બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.1

અધ્યય 1
ઓં
બૃહદારણ્યકોપનિષદ્
ઓં પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ઓં શાન્તિઃ ! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !!!
ઓં નમો બ્રહ્માદિભ્યો બ્રહ્મવિદ્યાસમ્પ્રદાયકર્તૃભ્યો વંશઋષિભ્યો નમો ગુરુભ્યઃ ।
ઽઉષા વા અશ્વસ્યઽઇત્યેવમાદ્યા વાજસનેયિબ્રાહ્મણોપનિષત્ ।
તસ્યા ઇયમલ્પગ્રન્થા વૃત્તિરારભ્યતે સંસારવ્યાવિવૃત્સુભ્યઃ સંસારહેતુનિવૃત્તિસાધનબ્રહ્માત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપત્તયે ।
સેયં બ્રહ્મવિદ્યા ઉપનિષચ્છબ્ધવાચ્યાતત્પરાણાં સહેતોઃ સંસારસ્યાત્યન્તાવસાદનાત્ ।
ઉપનિષૂવસ્યસદેસ્તદર્થત્વાત્ ।
તાદર્થ્યાદ્ ગ્રન્થો ઽપ્યુપનિષદ્ ઉચ્યતે ।
સેયં ષડધ્યાયી અરણ્યે ઽનૂચ્યમાનત્વાદારણ્યકમ્,બૃહત્ત્વાત્પરિમાણતો બૃહદારણ્યકમ્ ।
તસ્યાસ્ય કર્મકાણ્ડેન સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે ।
સર્વો ઽપ્યયં વેદઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામનવગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાય- પ્રકાશનપરઃ સર્વપુરુષાં નિસર્ગત એવ તત્પ્રાપ્તિપરિહારયોરિષ્ટત્વાત્ ।
દૃષ્ટવિષયે ચેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાય- જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામેવ સિદ્દત્વાન્નાગમાન્વેષણા ।
ન ચાસતિ જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વવિજ્ઞાને જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વવિજ્ઞાને જન્માન્તરેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારેચ્છા સ્યાત્ સ્વભાવવાદિદર્શનાત્ ।
તસ્માજ્જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વે જન્માન્તરેષ્ટાનિષ્ટષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિશેષે ચ શાસ્ત્રં પ્રવર્તતે ।
"યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા માનુષ્યે ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે" (ક.ઉ. 1 । 1 । 20) ઇત્યુપક્રમ્ય"અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃ" (ક.ઉ. 2 । 3 । 13) ઇત્યેવમાદિનિર્ણયદર્શનાત્ ।
"યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય" (ક.ઉ.2 । 2 । 6) ઇત્યુપક્રમ્ય"યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્"(ક.ઉ.2 । 2 । 7) ઇતિ ચ ।
"સ્વયઞ્જ્યોતિઃ" (બૃ.ઉ. 4 । 3 । 9) ઇત્યુપક્રમ્ય"તં વિદ્યાકર્મણિ સમન્વારમેતે"( 4 । 4 । 2 ) "પુણ્યો વૈ પુણેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન"( 3 । 2 । 13 ) ઇતિ ચ ।
