બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 22

તતઃ કિંચિદ્ વિહસ્યોક્તઃ પરિવ્રાડ્ બ્રહ્મચારિણા
યથા પુરુષકારસ્ય પ્રાધાન્યં તન્ નિશામ્યતામ્ ॥

આસીદ્ ઉજ્જયનીવાસી સાર્થકાર્થપરિગ્રહઃ
વણિક્ સાગરદત્તાખ્યઃ સાગરાગાધમાનસઃ ॥

સાગરં તેન યાતેન મુક્તપોતેન ગચ્છતા
અપરઃ પ્રેક્ષિતઃ પોતસ્ તરલધ્વજલક્ષણઃ ॥

અઙ્ગાપોતમ્ અમું યેન પોતં પ્રેરયતેતિ સઃ
યાવન્ નિર્યામકાન્ આહ તાવત્ પોતૌ સમીયતુઃ ॥

તતઃ સાગરદત્તસ્ તં પોતસ્વામિનમ્ ઉક્તવાન્
યૂયં યે વા યતસ્ ત્યા વા તન્ નઃ પ્રત્યુચ્યતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં બુદ્ધવર્માહં વણિગ્ રાજગૃહાલયઃ
ભવન્તઃ કે કુતો વેતિ તતઃ સો ઽપિ ન્યવેદયત્ ॥

અથ કાવ્યકથાપાન તન્ત્રીગીતદુરોદરૈઃ
સવિનોદૌ જગાહાતે તૌ દુર્ગાધં મહોદધિમ્ ॥

ગત્વા ચ કાઞ્ચનદ્વીપમ્ ઉપાન્તાનન્તકાઞ્ચનૌ
પ્રાપ્તવન્તૌ પરાવૃત્ય સમુદ્રતટપત્તનમ્ ॥

અથ સાગરદત્તેન બુદ્ધવર્મેતિ ભાષિતઃ
પ્રીતિર્ નઃ સ્થિરતાં યાયાદ્ યથા સંપાદ્યતાં તથા ॥

ભાર્યાયાં ગુરુગર્ભાયાં નિરગચ્છમ્ અહં ગૃહાત્
તસ્યાશ્ ચ દિવસિર્ એભિર્ જાતમ્ અન્યતરદ્ દ્વયોઃ ॥

દુહિતા ચેત્ તતો દત્તા ભવત્પુત્રાય સા મયા
પુત્રશ્ ચેત્ ત્વં તતસ્ તસ્મૈ દદ્યાઃ સ્વતનયામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં મહદ્ આશ્ચર્યમ્ ઇયમ્ એવ હિ નો મતિઃ
અથ વા કિમ્ ઇહાશ્ચર્યમ્ એકમ્ એવાવયોર્ વપુઃ ॥

ઇતિ તૌ કૃતસંબન્ધૌ પરિષ્વજ્ય પરસ્પરમ્
મહામહિષસાર્થાભ્યાં યથાસ્થાનમ્ અગચ્છતામ્ ॥

પ્રણિપત્ય ચ રાજાનાવ્ અવન્તિમગધાધિપૌ
તત્પ્રયુક્તાતિસત્કારૌ યયતુઃ સ્વગૃહાન્ પ્રતિ ॥

તત્ર સત્ક્રિયમાણૌ ચ સત્કુર્વાણૌ ચ સંતતમ્
બન્ધુભિર્ બ્રાહ્મણાદીંશ્ ચ ગમયામ્ આસતુર્ દિનમ્ ॥

તતઃ સાગરદત્તસ્ય પર્યઙ્કમ્ અધિતિષ્ઠતઃ
ઉત્સઙ્ગે દારિકા ન્યસ્તા વિરાજત્કુન્દમાલિકા ॥

કસ્યેયં કુન્દમાલેતિ સ ભાર્યામ્ અનુયુક્તવાન્
સાપિ કસ્યાપરસ્યેતિ શનૈર્ આચષ્ટ લજ્જિતા ॥

તેન ચોક્તમ્ ઇદં યાદૃગ્ બાલિકા કુન્દમાલિકા
યયોઃ સ્યાદ્ ઈદૃશઃ પુત્રઃ પિતરૌ તૌ સપુત્રકૌ ॥

તસ્માદ્ દુહિતૃમાતેતિ મા ગાસ્ ત્વં ભીરુ ભીરુતામ્
ન કીર્તિજનની વિદ્યા નિન્દ્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥

તામ્ ઇત્યાદિ સમાશ્યસ્ય પયોનિધિસમાગમમ્
બુદ્ધવર્મસખિત્વં ચ તસ્યૈ કથિતવાન્ અસૌ ॥

કસ્યેયં કુન્દમાલેતિ તામ્ અપૃચ્છદ્ યતઃ પિતા
પ્રસિદ્ધા તસ્ય નામ્નાપિ સા તતઃ કુન્દમાલિકા ॥

બુદ્ધવર્માપિ પપ્રચ્છ નિરાલાપાં કુટુમ્બિનીમ્
તસ્મિન્ ગર્ભે તવોત્પન્નં યત્ તન્ નઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ વામનમ્ એકાક્ષં રૂક્ષં તુન્દિલદન્તુરમ્
લમ્બૌષ્ઠં ભુગ્નપૃષ્ઠં ચ સા તં પુત્રં સમર્પયત્ ॥

સો ઽબ્રવીત્ કિં વૃથૈવાયં ધૃતઃ કુરુભકસ્ ત્વયા
કસ્માદ્ ઈક્ષણિકાં પૃષ્ટ્વા ગર્ભ એવ ન પાતિતઃ ॥

યઃ સ સાગરદત્તેન સહ સંબન્ધકઃ કૃતઃ
વિકૃતાકૃતિનાનેન સ પ્રેતેન નિરાકૃતઃ ॥

સંદિશેદ્ યદિ નામાસાવ્ અહં દુહિતૃવાન્ ઇતિ
તદા કિં પ્રતિસંદેશ્યં મયાહં પુત્રવાન્ ઇતિ ॥

ભાર્યાં ચાવોચદ્ આગચ્છેદ્ દૂતો માલવકાદ્ યદિ
એનં કુરુભકં તસ્મૈ ન કશ્ચિત્ કથયેદ્ ઇતિ ॥

અયં કુરુભકઃ કસ્માદ્ ઇતિ યત્ તં પિતાબ્રવીત્
વ્યાહરન્તિ સ્મ તં પૌરાસ્ તતઃ કુરુભકાખ્યયા ॥

અથાતીતે ક્વચિત્ કાલે બુદ્ધિવર્મા રહઃ સ્થિતઃ
લેખં સાગરદત્તેન પ્રસ્થાપિતમ્ અવાચયત્ ॥

સ્વ્ અસ્તિ રાજગૃહે પૂજ્યં બુદ્ધવર્માણમ્ ઊર્જિતમ્
ઉજ્જયન્યાઃ પરિષ્વજ્ય વિજ્ઞાપયતિ સાગરઃ ॥

સખ્યાસ્ તે દુહિતા જાતા શ્રેયોલક્ષણભૂષણા
રૂપેણ સદૃશી યસ્યાઃ પ્રમદા ન ભવિષ્યતિ ॥

તવાપિ યદિ ભાર્યાયાઃ પુત્રો જાતઃ શિવં તતઃ
કન્યા ચેદ્ વામશીલેન દેવેન મુષિતા વયમ્ ॥

નિર્નિમિત્તાપિ હિ પ્રીતિર્ યા ન સંબન્ધબૃંહિતા
શ્રીર્ ઉત્સાહસનાથેવ પ્રયાતિ સ્થિરતામ્ ઇતિ ॥

તતઃ સત્કૃત્ય તં દૂતમ્ અપૃચ્છદ્ ગૃહિણીં વણિક્
તસ્મિન્ન્ એવં ગતે કાર્યે બ્રૂહિ કિં ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તયોક્તં દ્વ્યઙ્ગુલપ્રજ્ઞા જાનીયુર્ વા સ્ત્રિયઃ કિયત્
કિં તુ પૃષ્ટેતિ વક્ષ્યામિ પૃષ્ટધૃષ્ટા હિ માદૃશી ॥

સત્યાનૃતં વણિક્વૃત્તં પરિત્યાજ્યં ન વાણિજૈઃ
સહજં હિ ત્યજન્ વૃત્તં દુર્વૃત્ત ઇતિ નિન્દ્યતે ॥

પુત્રસ્ તાવત્ તવોત્પન્નસ્ તત્ર કાનૃતવાદિતા
યે પુનસ્ તસ્ય દોષાસ્ તાન્ મિથ્યા ભણ ગુણા ઇતિ ॥

આખ્યાયન્તે હિ સર્વાર્થાઃ કૃત્રિમૈર્ એવ નામભિઃ
આહુર્ મધુરકં કેચિત્ તં તાદૃઙ્મારકં વિષમ્ ॥

કાર્યે હિ ગુરુણિ પ્રાપ્તે મિથ્યા સત્યમ્ અપીષ્યતે
અશ્વત્થામા હતો દ્રૌણિર્ ઇત્ય્ ઊચે કિં ન પાણ્ડવઃ ॥

