બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 21

તત્ર મિત્રપ્રકાણ્ડેન ગોમુખેન વિનોદિતઃ
માસમ્ આસિષિ વિપ્રૈશ્ ચ પ્રસન્નૈઃ સપ્રસન્નકૈઃ ॥

એકદા ગોમુખેનોક્તં યોજને ગ્રામકાદ્ ઇતઃ
અવિમુક્તાવિમુક્તત્વાત્ પુણ્યા વારાણસી પુરી ॥

આપ્રાગ્જ્યોતિષકશ્મીર દ્વારકાતામ્રપર્ણિ યત્
તત્ સર્વં સુલભં તસ્યાં મનોહારિવિનોદનમ્ ॥

કદાચિચ્ ચોપલભ્યેત તત્ર પાન્થાત્ કુતશ્ચન
વાર્ત્તા હરિશિખાદીનામ્ અતઃ સાગમ્યતામ્ ઇતિ ॥

તમ્ ઉક્ત્વા યુક્તમ્ આત્થેતિ તં ચામન્ત્ર્ય પ્રસન્નકમ્
સાક્રન્દાત્ સંભવગ્રામાત્ પ્રતિ વારાણસીમ્ અગામ્ ॥

અથ સ્તોકાન્તરાતીતં મામ્ અભાષત ગોમુખઃ
વહાનિ કિમ્ અહં યુષ્માન્ યૂયં વહત મામ્ ઇતિ ॥

ચિન્તિતં ચ મયા હન્ત વિનષ્ટઃ ખલુ ગોમુખઃ
યૂયં માં વહતેત્ય્ એષ નો બ્રૂયાત્ કથમ્ અન્યથા ॥

આસનસ્યાપિ યશ્ છાયાં મદીયસ્ય નમસ્યતિ
અરિષ્ટાવિષ્ટતાં મુક્ત્વા કથમ્ ઇત્થં સ વક્ષ્યતિ ॥

સ મયોક્તઃ સદૈન્યેન ભવાન્ ગુરુપદશ્રમઃ
તન્ મદીયમ્ અશઙ્કેન પૃષ્ઠમ્ આરુહ્યતામ્ ઇતિ ॥

તેન ચોક્તં વિલક્ષેણ મા ગ્રહીત યથા શ્રુતમ્
નેયં સંભાવ્યતે ચિન્તા જાતારિષ્ટે ઽપિ માદૃશિ ॥

કિં તુ યઃ કિંચિદ્ આચષ્ટે પાન્થસ્ય પથિકઃ પથિ
વોઢા ભવતિ તસ્યાસૌ ખેદવિસ્મરણાદ્ ઇતિ ॥

સ મયોક્તો ભવાન્ એવ સર્વવૃત્તાન્તપેશલઃ
આખ્યાતું ચ વિજાનાતિ યત્ તતઃ કથયત્વ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં પઞ્ચ કથ્યન્તે કથાવસ્તૂનિ કોવિદૈઃ
ધર્માર્થસુખનિર્વાણ ચિકિત્સાઃ સહવિસ્તરાઃ ॥

તત્ર સત્ત્વોપકારાર્થા કાયવાઙ્માનસક્રિયા
પ્રભવઃ સર્વધર્માણાં જગતી જગતામ્ ઇવ ॥

યેનોપાયેન મિત્રત્વં યાન્તિ મધ્યસ્થશત્રવઃ
સર્વાર્થાનામ્ અસૌ હેતુર્ ગુણાનામ્ ઇવ સજ્જનઃ ॥

પરસ્ત્રીગણિકાત્યાગઃ સંતોષો મન્દરોષતા
નાતિસક્તિશ્ ચ દારેષુ સુખં દુઃખં વિપર્યયઃ ॥

સાઙ્ગસ્ય સુખરાગાદેર્ અનઙ્ગસ્ય ચ દેહિનઃ
સંબન્ધાભાવમ્ અત્યન્તં નિર્વાણં વિદુર્ ઈશ્વરાઃ ॥