"જ્ઞપયિષ્યામિ"(બૃ.ઉ.2 । 1 । 15) ઇત્યુપક્રમ્ય"વિજ્ઞાનમયઃ"(2 । 1 । 16) ઇતિ ચ વ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વમ્ ।
તત્પ્રત્યક્ષવિષયમેવેતિ ચેન્ન, વાદિવિપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ ।
ન હિ દેહાન્તરસમ્બન્ધિન આત્મનઃ પ્રત્યક્ષેણાસ્તિત્વવિજ્ઞાને લોકાયતિકા બૌદ્ધાશ્ચ નઃ પ્રતિકૂલાઃ સ્યુનાસ્ત્યાત્મેતિ વદન્તઃ ।
ન હિ ઘટાદૌ પ્રત્યક્ષવિષયે કશ્ચિદ્વિપ્રતિપદ્યતે નાસ્તિ ઘટ ઇતિ ।
સ્થાણ્વાદૌ પુરુષાદિદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન નિરૂપિતે સ્થાણ્વાદૌ વિપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
વૈનાશિકાસ્ત્વહમિતિપ્રત્યયે જાયમાને ઽપિ દેહાન્તરવ્યતિરિક્તસ્ય નાસ્તિત્વમેવ પ્રતિજાનતે ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષવિષયવૈલક્ષણ્યાત્ પ્રત્યક્ષાન્નાત્માસ્તિત્વસિદ્ધિઃ ।
તથાનુમાનાદપિ ।
શ્રુત્યા આત્માસ્તિત્વે લિઙ્ગસ્ય દર્શિત્વાલ્લિઙ્ગસ્ય ચ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાન્નેતિ ચેન્ન, જન્માન્તરસમ્બન્ધસ્યાગ્રહણાત્ ।
આગમેન ત્વાત્માસ્તિત્વે ઽવગતે વેદપ્રદર્શિતલૌકિકલિઙ્ગવિશેષૈશ્ચ તદનુસારિણો મીમાંસકાસ્તાર્કિકાશ્ચ અહમ્પ્રત્યયલિઙ્ગાનિ ચ વૈદિકાન્યેવ સ્વમતિપ્રભવાણીતિ કલ્પયન્તો વદન્તિ પ્રત્યક્ષશ્ચાનુમેયશ્ચાત્મેતિ ।
સર્વથાપ્યસ્ત્યાત્મા દેહાન્તરસમ્બન્ધીત્યેવં પ્રતિપત્તુર્દેહાન્તરગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિશેષાર્થિનસ્તદ્વિશેષજ્ઞાપનાય કર્મકાણ્ડમારબ્ધમ્ ।
ન ત્વાત્મન ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારેચ્છાકારણમાત્મવિષયમજ્ઞાનં કર્તૃભોક્તૃસ્વરૂપાભિમાનલક્ષણં તદ્વિપરીતબ્રહ્માત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનેનાપનીતમ્ ।
યાવદ્ધિ તન્નાપનીયતે તાવદયં કર્મફલરાગદ્વેષાદિસ્વાભાવિકદોષપ્રયુક્તઃ શાસ્ત્રવિહિતપ્રતિષિદ્ધાતિક્રમેણાપિ વર્તમાનો મનોવાક્કાયૈર્દૃષ્ટાદૃષ્ટાનિષ્ટસાધનાનિ અધર્મસંજ્ઞકાનિ કર્માણ્યુપચિનોતિ બાહુલ્યેન, સ્વાભાવિકદોષબલીયસ્ત્વાત્ ।
તતઃ સ્થાવરન્તાધોગતિઃ ।
કદાચિચ્છાસ્ત્રકૃતસંસ્કારબલીયસ્ત્વમ્, તતો મનઆદિભિરિષ્ટસાધનં બાહુલ્યેનોપચિનોતિ ધર્માખ્યમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધમ્-જ્ઞાનપૂર્વકં કેવલઞ્ચ ।
તત્ર કેવલં પિતૃલોકાદિપ્રાપ્તિફલમ્ ।
જ્ઞાનપૂર્વકં દેવલોકાદિબ્રહ્મલોકાન્તપ્રાપ્તિફલમ્ ।
