બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 8

તત્રાપશ્યં પુરદ્વારાન્ નિર્યાન્તીં જનતામ્ અહમ્
ચિત્રાલંકારસંસ્કારાં વાચં કવિમુખાદ્ ઇવ ॥

તુરંગરથમાતઙ્ગ કરેણુશિબિકાદિભિઃ
કુટુમ્બિપરિવારો ઽપિ યત્રાગચ્છદ્ અમણ્ડનઃ ॥

ઇતિ સંપશ્યમાનો ઽહમ્ અપશ્યં હસ્તિનીગતમ્
નિષ્ક્રામન્તં રુમણ્વન્તમ્ આર્યવેષસહાયકમ્ ॥

અધ્યાસિતવશાયૂથમ્ અમ્બાદ્વયપુરઃસરમ્
કઞ્ચુક્યાદિપરીવારમ્ અન્તઃપુરમ્ અતઃ પરમ્ ॥

સાર્ધં મકરયષ્ટ્યા ચ ચઞ્ચદ્રક્તપતાકયા
ગણિકાગણમ્ આકૃષ્ટ પ્રમત્તજનમાનસમ્ ॥

અથ માં ગોમુખો ઽવોચદ્ અર્યપુત્ર કિમ્ આસ્યતે
અયં વઃ સમયો ગન્તુમ્ ઇત્ય્ અથાહમ્ અવાતરમ્ ॥

સંચારિમેરુકૂટાભમ્ આરુહ્ય સસુહૃદ્ રથમ્
નદન્નન્દિમૃદઙ્ગાદિ તૂર્યઃ પ્રચલમ્ અધ્વગમ્ ॥

તુરંગહેષિતૈસ્ તારૈર્ મન્દ્રૈશ્ ચ ગજગર્જિતૈઃ
શિખણ્ડિઘનસંઘાત નિર્ઘોષએ ઇવ જૃમ્ભિતમ્ ॥

જનસંઘટ્ટનિષ્પિષ્ટ તુલાકોટિકમેખલમ્
રાજમાર્ગમ્ અતિક્રમ્ય રાજદ્વારમ્ અયાસિષમ્ ॥

સુયામુનસ્થસ્ તત્રસ્થમ્ અનુજ્ઞાભિનયેન મામ્
ગચ્છ ગચ્છેતિ ભૂપલઃ ક્ષિપ્તપાણિર્ અચોદયત્ ॥

અહં તુ તં નમસ્કૃત્ય હર્ષમ્ અસ્યાભિવર્ધયન્
પ્રાતિષ્ઠે બન્દિસંઘાત પ્રયુક્તજયઘોષણઃ ॥

પ્રાગ્દ્વારેણ ચ નિર્યાય જનસંપદ્દિદૃક્ષયા
રાજમાર્ગમ્ અધિષ્ઠાય મન્દિરં ગન્તુમ્ આરભે ॥

અથાષ્ટાભિઃ શશાઙ્કાભૈઃ કુઙ્કુમસ્થાસકાઙ્કિતૈઃ
હેમભાણ્ડૈઃ પ્રવહણં યુક્તમ્ ઉક્ષકુમારકૈઃ ॥

ધવલામ્બરસંવીતં સજ્યોત્સ્નમ્ ઇવ મન્દિરમ્
ગૃહીતમન્દસંચારં પશ્યામિ સ્મ સમીપગમ્ ॥

તત્ર પ્રવહણાચ્છાદ છન્નાર્ધમ્ અહમ્ આનનમ્
અપશ્યં મેઘરુદ્ધાર્ધમ્ ઇવ પ્રાલેયદીપિતમ્ ॥

લલાટતટવિન્યસ્ત મૃદુતામ્રાઙ્ગુલિદ્વયમ્
નિબદ્ધમ્ અઞ્જલિં ચારુ સરોજમુકુલાકૃતિમ્ ॥

કામોપચારવિજ્ઞાન શૂન્યો યસ્માદ્ અહં તતઃ
ન જાનામિ સ્મ કેનાપિ તં બદ્ધં વન્દનાઞ્જલિમ્ ॥