ધનગર્ધપરાધીનાઃ કાલહુંકારદારુણે
ક્રીડાકમલિનીં યાન્તિ ત્વદ્વિધાઃ ક્ષારસાગરે ॥

સાંયાત્રિકપતેસ્ તસ્ય દુહિતા ભવતો ગૃહે
ન વિનામ્ભોધિસારેણ પ્રવેષ્ટા ધનરાશિના ॥

તસ્માન્ મા સ્માવમન્યધ્વમ્ અધન્યૈર્ દુર્લભાં શ્રિયમ્
કૃચ્છ્રાયાસશતપ્રાપ્યાં ન કૃચ્છ્રાધિગતામ્ ઇતિ ॥

ઇત્યાદિવચનં તસ્યાઃ સૂક્તમ્ ઇત્ય્ અભિનન્દ્ય સઃ
દદૌ સાગરદત્તાય સંદેશં દૂતસંનિધૌ ॥

વક્તવ્યઃ સુહૃદ્ અસ્માકમ્ અસ્માકમ્ અપિ દારકઃ
ઉત્પન્નસ્ તાદૃશો યસ્ય કથિતા કથમ્ આકૃતિઃ ॥

અથ વા યે ગુણાઃ કે ઽપિ તસ્ય શારીરમાનસાઃ
સ્વયમ્ એવાસિ તાન્ દૃષ્ટા કિં નસ્ તૈઃ કથિતૈર્ ઇતિ ॥

ઇત્યાદિ બહુ સંકીર્ણમ્ અસૌ સંદિશ્ય સાદરમ્
દૂતં પ્રસ્થાપયામ્ આસ સપાથેયપ્રદેશનમ્ ॥

એવમ્ અષ્ટાવ્ અતિક્રાન્તાઃ સમા દૂતસમાગમૈઃ
અથ દૂતઃ સ્ફુટાલાપો બુદ્ધવર્માણમ્ ઉક્તવાન્ ॥

અહં સાગરદત્તેન સકલત્રેણ ભાષિતઃ
જામાતરમ્ અનાલોક્ય મા સ્માગચ્છદ્ ભવાન્ ઇતિ ॥

તન્ મામ્ ઉજ્જયનીં યૂયં યદિ ગચ્છન્તમ્ ઇચ્છથ
તં મે દારકમ્ આખ્યાત તદીયાંશ્ ચ ગુણાન્ ઇતિ ॥

તેન તુ ક્ષણમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય સમગ્રસ્મૃતિનોદિતમ્
આસ્તે માતુલશાલે ઽસૌ તામ્રલિપ્ત્યાં પઠન્ન્ ઇતિ ॥

અનેનાપિ પ્રપઞ્ચેન ચતુષ્પઞ્ચ સમા યયુઃ
અથ ત્રિચતુરાઃ પ્રાપુર્ દૂતાશ્ ચતુરભાષિણઃ ॥

તે ચાદૃતમ્ અનાદૃત્ય બુદ્ધવર્માણમ્ અબ્રુવન્
આહ સંબન્ધિની યત્ ત્વાં સદારં તન્ નિશામ્યતામ્ ॥

અમી સંવત્સરા યાતાસ્ ત્રયોદશચતુર્દશાઃ
અદ્યાપિ ચ ન પશ્યામો વયં જામાતુર્ આકૃતિમ્ ॥

દૃષ્ટસ્ય કિલ પણ્યસ્ય ભવતઃ ક્રયવિક્રયૌ
ઇતિ લોકપ્રવાદો ઽયં ભવતાપિ ન કિં શ્રુતઃ ॥

ત્વં યચ્ ચાત્થ પઠન્ન્ આસ્તે તામ્રલિપ્ત્યામ્ અસાવ્ ઇતિ
ઇદમ્ અપ્ય્ અતિદુર્બદ્ધં સવ્યાજમ્ ઇવ વાચકમ્ ॥

યેષાં કર્મ ચ વૃત્તિશ્ ચ વિહિતે પાઠપાઠને
તેષામ્ અપિ પરિચ્છિન્નઃ પાઠકાલઃ કિયાન્ અપિ ॥

ત્વદીયેન તુ પુત્રેણ ત્યક્તસર્વાન્યકર્મણા
પઠતા સકલં જન્મ નેયમ્ ઇત્ય્ અસમઞ્જસમ્ ॥

તસ્માત્ ક્રીડામ્ ઇમાં ત્યક્ત્વા યમહાસવિભીષણામ્
અત્ર વા તામ્રલિપ્ત્યાં વા દારકો દર્શ્યતામ્ ઇતિ ॥

ઇતિ યાવદ્ અસૌ તાવત્ પૂજ્યૈર્ વિશ્રમ્યતામ્ ઇતિ
તાન્ ઉક્ત્વા ગૃહિણીમ્ ઊચે બુદ્ધવર્મા સસંભ્રમઃ ॥

અનુત્પ્રેક્ષ્યૈવ મન્દેન દોષમ્ આગામિનં મયા
દૂરાશાગ્રસ્તચિત્તેન પ્રમદાવચનં કૃતમ્ ॥

ત્વત્પુત્રસ્ય હિ યે દોષાઃ કાણદન્તુરતાદયઃ
કાલેનૈતાવતા તેષાં કતમઃ પ્રક્ષયં ગતઃ ॥

વર્ધમાણે શરીરે હિ નિજા દોષાઃ શરીરિણામ્
સુતરામ્ ઉપચીયન્તે શરીરાવયવા ઇવ ॥

તસ્માદ્ દર્શય દૂતેભ્યઃ પુત્રં હરગણાકૃતિમ્
અથ વા પણ્ડિતેનૈવમ્ ઉપાયશ્ ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ ॥

તયા ચોક્તં મયોપાયઃ કીદૃશો ઽપ્ય્ અત્ર ચિન્તિતઃ
યદ્ય્ અસૌ રોચતે તુભ્યં તતઃ પ્રસ્તૂયતામ્ ઇતિ ॥

ઉચ્યતામ્ ઇતિ તેનોક્તા કર્ણે કિમ્ અપિ સાબ્રવીત્
સો ઽપિ શોભનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તમ્ ઉપાયં પ્રયુક્તવાન્ ॥

વિવિક્તે બ્રાહ્મણં મિત્રં તત્પ્રતિગ્રહજીવિનમ્
પ્રિયાલાપશતપ્રીતમ્ અયાચત સદીનતઃ ॥

શ્વેતકાકપ્રસિદ્ધસ્ય મમ પુત્રસ્ય યે ગુણાઃ
આકારશ્ ચ પ્રકારશ્ ચ યાદૃક્ કિં તસ્ય કથ્યતે ॥

યચ્ ચ સાગરદત્તેન મયા ચ પરિભાષિતમ્
બુદ્ધં તદ્ ભવતઃ સર્વં સહદૂતસમાગમમ્ ॥

તેન નસ્ તેન સૌહાર્દં સુહૃદા સ્થિરતાં નય
અથ વા સ્વાર્થ એવાયં તવ ધિઙ્ માં મુધાકુલમ્ ॥

ય એષ ભવતઃ પુત્રો યજ્ઞગુપ્તઃ સુરૂપવાન્
શ્રુતિસ્મૃત્યાદિતત્ત્વજ્ઞઃ કલાસુ ચ વિશારદઃ ॥

એષ સાગરદત્તસ્ય તનયામ્ ઉપયચ્છતામ્
તાદૃશીમ્ એવ ચાનીય મત્પુત્રાય પ્રયચ્છતુ ॥

યચ્ ચ રત્નસુવર્ણાદિ લપ્સ્યતે દ્રવિણં તતઃ
તસ્યાંશસ્ તવ ભાવીતિ લજ્જતે કથયાનયા ॥

એવમાદિ સ તેનોક્તઃ સોત્સાહં સ્વાર્થતૃષ્ણયા
અબ્રવીત્ ત્વદ્વિધેયૈઃ કિં મદ્વિધૈઃ પ્રાર્થિતૈર્ ઇતિ ॥

યજ્ઞગુપ્તમ્ અથાહૂય સંનિધૌ બુદ્ધવર્મણઃ
પિતા શ્રાવિતવાન્ એતં વૃત્તાન્તં પૂર્વમન્ત્રિતમ્ ॥

તેનોક્તં ગુરુવાક્યાનિ યુક્તિમન્તીતરાણિ વા
શિશુભિર્ ન વિચાર્યાણિ તસ્માદ્ એવં ભવત્વ્ ઇતિ ॥

તતઃ કતિચિદ્ આસિત્વા દિવસાન્ બુદ્ધવર્મણા
યજ્ઞગુપ્તઃ સ્વલંકારઃ સંબન્ધિભ્યઃ પ્રદર્શિતઃ ॥

અબ્રવીચ્ ચાયમ્ આયાતસ્ તામ્રલિપ્ત્યાઃ સ દારકઃ
આકારશ્ ચ ગુણાશ્ ચાસ્ય દૃશ્યન્તાં યાદૃશા ઇતિ ॥

તતસ્ તૈર્ વિસ્મિતૈર્ ઉક્તમ્ અનિન્દ્યા કુન્દમાલિકા
સહ બાલવસન્તેન યદ્ અનેન સમેષ્યતિ ॥

ગુણાનાં ત્વ્ એતદીયાનામ્ અન્વેષણમ્ અનર્થકમ્
દૃશ્યતે નિર્ગુણાનાં હિ નેદૃશાકારધીરતા ॥

