બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 24

અથ નન્દોપનન્દાભ્યાં સેવ્યમાનઃ સ્વકર્મણા
પુનર્વસુગૃહે સ્તોકાન્ દિવસાન્ અવસં સુખી ॥

કદાચિન્ મન્દિરાગ્રસ્થઃ કુર્વન્ન્ આશાવલોકનમ્
શ્રમણાં દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ શિષ્યાસંઘપુરઃસરીમ્ ॥

કવિભિસ્ તૈર્ અનાત્મજ્ઞૈર્ બુદ્ધિર્ આયાસ્યતે વૃથા
યે તસ્યા વર્ણસંસ્થાને વર્ણયન્તિ હતત્રપાઃ ॥

સર્વથા તં વિધાતારં ધિગ્ યત્ કિંચનકારિણમ્
યેનાકારવિરુદ્ધો ઽસ્યામ્ આચારો દુર્ભગઃ કૃતઃ ॥

સર્વો હિ વિનિયોગાર્થમ્ અર્થઃ સર્વેણ સૃજ્યતે
ઘટયિત્વા ઘટઃ કેન લોષ્ટેન શકલીકૃતઃ ॥

ધાત્રા પુનર્ ઇયં સૃષ્ટા કોમલેવ મૃણાલિની
શોષિતા તુહિનેનેતિ ધિક્ તસ્ય ખલતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તાં ચિરમ્ આલોક્ય નિર્નિમિષેણ ચક્ષુષા
ગોમુખઃ સ્ફુરિતોત્સાહઃ પૃચ્છતિ સ્મ પુનર્વસુમ્ ॥

અલંકૃતપુરીમાર્ગૈર્ ઊરુગૌરવમન્થરૈઃ
એષા પ્રવ્રજિતા ભદ્ર ક્વ ગચ્છતિ ગતૈર્ ઇતિ ॥

તેનોક્તમ્ ઋષિદત્તેયમ્ આર્હતં ધર્મમ્ આસ્થિતા
વીતરાગતયા સિદ્ધાન્ અતિશેતે જિનાન્ અપિ ॥

એષા બાલસખીં દૃષ્ટ્વા સતતં રાજદારિકામ્
કન્યકાન્તઃપુરાદ્ એતિ યાતિ સ્વશયનાસનમ્ ॥

ઇત્યાદિ કથયિત્વાસાવ્ ઋષિદત્તામ્ અવન્દત
અમ્બિકે સહશિષ્યાયાસ્ તે નમો ઽસ્તુ નમો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

તં ચ પ્રવ્રજિતાવોચદ્ અસંભાષ્યો ભવાન્ ઇતિ
કિમ્ અર્થમ્ ઇતિ તેનોક્તે તયોક્તમ્ અવધીયતામ્ ॥

જ્ઞાનાધિક્ષિપ્તસર્વજ્ઞૌ રૂપવિસ્મારિતસ્મરૌ
દ્વિજૌ જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠાખ્યૌ ત્વદ્ગૃહે કિલ તિષ્ઠતઃ ॥

તત્ સંદર્શનસંભાષા જનિતં ચ સુખં ત્વયા
દ્રવિણં કૃપણેનેવ પ્રચ્છન્નમ્ ઉપભુજ્યતે ॥

સુહૃત્સાધારણં યસ્ય સુખં સ પરમં સુખી
સુખસંવરણાયાસાદ્ વિપરીતસ્ તુ દુઃખિતઃ ॥

સુહૃદ્ભિઃ કુપિતૈસ્ તસ્માદ્ અસંભાષ્યઃ કૃતો ભવાન્
તેષામ્ અત્રાનયોપાયઃ સમર્થશ્ ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ ॥

અથોચ્ચૈર્ ગોમુખેનોક્તમ્ અચિરેણ પુનર્વસુઃ
॥

।
સહનન્દોપનન્દશ્ ચ જિનાયતનમણ્ડપમ્ ॥

અર્હતસ્ તત્ર વન્દિત્વા સંઘં ચીવરવાસસમ્
ઋષિદત્તાં ચ તદ્ દત્તે વિષ્ટરે સમુપાવિશમ્ ॥

અવલમ્બિતબાહુસ્ તુ મુક્તકક્ષશ્ ચ ગોમુખઃ
સ્થિત્વા દેવકુલદ્વારે જિનસ્તોત્રમ્ ઉદાહરત્ ॥