અથ માં ગોમુખો ઽવોચત્ સ્રસ્તેન મુકુટેન વઃ
લલાટમ્ આવૃતં તેન તત્ સમાધીયતામ્ ઇતિ ॥

અથામૃષ્ટે લલાટાન્તે મયા દક્ષિણપાણિના
યાને કન્યાભિર્ ઉન્મુક્તસ્ તસ્મિન્ કલકલઃ પટુઃ ॥

અન્યતશ્ ચ મુખં કૃત્વા પાર્શ્વસ્પન્દનસૂચિતમ્
ગોમુખેન સ્મિતં સદ્ય ઉપક્ષિપ્તં કથાન્તરમ્ ॥

ક્રીડાસ્થાનાનિ પશ્યન્તઃ કારિતાનિ રુમણ્વતા
સમાસીદામ કાલિન્દીં તરજ્જનનિરન્તરામ્ ॥

યત્ તત્ પ્રવહણં પૂર્વં દૃષ્ટં દૃષ્ટં ચ તન્ મયા
ઉત્તાર્યમાણં યમુનાં સાદરેણ રુમણ્વતા ॥

ઉત્સાહિતનિષાદેન સિદ્ધયાત્રેતિ વાદિના
નાવઃ સંચરતા નાવં તેનૈવોત્તારિતા વયમ્ ॥

સુખં વિહિતસંભારે નદીતટનિવેશિતે
સ્થિત્વા ક્રીડાગૃહે રાત્રિમ્ ઉત્થિતાઃ પ્રસ્થિતાસ્ તતઃ ॥

નાતિદૂરમ્ અતિક્રમ્ય કૃચ્છ્રાલ્ લબ્ધાન્તરાઃ પથિ
પ્રાપ્તા નાગવનોદ્યાનં શોભાનિન્દિતનન્દનમ્ ॥

સંતતાનન્તવૃત્તાન્તાં નિતાન્તહિતકૌતુકઃ
યાત્રાં પશ્યન્ પ્રયામિ સ્મ જનતાઙ્ગુલિદર્શિતઃ ॥

સેનાપતિસ્ તુ માં નીત્વા પ્રાંશુ કાઞ્ચનતોરણમ્
કૣપ્તનાનાવિધાક્રીડં યાત્રાગૃહમ્ અવશયત્ ॥

તત્રાહં સસુહૃદ્વર્ગઃ ક્રીડાસ્નાનાશનાદિકઃ
ક્રિયાઃ કુર્વન્ નયામિ સ્મ નેત્રોન્મેષસમં દિવમ્ ॥

અથ પ્રદોષે સેનાનીર્ આગત્યાસ્માન્ અભાષત
શ્વઃ સંપાદયિતા ક્રીડા યા વઃ સા કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

મૃગયેતિ મયાખ્યાતે યાતે સેનાપતૌ વયમ્
અભિનીય નિશાં પ્રાતઃ પ્રતિષ્ઠામહે કાનનમ્ ॥

અન્યે ઽપિ મદનુજ્ઞાતાઃ પ્રીતાઃ પૌરકુમારકાઃ
કરેણુકરભાશ્વાદિ વાહનાઃ સંઘશો ઽવ્રજન્ ॥

અથ દુષ્પરિસંખ્યાનમ્ અપશ્યં વનરન્ધ્રગમ્
પ્લુષ્ટસ્થાણુવનાકાર પુલિન્દબલમ્ અગ્રતઃ ॥

તતો નિર્યાય પીનાઙ્ગો નિખર્વસ્ તામ્રલોચનઃ
સેનાપતિઃ સિંહશત્રુઃ સેનાપતિમ્ અવન્દત ॥

તેનોક્તં ભ્રાતૃજાયા મે કીદૃશી ચિન્ત્યમેખલા
તૌ વા શામ્બરસારઙ્ગૌ પુત્રૌ કુશલિનાવ્ ઇતિ ॥

સિંહશત્રુર્ અવોચત્ તં શિવં નઃ સકલે કુલે
યદ્ અર્થં વયમ્ આહૂતાસ્ તત્ સમાજ્ઞાપ્યતામ્ ઇતિ ॥

રુમણ્વાન્ અબ્રવીદ્ એષ કુમારઃ સસુહૃત્ તવ
ન્યાસસ્ તેન સસૈન્યેન પ્રયત્નાત્ પાલ્યતામ્ ઇતિ ॥