કિં તુ નામાસ્ય દુઃશ્લિષ્ટમ્ અયં કુરુભકઃ કિલ
ન હિ કુબ્જપલાશાખ્યા પારિજાતસ્ય યુજ્યતે ॥

અથ વા દુઃશ્રવં નામ શ્રૂયતે મહતામ્ અપિ
ક્લેદુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચન્દ્રો માતરિશ્વેતિ મારુતઃ ॥

ન ચાપિ ગુણવદ્ વાચ્ય વાચકં પરિભૂયતે
આશ્રયસ્ય હિ દૌર્બલ્યાદ્ આશ્રિતઃ પરિભૂયતે ॥

સર્વથા સાર્થવાહસ્ય પ્રસૂતાદ્ય કુટુમ્બિની
યુવયોર્ અદ્ય સૌહાર્દં ગતં કૂટસ્થનિત્યતામ્ ॥

તસ્માદ્ આશુતરં ગત્વા ત્યક્તનિદ્રાશનાદિકામ્
વર્ધયામો વયં દિષ્ટ્યા સાર્થવાહકુટુમ્બિનીમ્ ॥

ભવદ્ભિર્ અપિ પુણ્યાહે વરયાત્રા પ્રવર્ત્યતામ્
ન હીદાનીં વિવાહસ્ય કશ્ચિદ્ અસ્તિ વિઘાતકઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તેષુ યાતેષુ સારવત્પ્રાભૃતેષુ સઃ
યજ્ઞગુપ્તં વરીકૃત્ય વરયાત્રાં વ્યસર્જયત્ ॥

યો ઽસૌ કુરુભકસ્ તં ચ યજ્ઞગુપ્તં ચકાર સઃ
સંજ્ઞયા યજ્ઞગુપ્તં તુ વરં કુરુભકં વણિક્ ॥

કલ્પિતબ્રાહ્મણાકલ્પસ્ તુલહેમાઙ્ગુલીયકઃ
શ્રેષ્ઠિપુત્રો ઽપિ જામાતુર્ આસીત્ તત્ર વયસ્યકઃ ॥

વરયાત્રા ચિરાત્ પ્રાપદ્ અવન્તિનગરીં તતઃ
ઉત્કાન્તિકાન્તવૃત્તાન્તાં યક્ષસેનાલકામ્ ઇવ ॥

સિપ્રાતટે નિવિષ્ટં ચ જન્યાવાસકમ્ આવસત્
વસન્તોપહૃતશ્રીક પુરોદ્યાનમનોહરમ્ ॥

તૃણીકૃતમહાકાલાસ્ તદ્ અહઃ સકુતૂહલાઃ
અતૃપ્તદૃષ્ટયો ઽપશ્યન્ વરં પૌરપરંપરાઃ ॥

સ ચોજ્જયનકૈર્ ધૂર્તૈર્ વઙ્કવાચકપણ્ડિતૈઃ
વેણુવીણાપ્રવીણૈશ્ ચ કાંચિદ્ વેલામ્ અયાપયત્ ॥

અથાસૌ સ્યાલકેનોક્તઃ કલ્પિતાહારભૂષિણા
સજ્જં વઃ પાનમ્ અન્નં ચ કિમ્ આધ્વે ભુજ્યતામ્ ઇતિ ॥

સ ચાનેકાસનામ્ એકામ્ આલોક્ય મનુભૂમિકામ્
કેન કેનાત્ર ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ સ્યાલકમ્ ઉક્તવાન્ ॥

તેનોક્તં જાતરૂપાઙ્ગં તુઙ્ગવિદ્રુમપાદકમ્
યૂયં મધ્યમમ્ અધ્યાધ્વમ્ આસનં પટુવાસનમ્ ॥

યે ચૈતે દત્તવેત્રાઙ્ગે યુષ્માન્ ઉભયતઃ સમે
એતે જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠૌ તે સ્યાલકાવ્ અધિતિષ્ઠતઃ ॥

પાર્શ્વયોર્ ઉભયોર્ દીર્ઘા યા ચાસનપરંપરા
તવાસ્યામ્ ઉપવેષ્ટવ્યં શેષયા સ્યાલમાલયા ॥

વરસ્ તુ ક્ષણમ્ અવ્યૂહ સ્યાલમ્ એતદ્ અભાષત
અસ્માભિઃ સહ યુષ્માભિર્ ન કાર્યં પાનભોજનમ્ ॥

ગોત્રાચારો ઽયમ્ અસ્માકં તાવત્ પાનં ન સેવ્યતે
ભુજ્યતે વાપરૈઃ સાર્ધં યાવન્ ન પરિણીયતે ॥

પરિણીય નિવૃત્તેન લબ્ધાજ્ઞેન સતા પિતુઃ
કાર્યમ્ એતન્ ન વા કાર્યં વિનાદેશાદ્ ગુરોર્ ઇતિ ॥

એવં નામેત્ય્ અનુજ્ઞાતઃ શ્વશુરેણ વરઃ પૃથક્
દુર્મનાયિતસંબન્ધી પૂતમ્ આહારમ્ આહરત્ ॥

યાતે યામે ચ યામિન્યા ગર્જદ્વાદિત્રમણ્ડલઃ
ગૃહં સાગરદત્તસ્ય પરિણેતુમ્ અગાદ્ અસૌ ॥

તત્રાલમ્બિતવાન્ વધ્વાઃ સ્ફુરચ્ચામીકરં કરમ્
સ્મરન્ ગુરુવચો ધીર્યાન્ નિર્વિકારકરો વરઃ ॥

સ ચાત્રાગ્નિં પરિક્રમ્ય ચણ્ડશૂલાકુલઃ કિલ
પાણિભ્યામ્ ઉદરં ધૃત્વા મુમોહ ચ પપાત ચ ॥

પ્રશાન્તોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસે તસ્મિન્ સંમીલિતેક્ષણે
મૂકિતોદ્દામધૂર્યેણ ક્રન્દિતેન વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

શ્વશ્રૂર્ જામાતરં દૃષ્ટ્વા તાડિતોરઃશિરાસ્ તતઃ
ઉચ્ચૈર્ ભર્તૃસમાવસ્થામ્ આક્રોશત્ કુન્દમાલિકામ્ ॥

હા હતાસિ વિનષ્ટાસિ ધિક્ ત્વાં પ્રચ્છન્નરાક્ષસીમ્
જિતપ્રદ્યુમ્નરૂપો ઽયં પતિર્ ઉત્સાદિતો યયા ॥

ત્વમ્ એવ ન મૃતા કસ્માદ્ અહં વા દુઃખભાગિની
યયા ત્વં સકલં જન્મ દ્રષ્ટવ્યામૃતયા મૃતા ॥

કથં જીવતિ સા યા સ્ત્રી બાલૈવ મૃતભર્તૃકા
દૂરાન્તરગરિષ્ઠો હિ નારીણાં જીવિતાત્ પતિઃ ॥

યા ચ માતા સુતામ્ ઇષ્ટાં ચારુતાશીલશાલિનીમ્
શક્તા વિધવિકાં દ્રષ્ટું જ્યેષ્ઠા કાલસ્ય સા સ્વસા ॥

ઇત્યાદિ વિલપન્ત્ય્ એવ સા ચ નિશ્ચેષ્ટનાભવત્
હૃદયોદરસંધિશ્ ચ જામાતુઃ સ્પન્દિતઃ શનૈઃ ॥

તતઃ પૌરસમૂહસ્ય જામાતરિ તથાવિધે
હર્ષહાસાટ્ટહાસાનામ્ આસીન્ નાન્તરમ્ અમ્બરે ॥

શનકૈશ્ ચ સ નિઃશ્વસ્ય જિહ્મસ્ફુરિતપક્ષ્મણી
ઉદમીલયદ્ આતામ્રે લોચને ગુરુતારકે ॥

તતઃ સાગરદત્તેન કૃતસ્ તાદૃઙ્ મહોત્સવઃ
વૃદ્ધતાલબ્ધપુત્રેણ યો નૃપેણાપિ દુષ્કરઃ ॥

કિમ્ એતદ્ ઇતિ પૃષ્ટશ્ ચ સ વૈદ્યૈઃ પ્રત્યુવાચ તાન્
આમાશયગતં શૂલં બાધતે ગુરુ મામ્ ઇતિ ॥

અથ વાસગૃહસ્થસ્ય વૈદ્યા જામાતુર્ આદૃતાઃ
શૂલસ્યામનિદાનસ્ય કૃતવન્તશ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

શૂલૈર્ આયાસ્યમાનસ્ય લબ્ધનિદ્રસ્ય ચાન્તરે
તસ્ય જાગ્રદ્વધૂકસ્ય કથમ્ અપ્ય્ અગમન્ નિશા ॥

નાગરાતિવિષામુસ્તા ક્વથપાનાવતર્પિતઃ
અસ્નેહાલ્પતરાહારઃ સો ઽભવત્ પ્રત્યહઃ કૃશઃ ॥

સ્વયં ભેષજપેષાદિ વ્યાપૃતા કુન્દમાલિકા
વિસ્મૃતેવ વધૂલજ્જાં ભર્તૃમાન્દ્યભયાતુરા ॥

તતઃ પતિમ્ ઉપાસીનાં સ કુબ્જઃ કુન્દમાલિકામ્
અઙ્ગેષુ ભયસન્નાઙ્ગીં કુર્વન્ કેલીં કિલાસ્પૃશત્ ॥