તથા ચ શાસ્ત્રમ્-"આત્મયાજિ શ્રેયાન્દેવયાજિનઃ"(શત.બ્રાહ્મ.) ઇત્યાદિ ।
સ્મૃતિશ્ચ"દ્વિવિધમ્ કર્મ વૈદિકમ્"(મનુ.12 । 88) ઇત્યાદ્યા ।
સામ્યે ચ ધર્માધર્મયોઃ મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિઃ ।
એવં બ્રહ્માન્દ્યા સ્થાવરાન્તા સ્વાભાવિકાવિદ્યાદિદોષવતી ધર્માધર્મસાધનકૃતા સંસારગતિર્નામરૂપકર્માશ્રયા ।
તદેવેદં વ્યાકૃતં સાધ્યસાધનરૂપં જગત્પ્રાગુત્પત્તેરવ્યાકૃતમાસીત્ ।
સ એષ બીજાઙ્કુરાદિવદવિદ્યાકૃતઃ સંસાર આત્મનિ ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપલક્ષણો ઽનાદિરનન્તો ઽનર્થઃ, ઇત્યેતસ્માદ્વિરક્તસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તયે તદ્વિપરીતબ્રહ્મવિદ્યાપ્રતિપત્ત્યર્થોપનિષદારભ્યતે ।
અસ્ય ત્વશ્વમેધકર્મસમ્બન્ધિનો વિજ્ઞાનસ્ય પ્રયોજનં યેપામશ્વમેધે ન અધિકારસ્તેષામસ્માદેવ વિજ્ઞાનાત્ ફલપ્રાપ્તિઃ ।
ઽવિદ્યયા વા કર્મણા વાઽ "તદ્ધૈતલ્લોકજિદેવ"(બૃ.ઉ.1 । 3 । 28) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
કર્મવિષયત્વમેવ વિજ્ઞાનસ્યેતિ ચેન્ન,"યો ઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમેવં વેદ"ઇતિ વિકલ્પશ્રુતેઃ ।
વિદ્યાપ્રકરણે ચામ્નાનાત્ કર્માન્તરે ચ સમ્પાદનદર્શનાદ્ વિજ્ઞાનાત્ તત્ફલપ્રાપ્તિરસ્તીત્યવગમ્યતે ।
સર્વેષાં ચ કર્મણાં પરં કર્માશ્વમેધઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિપ્રાપ્તિફલવત્વાત્ તસ્ય ચેહ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રારમ્ભ આમ્નાનં સર્વકર્મણાં સંસારવિષયત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તથા ચ દર્શયિષ્યતિ ફલમશનાયામૃત્યુભાવમ્ ।
ન નિત્યાનાં સંસારવિષયફલત્વમિતિ ચેન્ન, સર્વકર્મફલોપસંહારશ્રુતેઃ ।
સર્વં હિ પત્નીસમ્બદ્ધં કર્મ ।
"જયા મે સ્યાત્ ........એતાવાન્વૈ કામઃ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 17) ઇતિ નિસર્ગત એવ સર્વકર્મણાં કામ્યત્વં દર્શયિત્વા, પુત્રકર્માપરવિદ્યાનાં ચ"મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 16) ઇતિ ફલં દર્શયિત્વા, ત્ર્યન્નાત્મકતાં ચાન્તે ઉપસંહરિષ્યતિ"ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ"(બૃ.ઉ.1 । 6 । 1) ઇતિ ।
સર્વતર્મણાં ફલં વ્યાકૃતં સંસાર એવેતિ ।
ઇદમેવ ત્રયં પ્રાગુત્પત્તેસ્તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ ।
તદેવ પુનઃ સર્વપ્રાણિકર્મવશાદ્વ્યાક્રિયતે બીજાદિવ વૃક્ષઃ ।
સો ઽયં વ્યાકૃતાવ્યાકૃતરૂપઃ સંસારો ઽવિદ્યાવિષયઃ;ક્રિયાકારકફલાત્મકતયા આત્મરૂપત્વેનાધ્યારોપિતઃ અવિદ્યયૈવ મૂર્તામૂર્તતદ્વાસનાત્મકઃ ।