નૈલહારિદ્રકૌસુમ્ભ વાસોરાશિમ્ અદાપયત્
તૈલકુમ્ભસહસ્રં ચ રુમણ્વાન્ સિંહશત્રવે ॥

સુસંવિહિતરક્ષં મામ્ અનુજ્ઞાપ્ય રુમણ્વતિ
નિવૃત્તે ગોમુખેનોક્તમ્ અહો તાતેન શોભિતમ્ ॥

વિજ્ઞાતાસ્મદભિપ્રાયો ન નિવર્તેત યદ્ વયમ્
કુમારવટકેવેયં ભવેદ્ દારુણયન્ત્રણા ॥

તતો દ્વારાદિમૃગયા પ્રકારૈર્ બહુભિર્ મૃગાન્
નિઘ્નન્તો ઘાતયન્તશ્ ચ ન તૃપ્તિમ્ અલભામહિ ॥

અથ નાથમ્ અરણ્યાન્યા દ્વિષન્તં વાજિકુઞ્જરાન્
યમાય પ્રહિણોતિ સ્મ મહિષં મરુભૂતિકઃ ॥

રત્નબુદ્બુદચિત્રાઙ્ગાસ્ તતો ઽદૃશ્યન્ત સંઘશઃ
ચરન્તઃ સંચરન્તશ્ ચ તત્ર વાતમજા મૃગાઃ ॥

તાન્ હન્તું દર્શિતોત્સાહાશ્ ચિરં હરિશિખાદયઃ
ભગ્નોત્સાહા ન્યવર્તન્ત વીરેભ્ય ઇવ ભીરવઃ ॥

તૈસ્ તુ સેનાપતિઃ પૃષ્ટો ન દૃષ્ટાઃ કૈશ્ચિદ્ ઈદૃશાઃ
મૃગા યદિ ચ જાનાસિ તતો નઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તમ્ અહમ્ અપ્ય્ એતાન્ ન જાનામિ પિતા તુ મે
પ્રસ્તાવે ક્વચિદ્ આચષ્ટ યાં વાર્ત્તાં કથયામિ તામ્ ॥

ઉત્પદ્યતે યદા લોકે ચક્રવર્તી તદા કિલ
એવંરૂપજવાકારા દૃશ્યન્તે મૃગજાતયઃ ॥

ન ચેશ્વરશરેણાપિ ત્રિપુરેન્ધનદાહિના
સમાસાદયિતું શક્યાઃ કુત એવાન્યસાયકૈઃ ॥

એતાન્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યેન ક્ષિપ્તઃ શરઃ કિલ
તૂણમ્ આયાતિ તસ્યૈવ વિત્ત તં ચક્રવર્તિનમ્ ॥

તાન્ અહં બદ્ધસંરમ્ભઃ પ્રસ્થિતશ્ ચ વિહિંસિતુમ્
તે ચ માં દૂરમ્ આકૃષ્ય દિવં હંસા ઇવાસ્થિતાઃ ॥

અથાવતીર્ય તુરંગાદ્ ગૃહીતપ્રબલશ્રમઃ
રમણીયસરસ્તીર તરુચ્છાયામ્ ઉપાશ્રયમ્ ॥

ચિરાન્ મૃગયમાણા માં તુરંગપદવર્ત્મના
સેનાનુબદ્ધવર્ત્માનઃ પ્રાપ્તા હરિશિખાદયઃ ॥

તતઃ કુર્વન્ પરીહાસં મામ્ અભાષત ગોમુખઃ
કિયન્તો વાતહરિણા યુષ્માભિર્ નિહતા ઇતિ ॥

મયોક્તં ન મયૈકો ઽપિ હતઃ ક્ષિપ્તસ્ તુ યઃ શરઃ
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સ તાન્ એષ તૂણં મમાગતઃ ॥

અથ તેનોક્તમ્ એતસ્ય શરરાજસ્ય પૂજનમ્
યશ્ ચક્રવર્તિચિહ્નાનાં સ્ફુટાનામ્ અગ્રણીર્ ઇતિ ॥

સિંહશત્રુર્ અથ તામિષું મુદા ગોમુખાદિભિર્ અપૂજયત્ સહ
સિદ્ધસાર્થવધજાતસંમદો દત્તકાઙ્ક્ષિતવરામ્ ઇવામ્બિકામ્ ॥