિ ।
તં દેવાશ્ચક્રિરે ધર્મં સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ ઇત્યસ્ય કોર્ઽથઃ? ઇત્યુચ્યતે - યદ્વૈ એતે વ્રતમમુર્હિ અમુષ્મિન્કાલે વાગાદયો ઽગ્ન્યાદયશ્ચ પ્રાણવ્રતં વાયુવ્રતં ચાધ્રિયન્ત, તદેવાદ્યાપિ કુર્વન્ત્યનુવર્તતે ઽનુવર્તિષ્યન્તે ચ ।
વ્રતં તૈરભગ્નમેવ ।
યત્તુ વાગાદિવ્રતમગ્ન્યાદિવ્રતં ચ તદ્ભગ્નમેવ, તેષામસ્તમનકાલે સ્વાપકાલે ચ વાયૌ પ્રાણે ચ નિમ્સુક્તિદર્શનાત્ ।
અથૈતદન્યત્રોક્તમ્"યદા વૈ પુરષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતિ પ્રાણં મનઃ પ્રાણં ચક્ષુઃપ્રાણં શ્રોત્રં યદા પ્રબુધ્યતે પ્રાણાદેવાધિ પુનર્જાયન્ત ઇત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતં યદા વા અગ્નિરનુગચ્છતિ વાયું તર્હ્યનૂદ્વાતિ યદાદિત્યો ઽસ્તમેતિ વાયું તર્હિ પ્રવિશતિ વાયું ચન્દ્રમા વાયૌ દિશઃ પ્રતિષ્ઠિતા વાયોરેવાધિ પુનર્જાયન્તે"ઇતિ ।
યસ્માદે એતદેવ વ્રતં વાગાદિષ્વગ્ન્યાદિષુ ચાનુગતં યદેતદ્વાયોશ્ચ પ્રાણસ્ય ચ પરિસ્પન્દાત્મકત્વં સર્વેદેવૈરુવર્ત્યમાનં વ્રતમ્ તસ્માદન્યો ઽપ્યોકમેવ વ્રતં ચરેત્ ।
કિં તત? પ્રાણ્યાત્પ્રાણનવ્યાપારં કુર્યાદપાન્યાદપાનનધ્યાપારં ચ;ન હિ પ્રાણાપાનવ્યાપારસ્ય પ્રાણનાપાનનલક્ષણસ્યોપરમો ઽસ્તિ ।
તસ્માત્તદેવૈકં વ્રતં ચરેદ્ધિત્વેન્દ્રિયાન્તરવ્યાપારં નેન્મા માં પાપ્મા મૃત્યુઃ શ્રમરૂપ્યાપ્નુવદાપ્નુયાત્ ।
નેચ્છબ્દઃ પરિભયે -ઽયદ્યહમસ્માદ્ વ્રતાત્પ્રચ્યુતઃ સ્યામ્, ગ્રસ્ત એવાહં મૃત્યુનાઽઇત્યેવં ત્રસ્તો ધારયેત્પ્રાણવ્રતમિત્યભિપ્રાયઃ ।
યદિ કદાચિદ્ ઉ ચરેત્પ્રારભેત પ્રાણવ્રતમ્, સમાપિપયિષેત્સમાપયિતુમિચ્છેત્;યદિ હ્યસ્માદ્ વ્રતાદુપરમેત્પ્રાણઃ પરિભૂતઃ સ્યાદ્દેવાશ્ચ;તસ્માત્સમાપયેદેવ ।
તેન ઉ તેનાનેન વ્રતેન પ્રાણાત્મપ્રતિપત્ત્યા સર્વભૂતેષુ - વાગાદયો ઽગ્ન્યાદયશ્ચ મદાત્મકા એવ, અહં પ્રાણ આત્મા સર્વપરિસ્પન્દકૃત્ - એવં તેનાનેન વ્રતધારણેન એતસ્યા એવ પ્રાણદેવતાયાઃ સાયુજ્યં સયુગ્ભાવમેકાત્મત્વં સલોકતાં સમાનલોકતાં વા એકસ્થાનત્વમ્ - વિજ્ઞાનમાન્દ્યોપેક્ષમેતત્ - જયતિ પ્રાપ્નોતીત્ ॥23॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયે પઞ્ચમં સપ્તાન્નબ્રહ્મણમ્ ॥5॥
યદેતદવિદ્યાવિષયત્વેન પ્રસ્તુતં સાધ્યસાધનલક્ષણં વ્યાકૃતં જગત્ પ્રાણાત્મપ્રાપ્ત્યન્તોત્કર્ષવદપિ ફલમ્, યા ચૈતસ્ય વ્યાકરણાત્પ્રાગવસ્થા અવ્યાકૃતશબ્દવાચ્યા વૃક્ષબીજવત્સર્વમેતત્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,6.1
ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ ।
તેષાં નામ્નાં વાગ્ ઇત્ય્ એતદ્ એષામ્ ઉક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ નામાન્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદ્ એષાં સામ ।
એતદ્ ધિ સર્વૈર્ નામભિઃ સમમ્ ।
એતદ્ એષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ ધિ સર્વાણિ નામાનિ બિભર્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,6.1 ત્રયમ્;કિં તત્ત્રયમ્? ઇત્યુચ્યતે ।
નામ રૂપં કર્મ ચેત્યનાત્મૈવ ।
નાત્મા યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ।