અર્ધરાત્રે ઽપિ ભુઞ્જાનઃ પરમાર્થબુભુક્ષિતઃ
કૂટવૈદ્યપરિત્યાગી રોગૈર્ દૂરેણ વર્જ્યતે ॥

દૃષ્ટસંસારસારાણામ્ ઋષીણાં કો હિ માદૃશઃ
અસારો ગુરુસારાણિ દર્શનાનિ વિડમ્બયેત્ ॥

તેન યત્ કિંચિદ્ ઉચ્છાસ્ત્રં બાલભાવાદ્ ઉદાહૃતમ્
શુકવાશિતનિઃસારમ્ ઇદં મે મૃષ્યતામ્ ઇતિ ॥

ઇદમાદીઃ કથાઃ શૃણ્વન્ નિરન્તરસુરાલયામ્
ગઙ્ગાભરણમ્ આખ્યાતાં પ્રાપં વારાણસીં તતઃ ॥

તત્ર બાહ્યનિવિષ્ટસ્ય શૂન્યસ્ય પુરસદ્મનઃ
જરદ્દારુસુધાચિત્રમ્ અધ્યતિષ્ઠામ મણ્ડપમ્ ॥

ગોમુખસ્ તુ ક્ષણં સ્થિત્વા મામ્ અવોચદ્ ગતશ્રમમ્
મુહૂર્તકમ્ અનુત્કણ્ઠૈર્ ઇહ યુષ્માભિર્ આસ્યતામ્ ॥

યત્ર સ્થાતવ્યમ્ અસ્માભિર્ ઉપલભ્ય તમ્ આશ્રયમ્
આગચ્છામીતિ મામ્ ઉક્ત્વા ચલૈર્ ઉચ્ચલિતઃ પદૈઃ ॥

ગત્વા ષોડશવિંશાનિ પદાનિ સહસા સ્થિતઃ
તતઃ કિમ્ અપિ નિશ્ચિત્ય નિવૃત્તો મામ્ અભાષત ॥

યદ્ ઇદં યુષ્મદઙ્ગેષુ દિવ્યં ભૂષણમ્ આહિતમ્
ઇદમ્ આદાય ગચ્છામિ સ્થાતું નાસ્યેહ યુજ્યતે ॥

ત્રિદણ્ડિપાણ્ડરાઙ્ગાદિ પાષણ્ડૈશ્ છદ્મકઙ્કટૈઃ
વારાણસી મહાચૌરૈસ્ તીર્થધ્વાઙ્ક્ષૈર્ અધિષ્ઠિતા ॥

યુષ્માન્ એકાકિનો દૃષ્ટ્વા સાલઙ્કારાન્ નિરાયુધાન્
તેષાં સાહસિકઃ કશ્ચિદ્ અનર્થં ચિન્તયેદ્ ઇતિ ॥

એવં ભવતુ નામેતિ મયાસાવ્ અનુમોદિતઃ
તદાભરણમ્ આદાય પ્રાવિશત્ ત્વરિતઃ પુરમ્ ॥

અથાચિરગતે તસ્મિન્ પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણૌ
પરિચઙ્ક્રમણશ્રાન્તૌ તસ્મિન્ન્ એવ ન્યસીદતામ્ ॥

આસીચ્ ચ મમ તાવ્ એતૌ નૂનં પાષણ્ડિતસ્કરૌ
નિરાયુધાસહાયં માં મુષિતું કિલ વાઞ્છતઃ ॥

તદ્ એતેષાં સહસ્રેષુ સકૃપાણકરેષ્વ્ અપિ
ગવામ્ ઇવોદ્વિષાણાનાં મતિર્ મે મન્થરાદરા ॥

ઊરુમૂલસ્થશસ્ત્રેષુ પ્રવ્રજ્યાકઙ્કટેષુ યઃ
પ્રયુઙ્ક્તે નિર્ઘૃણઃ શસ્ત્રં કો ઽન્યઃ ક્લીબતમસ્ તતઃ ॥

એવમાદિવિકલ્પં મામ્ અસાવ્ આલોક્ય મસ્કરી
નિરાશ ઇવ વિદ્રાણો બ્રહ્મચારિણમ્ ઉક્તવાન્ ॥