અબ્રવીચ્ ચ વિમુઞ્ચૈનં કિરાટમ્ અપટું વિટમ્
દેવતાગુરુભિર્ દત્તં કાન્તં તોષય મામ્ ઇતિ ॥

અથોત્થાય તતઃ સ્થાનાદ્ ભર્તૃશય્યાતિરસ્કૃતા
કેયં કેલિર્ અનાર્યેતિ વધૂર્ ભર્તારમ્ અબ્રવીત્ ॥

સ તાં સસ્મિતમ્ આહ સ્મ મા સ્મ ગ્રામેયિકા ભવ
કા હિ નાગરિકંમન્યા હાસ્યાત્ નટબટોસ્ ત્રસેત્ ॥

ધનિનામ્ ઈદૃશાઃ ક્ષુદ્રાઃ પ્રાયો વાચાલતાફલાઃ
ન હિ મૂકં શુકં કશ્ચિચ્ ચિરં ધરતિ પઞ્જરે ॥

તસ્માત્ ક્રીડનકાદ્ અસ્માદ્ અબદ્ધભાષમાણકાત્
હસતઃ સ્પૃશતશ્ ચાઙ્ગં ભીરુ મા વિત્રસીર્ ઇતિ ॥

તેન સા બોધિતાપ્ય્ એવં સદાચારકુલોદ્ભવા
ચણ્ડાભિર્ ઘટદાસીભિસ્ તં ભુક્તં નિરભર્ત્સયત્ ॥

આસીચ્ ચ યજ્ઞગુપ્તસ્ય યાવદ્ એવૈષ મૂઢકઃ
રહસ્યં ન ભિનત્ત્ય્ એતત્ તાવન્ ન્યાય્યમ્ ઇતો ગતમ્ ॥

તં કદાચિદ્ અભાષન્ત ભિષજો નિષ્ફલક્રિયાઃ
પાનાહારવિહારેષુ કિમ્ ઇચ્છતિ ભવાન્ ઇતિ ॥

તતઃ ક્ષામતરાલાપસ્ તાન્ અવોચચ્ ચિરાદ્ અસૌ
પિતરૌ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ પ્રિયપુત્રૌ પ્રિયાવ્ ઇતિ ॥

અથ સાગરદત્તાય વૈદ્યૈર્ એવં નિવેદિતમ્
એવં વદતિ જામાતા તચ્ ચ પ્રતિવિધીયતામ્ ॥

યદ્ યદ્ વૈદ્યેન કર્તવ્યમ્ આમાશયચિકિત્સિતમ્
કૃતમ્ અપ્ય્ અકૃતં તત્ તદ્ એતસ્મિઞ્ જાતમ્ આતુરે ॥

સ્વદેશાય તુ યાતો ઽયં ભવેદ્ અપિ નિરામયઃ
જગત્પ્રસિદ્ધિસિદ્ધં હિ સુહૃદ્દર્શનમ્ ઔષધમ્ ॥

ધાત્રીપ્રધાનપરિવારચમૂસનાથામ્ અમ્ભોધિસારધનહારમહોષ્ટ્રયૂથામ્
શ્યામાં નિશામ્ ઇવ કૃશેન તુષારભાસા પ્રાસ્થાપયત્ સહ વરેણ વણિક્તનૂજામ્ ॥

પ્રયાણકૈશ્ ચ યાવદ્ભિર્ અગાદ્ રાજગૃહં વરઃ
શ્રેષ્ઠી ચ દ્વિગુણાન્ પ્રીતાન્ પ્રાહિણોત્ પરિચારકાન્ ॥

અન્યજામાતૃવાર્ત્તાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પ્રયાણકાત્
નિવર્તિતવ્યં યુષ્માભિર્ ઇતિ ચાસાવ્ ઉવાચ તાન્ ॥

પ્રથમાદ્ વાસકાદ્ યૌ ચ નિવૃત્તૌ પરિચારકૌ
શ્રેષ્ઠિને કથિતં તાભ્યાં વરઃ સ્વસ્થો મનાગ્ ઇતિ ॥

યથા યથા ચ યાતિ સ્મ વાસકાન્ ઉત્તરોત્તરાન્
શનકૈઃ શનકૈર્ માન્દ્યમ્ અત્યજત્ સ તથા તથા ॥

અન્યાત્ તુ વાસકાદ્ અન્યૌ નિવૃત્તપરિચારકૌ
વરં સાગરદત્તાય હૃષ્ટપુષ્ટાઙ્ગમ્ આખ્યતામ્ ॥

અથાસાવ્ ઇતિ હર્ષાન્ધસ્ ત્યક્તપાત્રપરીક્ષણઃ
આચતુર્વેદચણ્ડાલં વિતતાર નિધીન્ અપિ ॥

કૃત્રિમસ્ તુ વરઃ પ્રાતસ્ ત્યક્તજામાતૃડમ્બરઃ
ગૃહીતબ્રાહ્મણાકલ્પઃ પ્રસ્થિતઃ પદગઃ પથિ ॥

વૈષેણાગન્તુના મુક્તઃ સ રેજે નિજયા શ્રિયા
સેન્દ્રચાપતડિદ્દામ્ના ઘનેનેવ નિશાકરઃ ॥

વરપ્રવહણં તચ્ ચ કુન્દમાલિકયાસ્થિતમ્
આરુરોહ વરાકારઃ પ્રીતઃ કુરુભકઃ ખલઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારં જિતશંકરકિંકરમ્
પ્રવિધૂય વધૂર્ અઙ્ગં લોચને સમમીલયત્ ॥

વધૂવરમ્ અથ દ્રષ્ટું સકલા સકુતૂહલા
નિરગાત્ ત્યક્તકર્તવ્યા જવના જનતા પુરાત્ ॥

તૌ ચ દુર્બદ્ધસમ્બન્ધૌ મુક્તાલોહગુડાવ્ ઇવ
દૃષ્ટ્વા ધુતકરૈઃ પૌરૈર્ અધિક્ષિપ્તઃ પ્રજાપતિઃ ॥

કામચારેણ કામો ઽપિ તાવન્ નૈવ પ્રશસ્યતે
કિં પુનર્ યઃ સદાચારઃ સર્ગહેતુર્ ભવાદૃશઃ ॥

સર્વથા વામશીલાનાં ત્વમ્ એવ પરમેશ્વરઃ
યેનૈતાવ્ અપ્સરઃપ્રેતૌ દુર્યોજ્યૌ યોજિતાવ્ ઇતિ ॥

બુદ્ધવર્માપિ નિર્યાય સર્વશ્રેણિપુરઃસરઃ
વધૂમ્ અભ્યનયત્ કાન્ત્યા જિતરાજગૃહં ગૃહમ્ ॥

અઙ્કસ્થવધુકસ્ તત્ર સ ચાવોચત્ કુટુમ્બિનીમ્
ઇયમ્ એવાસ્તુ તે પુત્રસ્ તનયા ચ વધૂર્ ઇતિ ॥

મન્યમાનેષુ માનેષુ વન્દમાનેષુ બન્દિષુ
નટાદિષુ ચ નૃત્યત્સુ સાર્કં તદ્ અગમદ્ દિનમ્ ॥

અથ ચક્ષુર્મનઃકાન્તમ્ આવાસં કુન્દમાલિકા
યજ્ઞગુપ્તવયસ્યેન કુબ્જકેન સહાવિશત્ ॥

તત્ર શય્યાસમીપસ્થમ્ આસ્થિતા ચિત્રમ્ આસનમ્
વધૂર્ વરવયસ્યો ઽપિ તદનન્તરમ્ ઉન્નતમ્ ॥

ચિન્તયન્તસ્ તતઃ તત્ર સર્વે મોહાન્ધમાનસાઃ
અમૂલાગ્રાણિ પત્ત્રાણિ લિલિખુર્ નમિતાનનાઃ ॥

અસ્મિન્ન્ અચિન્તયત્ કષ્ટે વૃત્તાન્તે કુન્દમાલિકા
અપિ નામૈષ માં મુક્ત્વા બ્રાહ્મણો ન વ્રજેદ્ ઇતિ ॥

આસીત્ કુરુભકસ્યાપિ વિવિક્તે રન્તુમ્ ઇચ્છતઃ
અપિ નામૈષ નિર્યાયાદ્ બહિર્ વાસગૃહાદ્ ઇતિ ॥

યજ્ઞગુપ્તસ્ તયોર્ બુદ્ધ્વા તત્ કાલોચિતમ્ ઇઙ્ગિતમ્
ગમનં ચાત્મનઃ શ્રેયસ્ તતો નિર્ગન્તુમ્ ઐહત ॥

સા તમ્ ઉચ્છલિતં દૃષ્ટ્વા સવિષાદમ્ અભાષત
દારાન્ આપદ્ગતાન્ મુક્ત્વા પ્રસ્થિતઃ ક્વ ભવાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં યસ્ય દારાસ્ ત્વં વિધાત્રા પરિકલ્પિતા
આપન્નાસ્મીતિ મા વોચસ્ તિષ્ઠન્તી તસ્ય સંનિધૌ ॥