અતો વિલક્ષણો ઽનામરૂપકર્માત્મકો ઽદ્વયો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવો ઽપિ ક્રિયાકારકફલભેદાદિવિપર્યયેણાવભાસતે ।
અતો ઽસ્માત્ક્રિયાકારકફલભેદસ્વરૂપાદ્ એતાવદિદમિતિ સાધ્યસાધનરૂપાદ્વિરક્તસ્ય કામાદિદોષકર્મબીજભૂતાવિદ્યાનિવૃત્તયે રજ્જ્વામિવ સર્પવિજ્ઞાનાપનયાય બ્રહ્મવિદ્યા આરભ્યતે ।
તત્ર તાવદશ્વમેધવિજ્ઞાનાયઽઉષા વા અશ્વસ્યઽઇત્યાદિ ।
તત્રાશ્વવિષયમેવ દર્શનમુચ્યતે પ્રાધાન્યાદશ્વસ્ય ।
પ્રાધાન્યં ચ તન્નામાઙ્કિતત્વાત્ક્રતોઃ પ્રાજાપત્યત્વાચ્ચ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,1.1
ઉષા વા અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય શિરઃ ।
સૂર્યશ્ ચક્ષુર્ વાતઃ પ્રાણો વ્યાત્તમ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ સંવત્સર આત્માશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય ।

દ્યૌઃ પૃષ્ઠમ્ અન્તરિક્ષમ્ ઉદરં પૃથિવી પાજસ્યં દિશઃ પાર્શ્વે અવાન્તરદિશઃ પર્શવ ઋતવો ઽઙ્ગાનિ માસાશ્ ચાર્ધમાસાશ્ ચ પર્વાણ્ય્ અહોરાત્રાણિ પ્રતિષ્ઠા નક્ષત્રાણ્ય્ અસ્થીનિ નભો માંસાનિ ।
ઊવધ્યં સિકતાઃ સિન્ધવો ગુદા યકૃચ્ ચ ક્લોમાનશ્ ચ પર્વતા ઓષધયશ્ ચ વનસ્પતયશ્ ચ લોમાનિ ।
ઉદ્યન્ પૂર્વાર્ધો નિમ્લોચઞ્ જઘનાર્ધઃ ।
યદ્ વિજૃમ્ભતે તદ્ વિદ્યોતતે ।
યદ્ વિધૂનુતે તત્ સ્તનયતિ ।
યન્ મેહતિ તદ્ વર્ષતિ ।
વાગ્ એવાસ્ય વાક્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,1.1 ઉષા ઇતિ, બ્રાહ્મો મુહૂર્ત ઉષાઃ ।
વૈશબ્દઃ સ્મરણાર્થઃ પ્રસિદ્ધં કાલં સ્મારયતિ ।
શિરઃ પ્રાધાન્યાત્ ।
શિરશ્ચ પ્રધાનં શરીરાવયવાનામ્ ।
અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય મેધાર્હસ્યયજ્ઞિયસ્યોપાઃ શિરઃ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કર્માઙ્ગસ્ય પશોઃ સંસ્કર્તવ્યત્વાત્ કાલાદિદૃષ્ટયઃ શિર આદિષુ ક્ષિપ્યન્તે ।
પ્રાજાપત્યત્વં ચ પ્રજાપતિદૃષ્ટ્યધ્યારોપણાત્ ।
કાલલોકદેવતાત્વાધ્યારોપણં ચ પ્રજાપતિત્વકરણં પશોઃ ।
એવંરૂપો હિ પ્રજાપતિઃ, વિષ્ણત્વાદિકરણમિવ પ્રતિમાદૌ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુઃ શિરસો ઽનન્તરત્વાત્ સૂર્યાધિદૈવતત્વાચ્ચ ।
વાતઃ પ્રાણો વાયુસ્વાભાવ્યાત્ ।
વ્યાત્તં વિવૃતં મુખમગ્નિર્વૈશ્વાનરર્ઃ ।
વૈશ્વાનર ઇત્યગ્નેર્વિશેષણર્મ્ ।
વૈશ્વાનરો નામાગ્નિર્વિવૃતં મુખમિત્યર્થો મુખસ્યાગ્નિદૈવતત્વાત્ ।
સંવત્સર આત્મા, સંવત્સરો દ્વાદશમાસસ્ત્રયોદશમાસો વા,આત્માશરીરમ્ ।