નમો ઽસ્તુ સર્વસિદ્ધેભ્યઃ સાધુભ્યશ્ ચ નમો ઽસ્તુ વઃ
ઋષભપ્રમુખેભ્યશ્ ચ સર્વજ્ઞેભ્યો નમો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

સાધુ શ્રાવક ધન્યો ઽસિ યઃ સર્વજ્ઞં નમસ્યસિ
ઇત્યાદિ બહુ નિર્ગ્રન્થાઃ પ્રીત્યાસ્તુવત ગોમુખમ્ ॥

અથાયમ્ ઋષિદત્તાયાઃ પાદૌ ગાઢં નિપીડયન્
અબ્રવીત્ સુપ્રસન્નૌ મે ભવન્તૌ ભવતામ્ ઇતિ ॥

તયા ત્વ્ અસ્ય પ્રયુક્તાશીર્ અસ્માકં લઘુશાસને
શ્રાવકસ્યાપિ સંવાદ્યા પ્રતિપત્તિર્ ભવત્વ્ ઇતિ ॥

અથોક્તમ્ ઉપનન્દેન વીણાગોષ્ઠી પ્રવર્ત્યતામ્
એષ સંનિહિતઃ સંઘઃ સકલઃ સુહૃદામ્ ઇતિ ॥

અન્યેનોક્તમ્ અનાયાતે પ્રવીણે ગઙ્ગરક્ષિતે
અસંનિહિતહંસેવ નલિની નીરવા સભા ॥

તસ્માન્ મહાપ્રતીહારં ભવન્તો ગઙ્ગરક્ષિતમ્
ઉદીક્ષન્તામ્ ઇતિ તતઃ સંપ્રાપ્તો ગઙ્ગરક્ષિતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા નાગરૈર્ ઉક્તમ્ આર્યજ્યેષ્ઠસ્ય વાસ્ય વા
આખ્યાત નિપુણં દૃષ્ટ્વા કતરો રૂપવાન્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ યત્ સત્યં સત્યમ્ એવાસ્મિ રૂપવાન્
ગઙ્ગરક્ષિતરૂપેણ રૂપં મે સદૃશં યતઃ ॥

યદીયમ્ એતદીયેન રૂપેણાપ્ય્ ઉપચર્યતે
ઉપમાનમ્ ઉપાદેયઃ સો ઽપિ રૂપવતામ્ ઇતિ ॥

વન્દિત્વા જિનમ્ અગ્રન્થાન્ ઋષિદત્તાં ચ માં ચ સઃ
ઉપાવિશત્ પુનશ્ ચોક્તમ્ ઉપનન્દેન પૂર્વવત્ ॥

તતઃ પ્રવ્રજિતાહ સ્મ શ્રેષ્ઠિનિ પ્રિયદર્શને
અનાયાતે સદઃ સર્વમ્ ઇદમ્ અપ્રિયદર્શનમ્ ॥

અતઃ પ્રતીક્ષ્યતાં શ્રેષ્ઠી ક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉદિતેક્ષયા
અયમ્ આયાત ઇત્ય્ આખ્યન્ નાગરાઃ પ્રિયદર્શનમ્ ॥

આસીચ્ ચ મમ તં દૃષ્ટ્વા નૈવાયં પ્રિયદર્શનઃ
એષા પુરુષવેષેણ ભૂષિતા પ્રિયદર્શના ॥

સ્ત્રૈણીભિર્ ગતિસંસ્થાન વાણીભિર્ વ્યક્તમ્ એતયા
ક્ષિપ્તત્રૈલોક્યસૌન્દર્યમ્ આખ્યાતં સ્ત્રૈણમ્ આત્મનઃ ॥

સા તુ વન્દિતદેવાદિઃ સાદરં મામ્ અવન્દત
ચિરં સુન્દરિ જીવેતિ મયાપિ પ્રતિવન્દિતા ॥

તતઃ ક્રોધારુણાક્ષેણ ગોમુખેનાહમ્ ઈક્ષતઃ
ચિત્રં નાગરકૈઃ કૈશ્ચિલ્ લજ્જિતૈઃ કૈશ્ચિદ્ અમ્બરમ્ ॥