તત્ સમાલભતામ્ એષ ત્વદાલિઙ્ગનચુમ્બનમ્
વયં તુ ખરધર્માણો ભારમાત્રસ્ય ભાગિનઃ ॥

ઇત્થમ્ ઉક્ત્વા સ ચાન્યાભિઃ પ્રેષ્યાભિઃ સહ નિર્યયૌ
અનિચ્છામ્ ઐચ્છદ્ આક્રષ્ટું ગ્રામ્યઃ કુરુભકશ્ ચ તામ્ ॥

તતસ્ તારતરારાવૈઃ શ્રોણીચરણભૂષણૈઃ
વ્યાહરન્તીવ તં વિપ્રં નિર્જગામ જવેન સા ॥

મત્તપ્રમત્તપૌરે ચ નૃત્યદ્ભૃત્યનિરન્તરે
યજ્ઞગુપ્તસ્ તયા નૈવ દૃષ્ટસ્ તત્ર ગૃહાઙ્ગણે ॥

એષ યાત્ય્ એષ યાતીતિ સાદૃશ્યભ્રાન્તિવઞ્ચિતા
યં કંચિદ્ અપિ સા યાન્તમ્ અન્વયાસીત્ તદાશયા ॥

રભસેન ચ નિર્યાય રથ્યાપથમ્ અવાતરત્
હિણ્ડીવાદિત્રભીતા ચ કુમ્ભકારકુટીગમાત્ ॥

તત્ર કાપાલિકં દૃષ્ટ્વા સુષુપ્તં મદમૂર્છયા
સુશ્લિષ્ટા હન્ત રક્ષેયમ્ ઇત્ય્ અધ્યવસિતં તયા ॥

અથાભરણમ્ ઉન્મુચ્ય મહાસારં શરીરતઃ
અભ્યસ્તવણિગાચારા બબન્ધ દૃઢમ્ અમ્બરે ॥

ખટ્વાઙ્ગાદિકમ્ આદાય કાપાલિકપરિચ્છદમ્
ઘૂર્ણમાના મદાદ્ ગ્રામં બાહ્યં નિરગમત્ પુરાત્ ॥

તત્ર ચ બ્રાહ્મણી કાચિત્ તયા શ્વેતશિરોરુહા
સ્વગૃહાલિન્દકાસીના દૃષ્ટા કર્પાસકર્ત્ત્રિકા ॥

એકાકિન્ય્ એવ સા દૈવં નિન્દિત્વા કરુણસ્વના
ધિક્ ક્ષુદ્રં બુદ્ધવર્માણમ્ ઇતિ સક્રોધમ્ અબ્રવીત્ ॥

તામ્ અપૃચ્છદ્ અસાવ્ આર્યે નિર્વ્યાજગુણશાલિનઃ
સાધોઃ કિં દુષ્કૃતં તસ્ય નિન્દ્યતે યદ્ અસાવ્ ઇતિ ॥

તયોક્તમ્ અતિમુગ્ધો વા ધૂર્તો વા ભગવન્ન્ અસિ
તદીયં દુષ્કૃતં યેન પ્રકાશમ્ અપિ ન શ્રુતમ્ ॥

અથ વા શ્રોષ્યતિ ભવાન્ અન્યતસ્ તત્ સુદુઃશ્રવમ્
માદૃશી તુ ન શક્તૈવ વક્તું પ્રકૃતિકાતરા ॥

યાવચ્ ચેદમ્ અસાવ્ આહ તાવદ્ ઉચ્ચૈસ્ તરાં પુરે
ડિણ્ડિમધ્વનિસંભિન્ના પરિબભ્રામ ઘોષણા ॥

અહો રાજસમાદેશો યો વધૂં બુદ્ધવર્મણઃ
નાગરઃ કશ્ચિદ્ આચષ્ટે સ દારિદ્ર્યેણ મુચ્યતે ॥

યઃ પુનઃ સ્વગૃહે મોહાત્ પ્રચ્છાદયતિ તં નૃપઃ
પાટયત્ય્ અધનં કૃત્વા દારુણૈઃ ક્રકચૈર્ ઇતિ ॥

અથેદં બ્રાહ્મણી શ્રુત્વા નેત્રામ્બુપ્લાવિતાનના
પરિતોષપરાધીના જહાસ ચ રુરોદ ચ ॥

અબ્રવીચ્ ચ કિમ્ આશ્ચર્યં યદ્ ઉજ્જયનિકો જનઃ
નાતિસંધીયતે ધૂર્તૈર્ મૂલદેવસમૈર્ ઇતિ ॥

સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે સુજાતે કુન્દમાલિકે
યયા સકુબ્જકઃ પાપો બુદ્ધવર્માતિસંધિતઃ ॥

યથા રાજગૃહં પુત્રિ ત્વયેદં સુખમ્ આસિતમ્
યજ્ઞગુપ્તેન સંગમ્ય ત્વયાપિ સ્થીયતાં તથા ॥

ઇત્યાદિ બ્રુવતીં શ્રુત્વા ચિન્તયામ્ આસ તામ્ અસૌ
નિષ્કારણજનન્ય્ એષા ગોપાયિષ્યતિ મામ્ ઇતિ ॥

શનૈશ્ ચાકથયત્ તસ્યૈ વૃત્તં વૃત્તાન્તમ્ આત્મનઃ
ગાઢમ્ આલિઙ્ગ્ય સા ચૈનાં પ્રીતા પ્રાવેશયદ્ ગૃહમ્ ॥

અવતાર્ય ચ તત્રાસ્યાસ્ તાં કાપાલિકતણ્ડિકામ્
તદ્ભારપરિખિન્નાનિ ગાત્રાણિ પર્યવાહયત્ ॥

અભ્યજ્ય સ્નપયિત્વા ચ સુખોષ્ણૈઃ સલિલૈર્ અસૌ
સ્થૂલચેલદલાસ્તીર્ણે શયને સમવેશયત્ ॥

પરિધાય ચ તામ્ એવ બીભત્સામ્ અસ્થિશૃઙ્ખલામ્
ભ્રામ્યત્સંભ્રાન્તપૌરં તત્ સા પ્રાતઃ પ્રાવિશત્ પુરમ્ ॥

કિંનિમિત્તમ્ અયં લોકઃ સંચરત્ય્ આકુલાકુલઃ
ઇતિ પૃષ્ટવતી કંચિદ્ અસૌ પુરનિવાસિનમ્ ॥

તેનોક્તમ્ ઇહ ચ સ્થાને શ્રેષ્ઠિનો બુદ્ધવર્મણઃ
પુત્રઃ કુરુભકો નામ સ્વનામવિકૃતાકૃતિઃ ॥

તસ્મૈ ચાન્યેન ષણ્ઢેન પરિણીય દ્વિજન્મના
શૈલૂષેણેવ લુબ્ધેન સ્વભાર્યા પ્રતિપાદિતા ॥

સા તં કુરુભકં ત્યક્ત્વા માર્ગયન્તી ચ તં દ્વિજમ્
પ્રદોષે ક્વાપ્ય્ અપક્રાન્તા લોકસ્ તેનાયમ્ આકુલઃ ॥

તતસ્ તતસ્ તયા શ્રુત્વા સાન્તઃસ્મિતમુદાહૃતમ્
ભદ્ર ષણ્ઢસ્ય તસ્યાશુ ગૃહં નયત મામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તન્મધુરાલાપ રક્તપૌરપુરઃસરા
યજ્ઞગુપ્તગૃહં પ્રાપદ્ બ્રહ્મનિર્ઘોષભૂષણમ્ ॥

તત્ર ચાગ્નિગૃહદ્વારિ વ્યાખ્યાનકરણાકુલમ્
સાન્તેવાસિનમ્ આસીનં યજ્ઞગુપ્તં દદર્શ સા ॥

તતો નિધાય ખટ્વાઙ્ગં રચિતસ્વસ્તિકાસના
કો ઽયં વ્યાખ્યાયતે ગ્રન્થ ઇત્ય્ અપૃચ્છત્ સમત્સરા ॥

સો ઽબ્રવીદ્ ભગવન્ન્ એષા માનવી ધર્મસંહિતા
એતસ્યાં ચાતુરાશ્રમ્યં ચાતુર્વર્ણ્યં ચ વર્ણ્યતે ॥

તયોક્તં કિમ્ અલીકેન ન હીયં ધર્મસંહિતા
લોકાયતમ્ ઇદં મન્યે નિર્મર્યાદજનપ્રિયમ્ ॥

ક્વ ધર્મસંહિતા ક્વેદમ્ અધર્મચરિતં તવ
ન હિ વૈદ્યઃ સ્વશાસ્ત્રજ્ઞઃ કુષ્ઠી માંસં નિષેવતે ॥

વ્યાચખ્યાનેન વિપ્રેણ માનવીં ધર્મસંહિતામ્
વ્યતિક્રાન્તસવર્ણેન પરિણીતા વરા ત્વયા ॥

સા ચાખણ્ડશરીરેણ સુરૂપેણ કલાવિદા
યૂના ચ કાણકુણ્ઠાય મત્કુણાય કિલાર્પિતા ॥

તન્ માહેશ્વર પૃચ્છામિ કિમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ ઈદૃશમ્
ત્વયા કૃતમ્ અકર્તવ્યં યુક્તં ચેત્ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