જલ્પાકગ્રથિતૈર્ ગ્રન્થૈઃ સાંખ્યયોગાદિભિર્ વયમ્
વિપ્રલબ્ધાઃ સુખં ત્યક્ત્વા મોક્ષમાર્ગે કિલ સ્થિતાઃ ॥

યથા તૃણમ્ ઉપાદાતુમ્ અમ્બરામ્ભોજમ્ એવ વા
કશ્ચિન્ મહત્ તપઃ કુર્યાન્ મોક્ષાર્થો નસ્ તથા શ્રમઃ ॥

તૃણવત્સુલભો મોક્ષો યદિ ખેદો ઽફલસ્ તતઃ
અથ ખામ્બોજદુષ્પ્રાપસ્ તતો નષ્ટા મુમુક્ષવઃ ॥

પરલોકસ્ય સદ્ભાવે હેતુઃ સર્વજ્ઞભાષિતઃ
સર્વજ્ઞસ્યાપિ સદ્ભાવઃ પઞ્ચદિવ્યપ્રમાણકઃ ॥

યો ઽપ્ય્ ઉપાદીયતે હેતુઃ સર્વજ્ઞાસ્તિત્વસિદ્ધયે
સો ઽપ્ય્ અસિદ્ધવિરુદ્ધાદિ દોષાશીવિષદૂષિતઃ ॥

તદ્ અલં વિટવાચાટ ઘટિતૈઃ કાવ્યકર્પટૈઃ
સેવમાના યથાચ્છન્દમ્ આસ્મહે વિષયાન્ ઇતિ ॥

બ્રહ્મચારી તુ સાવેગઃ પરિવ્રાજકમ્ ઉક્તવાન્
પ્રસારિતસ્ ત્વયા કસ્માદ્ અસારો મલ્લદણ્ડકઃ ॥

પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તાઃ સાધવસ્ તાવદ્ આસતામ્
સર્વતન્ત્રાવિરુદ્ધેન સિદ્ધાન્તેનૈવ બાધ્યસે ॥

અસત્તાં પરલોકસ્ય શુષ્કતર્કેણ સાધયન્
વિતણ્ડાવાદવાર્ત્તાર્તઃ સાધુ શોચ્યો ભવિષ્યસિ ॥

અથ વાસ્તામ્ ઇદં તાવદ્ ઇદં તાવન્ નિગદ્યતામ્
સ્મૃતીનાં વિટકાવ્યત્વં કથં વેદ ભવાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં માનુષાણાં ચ પ્રાયઃ સર્વશરીરિણામ્
નન્દીશપ્રમુખૈર્ ઉક્તમ્ અહં જાનામિ લક્ષણમ્ ॥

યશ્ ચૈષ પુરુષઃ કો ઽપિ પાન્થઃ પાંસુલપાદકઃ
એષ વિદ્યાધરેન્દ્રાણામ્ ઇન્દ્રઃ કિલ ભવિષ્યતિ ॥

એનં દૃષ્ટ્વાધિતિષ્ઠન્તમ્ એતં જર્જરમણ્ડપમ્
મલ્લદણ્ડકનિઃસારાન્ ઉત્પ્રેક્ષે સકલાગમાન્ ॥

અદૃષ્ટાર્થાઃ કિલ ગ્રન્થા દૃષ્ટાર્થૈર્ ગારુડાદિભિઃ
અર્થવન્તો ઽનુમીયન્તે યાચકૈર્ ઇવ દાયકાઃ ॥

યથા ચ વિટકાવ્યત્વાન્ મૃષા પુરુષલક્ષણમ્
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિ તથા સંભાવ્યતામ્ ઇતિ ॥