ઋષિદત્તા પુનઃ સાસ્રં સવિકાસચલેક્ષણા
સગોમુખમ્ અપશ્યન્ મામ્ આશિરશ્ચરણં ચિરમ્ ॥

અથ પ્રપઞ્ચમ્ આક્ષેપ્તુમ્ એતં સપદિ ગોમુખઃ
અભાષત સુહૃદ્વર્ગં ગોષ્ઠી પ્રસ્તૂયતામ્ ઇતિ ॥

ઉપનન્દસ્ તતઃ પૂર્વં તથા વીણામ્ અવાદયત્
યથા વિગતરાગાદ્ યૈર્ નિર્ગ્રન્થૈર્ અપિ મૂર્છિતમ્ ॥

ઉપનન્દાત્ તતો નન્દં નન્દાદ્ અપિ પુનર્વસુમ્
પુનર્વસોર્ અગાદ્ વીણા ક્રમાત્ તં ગઙ્ગરક્ષિતમ્ ॥

ઉપનન્દાદિકાનાં ચ જિતનારદપર્વતમ્
પરાજયત દૂરેણ પૂર્વં પૂર્વં પરઃ પરઃ ॥

ક્રમપ્રાપ્તા તતો વીણા ગોમુખં ગઙ્ગરક્ષિતાત્
સરસ્વતીવ વિત્તાઢ્યાદ્ ઈશ્વરાદ્ દુર્ગતં ગતા ॥

ગોમુખસ્ તુ તતો વીણામ્ અવાદયત લીલયા
યથા નાગરિકૈર્ દીનૈર્ ઈક્ષિતો ગઙ્ગરક્ષિતઃ ॥

ગોમુખાઙ્કાત્ તતો વીણા યાતિ સ્મ પ્રિયદર્શનમ્
કુલટેવ પ્રિયોત્સઙ્ગાત્ કામિનં પ્રિયદર્શનમ્ ॥

તતઃ પ્રવાદિતે તસ્મિન્ પ્રગીતે ચાતિમાનુષમ્
વૈલક્ષ્યાદ્ ગોમુખસ્યાસીદ્ અભિપ્રાયઃ પલાયિતુમ્ ॥

કિં તુ નારદશિષ્યો ઽયં સુતો વા તુમ્બરોર્ ઇતિ
યત્ સત્યમ્ અહમ્ અપ્ય્ આસમ્ અદ્ભુતશ્રુતિવિસ્મિતઃ ॥

મુક્તવીણે તતસ્ તત્ર શનૈર્ માં ગોમુખો ઽબ્રવીત્
અધુના પ્રાપ્તપર્યાયં વાદનં ભવતામ્ ઇતિ ॥

હસિત્વા તમ્ અથાવોચમ્ અદ્યાપિ હિ શિશુર્ ભવાન્
યો માં યત્ર ક્વચિત્ તુચ્છે પ્રવર્તયતિ વસ્તુનિ ॥

નગ્નશ્રમણકાનાં ચ કિરાટાનાં ચ સંનિધૌ
વીણાં વાદયમાનસ્ય માદૃશઃ કીદૃશં ફલમ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વેદમ્ ઉક્તો ઽહમ્ અનેન કૃતમન્યુના
ચમ્પાયાં કીદૃશં કાર્યમ્ અભવદ્ ભવતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તમ્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ શ્રૂયતામ્ યદિ ન શ્રુતમ્
પ્રાપ્તિર્ ગન્ધર્વદત્તાયાસ્ તત્ર કાર્યમ્ અભૂદ્ ઇતિ ॥

અથાયમ્ અવદત્ તત્ર દેવીપ્રાપ્તિઃ ફલં યદિ
ઇહાપિ ગોમુખપ્રાપ્તિઃ ફલમ્ ઉત્તમમ્ ઇષ્યતામ્ ॥

યુષ્મદ્ અન્યો ન માં કશ્ચિદ્ વીણયા જિતવાન્ ઇતિ
ઇદં મે શ્રેષ્ઠમ્ આગમ્ય શ્રેષ્ઠિનાપહૃતં યશઃ ॥

સો ઽયમ્ અસ્મદ્યશશ્ચૌરો યદિ નાશુ નિગૃહ્યતે
ત્યજામ્ય્ એષ તતઃ પ્રાણાન્ દુઃખભારાતુરાન્ ઇતિ ॥

મમ ત્વ્ આસીદ્ અસંદિગ્ધં સર્વમ્ અત્રોપપદ્યતે
મરણાભ્યધિકક્લેશો માનભઙ્ગો હિ માનિનામ્ ॥

શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનમત્તસ્ય નિગૃહીતસ્ય વાદિનઃ
કાન્તયા ચ વિમુક્તસ્ય દુઃખં કેનોપમીયતે ॥

તસ્માદ્ એતદ્ ઇહ ન્યાય્યમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય સાદરમ્
વ્યવસ્થાપયિતું તન્ત્રીર્ આરભે દુર્વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તતઃ પૃથુલિતૈર્ નેત્રૈઃ પુલકાલિઙ્ગિતત્વચઃ
અન્યોન્યસ્ય નિરૈક્ષન્ત વદનાનિ સદઃસદઃ ॥

તન્ત્રીષુ કરશાખાગ્રૈઃ પરામૃષ્ટાસુ તે તતઃ
હા હા કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુસ્તન્યસ્તા ઇવાભવન્ ॥

અથૈતસ્યામ્ અવસ્થાયાં મયા વીણા ચ સંહૃતા
તૈશ્ ચ મુક્તાયતોચ્છ્વાસૈર્ જીવલોકો ઽવલોકિતઃ ॥

હર્ષારુણપરામૃષ્ટં વિકસદ્વિશદપ્રભમ્
અભ્રાજત તતઃ સદ્યો ગોમુખાનનપઙ્કજમ્ ॥

જિતગોમુખદર્પસ્ તુ જિતો ઽપિ પ્રિયદર્શનઃ
જિતદુર્જયવાદીવ પ્રીતિમાન્ મામ્ અભાષત ॥

શ્રેષ્ઠી જ્યેષ્ઠેન વીણાયાં જગદ્વિજયિના જિતઃ
ઇતિ મે પ્રસ્થિતા કીર્તિર્ આપયોધિ વસુંધરામ્ ॥

પૂર્ણા હિ વસુધા શૂદ્રૈર્ ન ચ તાન્ વેદ કશ્ચન
રાઘવોત્કૃત્તમૂર્ધ્નસ્ તુ શમ્બૂકસ્યામલં યશઃ ॥

કિં ચાદ્યારભ્ય યુષ્મભ્યં મયાત્મૈવ નિવેદિતઃ
વીણાવાદાર્થિનં શિષ્યં પરિગૃહ્ણીત મામ્ ઇતિ ॥

અસ્યામ્ એવ તુ વેલાયામ્ અવોચદ્ ગઙ્ગરક્ષિતઃ
અયમ્ એવ મમાપ્ય્ અર્થઃ સફલીક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તૌ ગોમુખેનોક્તૌ ભવન્તાવ્ આગમાર્થિનૌ
અનાયાસોપદેશૌ ચ યત્ તદ્ એવં ભવત્વ્ ઇતિ ॥

સ મયા શનકૈર્ ઉક્તઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ ત્વયાનયોઃ
પ્રાર્થના પ્રતિપન્નેતિ ગોમુખેનોદિતં તતઃ ॥

શરીરં કાશિરાજસ્ય રાજ્યમ્ અન્તઃપુરં પુરમ્
યચ્ ચાન્યદ્ અપિ તત્ સર્વં ગઙ્ગરક્ષિતરક્ષિતમ્ ॥

યસ્ય ચ સ્વયમ્ એવાયં દાસ્યામ્ અભ્યનુગચ્છતિ
તસ્યાપદ્ભિર્ અસંકીર્ણા હસ્તસ્થાઃ સર્વસંપદઃ ॥

અશેષશ્રેણિભર્તા ચ શ્રેષ્ઠિત્વાત્ પ્રિયદર્શનઃ
સ યસ્ય કિંકરસ્ તસ્ય કિંકરા સકલા પુરી ॥

એતત્ ફલમ્ અભિપ્રેત્ય મયૈતાભ્યાં પ્રતિશ્રુતમ્
ન હ્ય્ અનાલોચ્યકર્તારઃ કિંકરા ભવતામ્ ઇતિ ॥

પ્રશંસ્ય તસ્યેતિ મતિપ્રહર્ષં નન્દોપનન્દાદિસુહૃત્સમગ્રઃ
નમસ્કૃતાર્હદ્વ્રતચારિસંઘઃ પુનર્વસોર્ વેશ્મ ગતસ્ તતો ઽહમ્ ॥