સો ઽબ્રવીદ્ ભગવન્ યુક્તમ્ અયુક્તં વા ભવત્વ્ ઇદમ્
વિધેયૈર્ અવિકાર્યાર્થાદ્ ગુરુવાક્યાદ્ અનુષ્ઠિતમ્ ॥

તથા હિ જામદગ્ન્યેન દુર્લઙ્ઘ્યાદ્ વચનાત્ પિતુઃ
માતુઃ કૃત્તં શિરસ્ તત્ર કિમ્ આહ ભગવાન્ ઇતિ ॥

તયોક્તં દિવ્યવૃત્તાન્તા નાદિવ્યસ્ય નિદર્શનમ્
ન હિ રુદ્રેણ પીતેતિ પિબન્તિ બ્રાહ્મણાઃ સુરામ્ ॥

ન ચ પ્રાજ્ઞેન કર્તવ્યં સર્વમ્ એવ ગુરોર્ વચઃ
ગુરુઃ કિં નામ ન બ્રૂયાદ્ દુઃખક્રોધાદિબાધિતઃ ॥

તીવ્રશૂલાતુરશિરાઃ પુત્રં બ્રૂયાત્ પિતા યદિ
શિરો મે છિન્દ્ધિ પુત્રેતિ કિં કાર્યં તેન તત્ તથા ॥

યચ્ ચ માતુઃ શિરઃ કૃત્તં રામેણ વચનાત્ પિતુઃ
તત્ તસ્યૈવ પ્રભાવેન સદ્યઃ સંઘટિતં પુનઃ ॥

ત્વયા તુ ગુરુવાક્યેન કૃતાકર્તવ્યકર્મણા
દિવ્યપ્રભાવહીનેન તત્ કથં કાર્યમ્ અન્યથા ॥

ઇદાનીમ્ અપિ તામ્ એવ ભવાન્ વિનેષ્યતિ પ્રિયામ્
ગુરુવાક્યં કૃતં પૂર્વં યદ્ ગતં ગતમ્ એવ તત્ ॥

તસ્યામ્ ઇત્યુક્તવાક્યાયામ્ અસાવ્ આસીન્ નિરુત્તરઃ
વાદિવાચ્યે હિ નિર્દોષે કિં વાચ્યં પ્રતિવાદિનઃ ॥

એવં ચ ચિરમ્ આસિત્વા નભોમધ્યગતે રવૌ
ભિક્ષાવેલાપદેશેન તમ્ આમન્ત્યોચ્ચચાલ સા ॥

તેન ચોક્તા સ્વમ્ એવેદમ્ ઋદ્ધિમચ્ ચ ગૃહં તવ
તેનાત્રૈવ સદાહારં કરોતુ ભગવાન્ ઇતિ ॥

તતસ્ તયા વિહસ્યોક્તં નાસ્તિકસ્ય ભવાદૃશઃ
અસંભોજ્યમ્ અભોજ્યત્વાદ્ અન્નં કાપાલિકૈર્ અપિ ॥

કૃત્વાપિ તુ મહત્ પાપં પશ્ચાત્ તાપં કરોતિ યઃ
પુનઃસંવરણં ચાસૌ યાતિ ભોજ્યાન્નતામ્ ઇતિ ॥

એવમાદિ તમ્ ઉક્ત્વાસૌ ગત્વા ચ બ્રાહ્મણીગૃહમ્
અપનીય ચ તં વેષમ્ આચરન્ મજ્જનાદિકમ્ ॥

તં ચ કાપાલિકં કલ્પં સાયમ્ આદાય સા પુનઃ
યજ્ઞગુપ્તગૃહં ગત્વા દિનશે.અમ્ અયાપયત્ ॥

અન્નકાલં ચ રાત્રિં ચ નયન્તી બ્રાહ્મણીગૃહે
શેષં ચ યજ્ઞગુપ્તસ્ય સાનયદ્ દિવસાન્ બહૂન્ ॥

કદાચિચ્ ચાભવત્ તસ્યાસ્ તૃષ્ણાવશગચેતસા
અકાર્યમ્ ઇદમ્ એતેન કૃતં કર્મ દ્વિજન્મના ॥

તેન શક્યો મયાનેતુમ્ અયં દર્શિતતૃષ્ણયા
કાર્યે હિ સુલભોપાયે ન મુહ્યન્તિ સુમેધસઃ ॥

અથ મુક્તાલતામ્ એકામ્ અરુણાં તરલાંશુભિઃ
અસૌ વિક્રાપયામ્ આસ તયા બ્રાહ્મણવૃદ્ધયા ॥

હેમરૂપ્યં ચ તન્મૂલ્યમ્ આહતાનાહતં શુચિ
તામ્રકુમ્ભયુગન્યસ્તં સીમાન્તે નિહિતં તયા ॥

અથ ધાતુક્રિયાવાદ નિધિવાદાશ્રયૈર્ અસૌ
આલાપૈશ્ ચિરમ્ આસિત્વા યજ્ઞગુપ્તમ્ અભાષત ॥

એકરાત્રં વસેદ્ ગ્રામે પઞ્ચરાત્રં મુનિઃ પુરે
ઇતિ પ્રવ્રજિતાચારમ્ એતં વેદ ભવાન્ ઇતિ ॥

એતાવન્તમ્ અહં કાલં વત્સ રાજગૃહે સ્થિતઃ
ત્યક્તપ્રવ્રજિતાચારસ્ તદ્ અભવત્ પ્રીતિવઞ્ચિતઃ ॥

ગૃહિણો ઽપિ હિ સીદન્તિ સ્નેહશૃઙ્ખલયન્ત્રિતાઃ
વિરક્તાઃ સ્વશરીરે ઽપિ નિઃસઙ્ગાઃ કિં મુમુક્ષવઃ ॥

તેન વારાણસીં ગન્તુમ્ અહમ્ ઇચ્છામિ સંપ્રતિ
તીર્થદર્શનતન્ત્રા હિ સોમસિદ્ધાન્તવાદિનઃ ॥

અન્યચ્ ચાહં વિજાનામિ દારિદ્ર્યવ્યાધિવૈદ્યકમ્
મહાકાલમતં નામ નિધાનોત્પાટનાગમમ્ ॥

મયા ચ ધ્યાનખિન્નેન વનાન્તે પરિસર્પતા
ઉજ્જ્વલૈર્ લક્ષિતશ્ ચિહ્નૈઃ કેનાપિ નિહિતો નિધિઃ ॥

યદિ ચાસ્તિ મયિ પ્રીતિસ્ તતઃ સ્વીક્રિયતામ્ અસૌ
સફલાઃ ખલુ સંપર્કાઃ સાધુભિસ્ ત્વાદૃશૈર્ ઇતિ ॥

યજ્ઞગુપ્તસ્ તમ્ ઉત્ખાય નિધિં તત્સહિતસ્ તતઃ
સધીરાપ્તતરચ્છાત્ત્રઃ પ્રચ્છન્નં ગૃહમ્ આનયત્ ॥

તત્ર પિત્રે નિધાનં તત્ પ્રીતઃ કથિતવાન્ અસૌ
મહાકાલમતજ્ઞાત્વં તસ્ય કાપાલિકસ્ય ચ ॥

તમ્ ઉવાચ પિતા પુત્રં ત્યક્ત્વા વેદાન્ અનર્થકાન્
મહાભિક્સ્.ઓર્ મહાજ્ઞાનં મહાકાલમતં પઠ ॥

દિવ્યં ચક્ષુર્ ઇદં તાત મહાકાલમતં મતમ્
નિધિગર્ભાં નરો યેન છિદ્રાં પશ્યતિ મેદિનીમ્ ॥

મહાપાશુપતસ્ તસ્માન્ મહાકાલ ઇવ ત્વયા
મહાકાલમતસ્યાર્થે યત્નાદ્ આરાધ્યતામ્ ઇતિ ॥

ઇતિ પ્રોત્સાહિતસ્ તેન મહાકાલમતાર્થિના
યજ્ઞગુપ્તો બ્રવીતિ સ્મ પ્રસ્થિતાં કુન્દમાલિકામ્ ॥

અહમ્ અપ્ય્ અનુગચ્છામિ ભવન્તં તીર્થમ્ અસ્થિરમ્
દૃષ્ટાદૃષ્ટમહાશ્રેયઃ કારણં માદૃશામ્ ઇતિ ॥

તયા તુ વાર્યમાણો ઽપિ વાચા મન્દપ્રયત્નયા
મહાકાલમતપ્રેપ્સુર્ અસૌ નૈવ નિવૃત્તવાન્ ॥

અથ વારાણસીં ગત્વા યજ્ઞગુપ્તાય સા દદૌ
રત્નં નાતિમહામૂલ્યમ્ ઇતિ ચૈનમ્ અભાષત ॥

અસ્ય રત્નસ્ય મૂલ્યેન યથાસુખમ્ ઇહાસ્યતામ્
ન તુ તારુણ્યમૂઢેન સંભાષ્યા ગણિકા ત્વયા ॥

ત્વાદૃઙ્ નવદશપ્રાયઃ શ્રોત્રિયઃ સકુતૂહલઃ
વેશ્યાવશ્યઃ સ્વદારાણાં યાત્ય્ અવશ્યમ્ અવશ્યતામ્ ॥