તસ્માદસ્માદ્વિરજ્યેતેત્યેવમર્થસ્ત્રયં વા ઇત્યાદ્યારમ્ભઃ ન હ્યસ્માદનાત્મનો ઽવ્યાવૃત્તિચિત્તસ્ય આત્માનમેવ લોકમહં બ્રહ્માસ્મીત્યુપાસિતું બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ।
બાહ્યપ્રત્યગાત્મપ્રવૃત્ત્યોર્વિરોધાત્ ।
તથા ચ કાઠકે -"પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્" (ક.ઉ.2 । 1 । 1) ઇત્યાદિ ।
કથં પુનરસ્ય વ્યાકૃતાવ્યાકૃતસ્ય ક્રિયાકારકફલાત્મનઃ સંસારસ્ય નામરૂપકર્માત્મકતૈવ? ન પુનરાત્મત્વમ્? ઇત્યેતત્સમ્ભાવયિતું શક્યત ઇતિ;અત્રોચ્યતે - તેષાં નામ્નાં યથોપન્યસ્તાનાં વાગિતિ શબ્દસામાન્યમુચ્યતે ।
"યઃ કશ્ચ શબ્દો વાગેવ સા"(1 । 5 । 3) ઇત્યુક્તત્વાદ્વાદિત્યેતસ્ય શબ્દસ્ય યોર્ઽથઃ શબ્દસ્ય શબ્દસામાન્યમાત્રમ્ એતદેતેષાં નામવિશેષાણામુક્થં કારણમુપાદાનમ્, સૈન્ધવલવણકણાનામિવ સૈન્ધવાચલઃ ।
તદાહ - અતો હ્યસ્માન્નામસામાન્યાત્સર્વાણિ નામાનિ યજ્ઞદત્તો દેવદત્ત ઇત્યેવમાદિપ્રવિભાગાન્યુત્તિષ્ઠન્ત્યુત્પદ્યન્તે પ્રવિભજ્યન્તે, લવણાચલાદિવ લવણકણાઃ;કાર્યં ચ કારણેનાવ્યતિરિક્તમ્ ।
તથા વિશેષાણાં ચ સામાન્યે ઽન્તર્ભાવાત્ ।
કથં સામાન્યવિશેષભાવ ઇતિ એતચ્છબ્દ સામાન્યમેષાં નામવિશેષાણાં સામ ।
સમત્વાત્સામ, સામાન્યમિત્યર્થઃ, એતદ્ધિ યસ્માત્સર્વૈર્નામભિરાત્મવિશેષૈઃ સમમ્ ।
કિઞ્ચ આત્મલાભાવિશેષાચ્ચ નામવિશેષાણામ્ ।
યસ્ય ચ યસ્માદાત્મલાભો ભવતિ સ તેનાપ્રવિભક્તો દૃષ્ટઃ, યથા ઘટાદીનાં મૃદા ।
કથં નામવિશેષાણામાત્મલાભો વાચ ઇત્યુચ્યતે યત એતદેષાં વાક્છબ્દવાચ્યં વસ્તુ બ્રહ્મ આત્મા, તતો હ્યાત્મલાભો નામ્નામ્, શબ્દવ્યતિરિક્તસ્વરૂપાનુપપત્તેઃ ।
તત્પ્રતિપાદયતિ - યતશ્છબ્દસામાન્યં હિ યસ્માચ્છબ્દવિશેષાન્સર્વાણિ નામાનિ બિભર્તિ ધારયતિ સ્વરૂપપ્રદાનેન ।
એવં કાર્યકારણત્વોપપત્તેઃ સામાન્યવિશેષોપપત્તેરાત્મપ્રદાનોપપત્તશ્ચ નામવિશેષાણાં શબ્દમાત્રતા સિદ્ધા ।
એવમુત્તરયોરપિ સર્વં યોજ્યં યથોક્તમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,6.2
અથ રૂપાણાં ચક્ષુર્ ઇત્ય્ એતદ્ એષામ્ ઉક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ રૂપાણ્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદ્ એષાં સામ ।
એતદ્ ધિ સર્વૈ રૂપૈઃ સમમ્ ।
એતદ્ એષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ ધિ સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,6.2 અથેદાનીં રૂપાણાં સિતાસિતપ્રભૃતીનાં ચક્ષુરિતિ ચક્ષુર્વિષયસામાન્યં ચક્ષુઃશબ્દાભિધેયં રૂપસામાન્યં પ્રકાશ્યમાત્રમભિધીયતે ।
અતો હિ સર્વાણિ રૂપાણ્યિત્તિષ્ઠન્તિ, એતદેષાં સામ, એતદ્ધિ સર્વૈ રૂપેઃ સમમ્, એતદેષાં બ્રહ્મ, એતદ્ધિ સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,6.3
અથ કર્મણામ્ આત્મેત્ય્ એતદ્ એષામ્ ઉક્થમ્ ।
અતો હિ સર્વાણિ કર્માણ્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ।
એતદ્ એષાં સામ ।
એતદ્ ધિ સર્વૈઃ કર્મભિઃ સમમ્ ।
એતદ્ એષાં બ્રહ્મ ।
એતદ્ ધિ સર્વાણિ કર્માણિ બિભર્તિ ।
તદ્ એતત્ ત્રયં સદ્ એકમ્ અયમ્ આત્મા ।
આત્મો એકઃ સન્ન્ એતત્ ત્રયમ્ ।
તદ્ એતદ્ અમૃતં સત્યેન છન્નમ્ ।
પ્રાણો વા અમૃતમ્ ।
નામરૂપે સત્યમ્ ।
તાભ્યામ્ અયં પ્રાણશ્ છન્નઃ