કાલાવયવાનાં ચ સંવત્સરઃ શરીરં ચાત્મા "મધ્યં હ્યષામઙ્ગાનામાત્મા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અશ્વસ્ય મેધ્યસ્યેતિ સર્વત્રાનુપઙ્ગાર્થં પુનર્વચનમ્ ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમૂર્ધ્વત્વસામાન્યાત્ ।
અન્તરિક્ષમુદરં સુષિરત્વસામાન્યાત્ પૃથિવી પાજસ્યં પાદસ્યં પાજસ્યમિતિ વર્ણવ્યત્યયેન, પાદાસનસ્થાનમિત્યર્થઃ ।
દિશશ્ચતસ્રો ઽપિ પાર્શ્વે પાર્શ્વેન દિશાં સમ્બન્ધાત્ ।
પાર્શ્વયોર્દિશાં ચ સઙ્ખ્યાવૈષમ્યાદયુક્તમિતિ ચેન્ન, સર્વમુખત્વોપપત્તેરશ્વસ્ય પાર્શ્વાભ્યામેવ સર્વદિશાં સમ્બન્ધાદદોષઃ ।
અવાન્તરદિશ આગ્નેય્યાદ્યાઃ પર્શવઃ પાર્શ્વાસ્થીનિ ।
ઋતવો ઽઙ્ગાનિ સંવત્સરાવયવત્વાદઙ્ગસાધર્મ્યાત્ ।
અહોરાત્રાણિ પ્રતિષ્ઠાઃ ।
બહુવચનાત્ પ્રાજાપત્યદૈવપિત્ર્યમાનુષાણિ, પ્રતિષ્ઠાઃ પાદાઃ પ્રતિતિષ્ઠત્યેતૈરિતિ ।
અહોરાત્રૈર્હિ કાલાત્મા પ્રતિતિષ્ઠત્યશ્વસ્ય પાદૈઃ ।
નક્ષત્રાણ્યસ્થીનિ શુક્લત્વસામાન્યાત્ ।
નભો નભઃસ્થા મેઘા અન્તરીક્ષસ્યોદરત્વોક્તેઃ, માંસાન્યુદકરુધિરસેચનસામાન્યાત્ ।
ઊવધ્યં ઉદરસ્થમર્ધજીર્ણમશનં સિકતા વિશ્લિષ્ટાવયવત્વસામાન્યાત્ ।
સિન્ધવઃ સ્યન્દનસામાન્યન્નદ્યો ગુદા નાડ્યો બહુવચનાચ્ચ ।
યકૃચ્ચક્લોમાનશ્ચ હૃદયસ્યાધસ્થાદ્દક્ષિણોત્તરૌ માંસખણ્ડૌ ।
ક્લોમાન ઇતિ નિત્યં બહુવચનમેકસ્મિન્નેવ ।
પર્વતાઃ કાઠિન્યાદુચ્છ્રિતત્વાચ્ચ ।
ઓષધયશ્ચ ક્ષુદ્રાઃ સ્થાવરા વનસ્પતયો મહાન્તો લોમાનિ કેશાશ્ચ યથાસમ્ભવમ્ ।
ઉદ્યન્નુદ્ગચ્છન્ભવતિ સવિતા આમધ્યાહ્નાદશ્વસ્ય પૂર્વાર્ધો નામેરૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ ।
નિમ્લોચન્નસ્તં યન્નામધ્યાહ્નાજ્જઘનાર્ધો ઽપરાર્ધઃ પૂર્વાપરત્વસાધર્મ્યાત્ ।
યદ્વિજૃમ્ભતે ગાત્રાણિ વિનામયતિ વિક્ષિપતિ તદ્વિદ્યોતતે વિદ્યોતનં મુખઘનવિદારણસામાન્યાત્ ।
યદ્વિધૂનુતે ગાત્રાણિ કમ્પયતિ તત્સ્તનયતિ ગર્જનશબ્ધસામાન્યાત્ ।
યન્મેહતિ મૂત્રં કરોત્યશ્વસ્તદ્વર્ષતિ વર્ષણં તત્ સેચનસામાન્યાત્ ।
વાગેવ શબ્દ એવાસ્યાશ્વસ્ય વાગિતિ, નાત્ર કલ્પનેત્યર્થઃ ॥1॥
અહર્વા ઇતિ ।
સાવર્ણરાજતૌ મહિમાખ્યૌ ગ્રહાવશ્વસ્યાગ્રતઃ પૃષ્ઠતશ્ચ સ્થાપ્યેતે તદ્વિષયમિદં દર્શનમ્--
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,1.2
અહર્ વા અશ્વં પુરસ્તાન્ મહિમાન્વજાયત ।
તસ્ય પૂર્વે સમુદ્રે યોનિઃ ।
રાત્રિર્ એનં પશ્ચાન્ મહિમાન્વજાયત ।
તસ્યાપરે સમુદ્રે યોનિર્ ।
એતૌ વા અશ્વં મહિમાનાવ્ અભિતઃ સમ્બભૂવતુઃ ।
હયો ભૂત્વા દેવાન્ અવહદ્ વાજી ગન્ધર્વાન્ અર્વાસુરાન્ અશ્વો મનુષ્યાન્ ।
સમુદ્ર એવાસ્ય બન્ધુઃ સમુદ્રો યોનિઃ