ગણિકાડાકિનીભિશ્ ચ પીતસર્વાઙ્ગલોહિતઃ
યજ્ જીવતિ તદ્ આશ્ચર્યં ક્વ ધર્મઃ ક્વ યશઃસુખે ॥

ઇત્યાદિમ્ આદેશમ્ અસૌ તદીયં તથેત્ય્ અનુજ્ઞાય તથા ચકાર
આરાધ્યવાક્યાનિ હિ ભૂતિકામાઃ સેવાવિધિજ્ઞા ન વિકલ્પયન્તિ ॥

ચતુરઃ પઞ્ચ વા માસાન્ વારાણસ્યાં વિહૃત્ય તૌ
નૈમિષં જગ્મતુસ્ તસ્માદ્ ગઙ્ગાદ્વારં તતઃ કુરૂન્ ॥

કુરુભ્યઃ પુષ્કરં તત્ર ગમયિત્વા ઘનાગમમ્
કાર્ત્તિકાન્તે મહાપુણ્યં દૃષ્ટવન્તૌ મહાલયમ્ ॥

યજ્ઞગુપ્તમ્ અથાવોચદ્ એકદા કુન્દમાલિકા
બહુદ્રવિણમ્ ઉત્પાદ્ય દદામિ ભવતે નિધિમ્ ॥

તમ્ આદાય ગૃહાન્ ગચ્છ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થસાધનમ્
ત્રિવર્ગેણ હિ યુજ્યન્તે ગૃહસ્થા ગૃહમેધિનઃ ॥

અશ્રુતશ્રુતયો મૂઢા રણ્ડા નિર્વસવો ઽપિ વા
ભવન્તિ ખલુ ધર્માર્થં તીર્થયાત્રાપરાયણાઃ ॥

અહમ્ અપ્ય્ અધુના ગચ્છામ્ય્ અવન્તિનગરીં પ્રતિ
સા હિ કાપાલિકાલીના ગણિકાનામ્ ઇવાકરઃ ॥

મહાપાશુપતાસ્ તત્ર નિશાતશિતપટ્ટિશાઃ
યાત્રાયાં કિલ યુધ્યન્તે યુદ્ધમાત્રપ્રયોજનાઃ ॥

તત્ર કાપાલિકઃ કશ્ચિન્ નિહન્યાદ્ અપિ માં બલી
કાકતાલીયમોક્ષા હિ શસ્ત્રપઞ્જરચારિણઃ ॥

ઉજ્જયન્યાં ચ યત્ પાપં દુષ્કૃતં કૃતવાન્ અસિ
સ્વર્ગવદ્ બ્રહ્મઘાતેન તેન સા દુર્ગમા ત્વયા ॥

તેનાયાસફલં તત્ર વિશઙ્કે ગમનં તવ
પ્રાવૃત્ય ચ તતઃ પશ્ય સનિધિઃ પિતરાવ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચાસ્ય પ્રસન્નૌ મે પાદાવ્ અસ્ય મહાત્મનઃ
હન્ત સંપ્રતિ સંપ્રાપ્તં મહાકાલમતં મયા ॥

લોકો હિ પ્રાણસંદેહે પ્રાણધારણકારણમ્
સર્વમ્ અપ્ય્ ઉજ્ઝતિ સ્ફીતં કિમ્ ઉ ગ્રન્થમ્ અનર્થકમ્ ॥

ચિરમ્ આરાધિતશ્ ચાયં નિરપેક્ષઃ સ્વજીવિતે
મહાકાલમતં તન્ મે કથં નામ ન દાસ્યતિ ॥

યં ચ દોષમ્ અહં તત્ર કૃતવાન્ ગુરુશાસનાત્
તસ્ય પ્રચ્છાદનોપાયો યત્ કિંચિદ્ ઇવ તુચ્છકઃ ॥

માં દેવકુલકોણેષુ લીનં કાલપટચ્ચરમ્
પરુષાકુલકેશં ચ ન કશ્ચિલ્ લક્ષયૈષ્યતિ ॥

યુક્તમ્ ઇત્યાદિ નિર્ધાર્ય સો ઽબ્રવીત્ કુન્દમાલિકામ્
કિં ચાન્તેવાસિનાં યુક્તં મોક્તુમ્ આચાર્યમ્ આપદિ ॥

યા ગતિર્ ભવતઃ સૈવ મમાપિ સહચારિણઃ
ન હિ ગચ્છતિ પૂર્ણેન્દૌ કલઙ્કો ઽસ્ય ન ગચ્છતિ ॥

ઇત્યાદિ વદતો વલ્ગુ જાતસંમદમાનસા
અનુજ્ઞાતવતી તસ્ય ગમનં કુન્દમાલિકા ॥

અથાવન્તિપુરીં ગત્વા યજ્ઞગુપ્તમ્ ઉવાચ સા
ઇહ ભદ્રવટે ભદ્ર વિનયસ્વ પથિશ્રમમ્ ॥

આગચ્છામિ નિધિં દૃષ્ટ્વા નિહિતં કેનચિત્ ક્વચિત્
યાવત્ તાવત્ ત્વયોત્કણ્ઠા ન કાર્યા મામ્ અપશ્યતા ॥

ઉજ્જયન્યાં નિધાનાનિ દુર્લભાનિ યતસ્ તતઃ
આશઙ્કે ચિરમ્ આત્માનં પરિભ્રાન્તમ્ ઇતસ્ તતઃ ॥

આયુષ્મન્તઃ પ્રજાવન્તો અપિતૃવન્તો ઽપિ વા સમાઃ
ન હ્ય્ ઔજ્જયનકાઃ પૌરાઃ સ્થિરાન્ નિદધતે નિધીન્ ॥

એવમાદિ તમ્ ઉક્ત્વાસૌ ગત્વા સિપ્રાસરિત્તટમ્
મુક્ત્વા કાપાલિકાકલ્પમ્ અમલામ્ અકરોત્ તનુમ્ ॥

કુન્દશુભ્રપરીધાના શઙ્ખસ્ફટિકમણ્ડના
શરદ્દ્યૌર્ ઇવ સાભાસીજ્ જ્યોત્સ્નાતારાકુલાકુલા ॥

ભિન્નવર્ણાં ચ ભિન્દન્તી સ્તનાભ્યાં કણ્ઠકણ્ઠિકામ્
જાલશિક્યસ્થિતાલાબૂઃ સા પ્રતસ્થે સપિણ્ડિકા ॥

તતઃ કાપાલિકા મત્તાઃ પિબન્તો બદ્ધમણ્ડલાઃ
વ્યાહરન્તિ સ્મ તામ્ ઉચ્ચૈઃ કુઞ્ચિતાઙ્ગુલિપાણયઃ ॥

એહ્ય્ એહિ તરલાપાઙ્ગિ યસ્ તે કાપાલિકઃ પ્રિયઃ
તેન સાર્ધં યથાશ્રદ્ધં પાનમ્ આસેવ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તત્રાપિ સા તેભ્યઃ પ્રકૃત્યા પ્રતિભાવતી
તાન્ અતિદ્રુતયા ગત્યા જગામ ચ જગાદ ચ ॥

પશ્યન્તીં ચ રમણીયાં સ્પૃશ્યમાનાં ચ ભીષણામ્
અલં ભગવતાં દૃષ્ટ્વા માં દૃષ્ટિવિષકન્યકામ્ ॥

પતિર્ મમ હિ ગન્ધર્વઃ ક્રૂરતાજિતરાક્ષસઃ
ઈર્ષ્યાવાન્ અપ્રમત્તશ્ ચ સદા રક્ષતિ મામ્ અસૌ ॥

તેન મામ્ અભિયુઞ્જાના કન્દર્પશરતાડિતા
યમેનેવ ક્ષયં નીતા કોટિર્ યુષ્માદૃશામ્ ઇતિ ॥

તતઃ કાપાલિકૈર્ ઉક્તમ્ ઉક્તં યદ્ અનયા શ્રિયા
તન્ ન કેવલમ્ એતસ્યામ્ અધિકં ચોપપદ્યતે ॥

ત્રૈલોક્યે ઽનિદ્રતાહેતોર્ અસ્યાઃ કાન્તાકૃતેઃ કૃતે
આશ્ચર્યં યન્ ન યુધ્યન્તે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥

તસ્માદ્ ગન્ધર્વમ્ અન્યં વા કંચિત્ ત્રૈલોક્યસુન્દરમ્
અનુગૃહ્ણાતુ સસ્નેહૈર્ ઇયમ્ આલોકિતૈર્ ઇતિ ॥

તતઃ સા પરિકર્ષન્તી સપાષણ્ડિગણા પુરીમ્
આશીઃકલકલોન્નીતમ્ અગચ્છદ્ ભવનં પિતુઃ ॥

હૃષ્ટાર્થે વર્ગસંબાધં સપ્તકક્ષં પ્રવિશ્ય તત્
માતુર્ વાસગૃહદ્વારિ ભિક્ષાં દેહીતિ ચાબ્રવીત્ ॥

ગૃહાદ્ ગૃહીતભિક્ષા ચ નિર્યાય પરિચારિકા
આશિરશ્ચરણાઙ્ગુષ્ઠમ્ અપશ્યત્ કુન્દમાલિકામ્ ॥

ચિરાચ્ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાય ઘ્નતી સહૃદયં શિરઃ
પ્રવિશ્ય કથયામ્ આસ સ્વામિન્યૈ શનકૈર્ અસૌ ॥

ઉત્સન્નાસિ વિનષ્ટાસિ યસ્યાસ્ તે ધરણીધૃતા
શિરીષામાલિકાલોલા દુહિતા કુન્દમાલિકા ॥

સા હિ કાપાલિકાકલ્પ કલઙ્કાં દધતી તનુમ્
ઇયં તિષ્ઠતિ તે દ્વારિ સ્વયં વા દૃશ્યતામ્ ઇતિ ॥

ઇદમ્ આકર્ણ્ય નિષ્ક્રાન્તા સા તાં દૃષ્ટ્વા તથાવિધામ્
વાચ્યતામ્ અનપેક્ષ્યૈવ સ્નેહાદ્ એતચ્ ચચાર સા ॥

બિભેદ લવશઃ પિચ્છં કપાલં ચ કપાલશઃ
ચિચ્છેદ ગુડિકાં શશ્વત્ શઙ્ખસ્ફતિકમણ્ડનમ્ ॥

પાટયિત્વા ચ તાં તસ્યાસ્ તન્તુશઃ કણ્ઠકણ્ઠિકામ્
મઙ્ગલસ્નાનશુદ્ધાન્તાં શુદ્ધાન્તમ્ અનયત્ તતઃ ॥

તત્રૈનામ્ અબ્રવીન્ માતા માતર્વિશ્રબ્ધમ્ ઉચ્યતામ્
કિમ્ એતદ્ એવમ્ એવેતિ સા તતસ્ તામ્ અભાષત ॥

અકસ્માદ્ ભ્રાન્તિર્ અમ્બાયાઃ કથં તવ સુતા સતી
અસતીભિર્ અપિ ક્ષિપ્તં ચરેત્ કાપાલિકવ્રતમ્ ॥

આસ્તાં તાવત્ કથા ચેયં તાતપાદાન્ ઇહાહ્વય
અસ્તિ મે ગુરુ કર્તવ્યં સાધ્યતે તચ્ ચ તૈર્ ઇતિ ॥

અથ સાગરદત્તસ્ તામ્ આલોક્ય વ્યાહૃતાગતઃ
કિં કિમ્ એતત્ કથં ચેતિ શશઙ્કે વિષસાદ ચ ॥

તં ચ દૃષ્ટ્વા તથાભૂતમ્ અત્રસ્તા કુન્દમાલિકા
આશ્વાસયિતુમ્ આલિઙ્ગ્ય વવન્દે વિજહાસ ચ ॥

અબ્રવીચ્ ચૈનમ્ આશ્વસ્તમ્ આસ્તે ભદ્રવટાશ્રમે
જામાતા તવ સ સ્યાલૈસ્ તસ્માદ્ આનાય્યતામ્ ઇતિ ॥

તદાદિષ્ટૈશ્ ચ સંરબ્ધૈર્ ગૃહીતઃ સ્યાલકૈર્ અસૌ
લબ્ધો ઽસિ પુત્રચૌરેતિ મૃષા પરુષભાષિભિઃ ॥

કિં તિષ્ઠસિ શઠોત્તિષ્ઠ પ્રતિષ્ઠ સ્વપુરં પ્રતિ
ત્વામ્ આહૂયતિ રાજેતિ સસ્મિતાશ્ ચૈનમ્ અબ્રુવન્ ॥

તતસ્ તાન્ પ્રત્યભિજ્ઞાય સંભાવ્ય વધબન્ધને
માનસ્તોકમ્ ઋચં જપ્ત્વા શિખાબન્ધં ચકાર સઃ ॥

સસાન્ત્વં ચાબ્રવીદ્ અઙ્ગ ક્ષણમ્ એતદ્ ઉદીક્ષ્યતામ્
મમ કાપાલિકો મિત્રં યાવદ્ આયાત્ય્ અસાવ્ ઇતિ ॥

સ તૈસ્ તારં વિહસ્યોક્તસ્ ત્વં યન્ મિત્રમ્ ઉદીક્ષસે
સ ગતઃ પ્રથમં તત્ર તેનૈવ ગ્રાહિતો ભવાન્ ॥

નિષ્પ્રયોજનસૌહાર્દા વચઃસદૃ।અચેતસઃ
સુહૃદો ઽપિ વિરજ્યન્તે ખલાનાં ત્વાદૃશામ્ ઇતિ ॥

તં વિષણ્ણં પ્રહૃષ્ટાસ્ તે મૂકં બહુપટુસ્વનાઃ
ગૃહીત્વા ગૃહમ્ આજગ્મુઃ પ્રીતબન્ધુજનાવૃતમ્ ॥

તત્ર સાગરદત્તેન પ્રીતિકણ્ટકિતત્વચા
પરિષ્વક્તસ્ય જામાતુઃ સપ્રાણમ્ અભવદ્ વપુઃ ॥

કૃતાર્ઘાદિસપર્યશ્ ચ સ નિવર્તિતભોજનઃ
અધ્યશેત મહાશય્યાં રમ્યમણ્ડપસંસ્તૃતામ્ ॥

તત્રાસ્ય શ્વશુરૌ સ્યાલાઃ સ્યાલભાર્યાશ્ ચ સાત્મજાઃ
આપ્તાશ્ ચ શ્રેષ્ઠિનઃ પૌરાઃ પરિતઃ સમુપાવિશન્ ॥

સાથાગચ્છદ્ વણિક્કન્યા મધુરાભરણક્વણા
વાચાલકલહંસેવ નિષ્કલઙ્કામ્બરા શરત્ ॥

ગુરવઃ સત્કૃતા મૂર્ધ્ના વાચા સવયસસ્ તયા
યજ્ઞગુપ્તઃ પુનર્ દૃષ્ટ્યા સરાગાઞ્જનગર્ભયા ॥

અધ્યાસ્ય ચ પુરઃ પિત્રોર્ અસૌ વામનમ્ આસનમ્
વિવાહાદિયથાવૃત્તમ્ આત્મવૃત્તં ન્યવેદયત્ ॥

આસીચ્ ચ યજ્ઞગુપ્તસ્ય ધિગ્ ધિઙ્ મે વિફલાઃ કલાઃ
દ્વ્યઙ્ગુલપ્રજ્ઞયા યો અહં વઞ્ચિતઃ કુલકન્યયા ॥

અથ વા દ્વ્યઙ્ગુલપ્રજ્ઞાઃ પુરુષા એવ માદૃશાઃ
કુશાગ્રીયધિયો યોષા યાસાં કર્મેસમ્ ઈદૃશમ્ ॥

કિમ્ અતઃ પરમાશ્ચર્યં યન્ નાગરિકયાનયા
તિષ્ઠતાં ગતિસંસ્થાને સ્વરો ઽપિ પરિવર્તિતઃ ॥

વિરાટનગરે પાર્થૈઃ કથં મૂઢાત્મભિઃ સ્થિતમ્
ઇતિ યે વિચિકિત્સેયુસ્ તેષામ્ એષા નિદર્શનમ્ ॥

સર્વથા ગુરુવાક્યેન યન્ મયા ચરિતં મહત્
તસ્માદ્ અસ્મ્ય્ અનયૈવાદ્ય મોચિતઃ પાતકાદ્ ઇતિ ॥

વૃત્તાન્તં ચૈતદ્ આકર્ણ્ય પ્રહૃષ્ટેન મહીભૃતા
સહજામાતૃકાનીતા સ્વગૃહં કુન્દમાલિકા ॥

તસ્મિન્ બહુમહાગ્રામં દાનં બહુસુવર્ણકમ્
સ દત્ત્વા યજ્ઞગુપ્તાય સસ્મિતસ્ તામ્ અભાષત ॥

યથા દ્વિજાતિકર્મભ્યો ન હીયતે પતિસ્ તવ
ત્વયા ધીરતયા પુત્રિ તથા સંપાદ્યતામ્ ઇતિ ॥

તયાતિધૈર્યાઙ્કુશવારિતેર્ષ્યયા દ્વિજાતિકન્યાં પરિણાયિતઃ પતિઃ
ન હિ ક્ષિતીશાન્ અવિલઙ્ઘ્યશાસનાન્ વિલઙ્ઘયન્તિ પ્રિયજીવિતશ્રિયઃ ॥

દ્વિજાતિકન્યાં રતિપુત્રકામ્યયા સુખાય શુદ્ધાય ચ કુન્દમાલિકામ્
નિષેવમાનઃ સુકૃતં ચ સંતતં નિનાય વિપ્રઃ સફલં સમાશતમ્ ॥

પૌગણ્ડાય વિતીર્ણયાપિ વિધિના યસ્માદ્ વણિક્કન્યયા ચિત્રોપાયપરંપરાચતુરયા પ્રાપ્તઃ પતિર્ વાઞ્છિતઃ
સંતોષક્ષતસત્ત્વસત્ત્વદયિતઃ સંસેવિતઃ કાતરૈસ્ તસ્માત્ પૌરુષમારુતેન બલિના દૈવાદ્રિર્ ઉન્મૂલિતઃ ॥