ઇતરસ્ તમ્ અથાવોચદ્ અતીતભવસંચિતમ્
ઇષ્ટાનિષ્ટફલં કર્મ દૈવમ્ આહુર્ વિચક્ષણાઃ ॥

યચ્ ચેદં લક્ષણં નામ શરીરેષુ શરીરિણામ્
એતદ્ દૈવાભિધાનસ્ય લક્ષણં પૂર્વકર્મણઃ ॥

ન ચાપુરુષકારસ્ય દૈવં ફલતિ કસ્યચિત્
કાલકારણસામગ્રીમ્ ઈશ્વરો ઽપિ હ્ય્ અપેક્ષતે ॥

અયં તુ તરુણઃ કલ્યઃ કાન્તિક્ષિપ્તસુરાસુરઃ
કુણ્ઠયા ગણ્ડમણ્ડાનાં મન્દચેષ્ટતયા સમઃ ॥

યથા ધનુર્ અધાનુષ્કં યથા બીજમ્ અવાપકમ્
સત્તામાત્રફલં પુંસસ્ તથા દૈવમ્ અપૌરુષમ્ ॥

પરિવ્રાડ્ અબ્રવીદ્ દૈવં પૌરુષાદ્ બલવત્તરમ્
જ્ઞાપકં ચાસ્ય પક્ષસ્ય શ્રૂયતાં યન્ મયા શ્રુતમ્ ॥

અસ્તિ સિન્ધુતટે ગ્રામો બ્રહ્મસ્થલકનામકઃ
તત્રાસીદ્ વેદશર્મેતિ ચતુર્વેદો દ્વિજોત્તમઃ ॥

તસ્ય યો ઽન્યતમઃ શિષ્યઃ પાઠં પ્રતિ દૃઢોદ્યમઃ
તસ્માદ્ એવ ચ સ છાત્રૈર્ આહૂયત દૃઢોદ્યમઃ ॥

તમોભેદકનામ્નશ્ ચ ગૃહસ્થસ્ય ગૃહે સદા
દાપિતં ભોજનં તસ્ય આચ્છાદનં વેદશર્મણા ॥

તત્ર ભિન્નતમા નામ પરિવ્રાટ્ પાઞ્ચરાત્રિકઃ
વાસમ્ આવસથે તસ્ય કરોતિ સ્મ દૃઢોદ્યમઃ ॥

અનેન ચ પ્રકારેણ પટુશ્રદ્ધાનમેધસા
અધીતં દશભિર્ વર્ષૈસ્ તેન વેદચતુષ્ટયમ્ ॥

અથ ભિન્નતમાઃ કૃત્વા વર્ણાશ્રમકથાં ચિરમ્
પ્રશાન્તજનસંપાતે પ્રદોષે તમ્ અભાષત ॥

બહુગોમહિષીભૂમિ દાસીદાસમ્ ઇદં મયા
તન્ત્રસ્થાનમ્ ઉપાન્તં ચ ચાટાદિભ્યશ્ ચ રક્ષિતમ્ ॥

ધ્યાનાધ્યાયપ્રધાનં ચ વિહિતં ભિક્ષુકર્મ યત્
વૈશ્યકર્માભિયુક્તસ્ય તસ્ય નામાપિ નાસ્તિ મે ॥

અધુના તુ વચઃકાય પરિસ્પન્દાપહારિણી
પરલોકસમાસન્ના જરાતન્દ્રીર્ ઇવાગતા ॥

ગૃહમેધિવ્રતસ્થાનામ્ અલસાનાં સ્વકર્મસુ
ધર્મસાધનમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ ઋષિભિસ્ તીર્થસેવનમ્ ॥

આહ વેદાન્તવાદશ્ ચ તારકં બ્રહ્મ તન્ત્રયેત્
એતસ્માન્ ન વિમુઞ્ચેયુર્ અવિમુક્તં મુમુક્ષવઃ ॥

શ્વઃ પ્રસ્થાતાસ્મહે તસ્માત્ પ્રાતર્ વારાણસીં પ્રતિ
બુદ્ધધર્મે પ્રશસ્તા હિ ધર્મસ્ય ત્વરિતા ગતિઃ ॥

ભવતાપિ શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ પ્રામાણ્યમ્ અનુજાનતા
નિયોગેનૈવ કર્તવ્યઃ પત્નીપુત્રપરિગ્રહઃ ॥

ગૃહસ્થાશ્રમધર્મશ્ ચ ગવાદિધનસાધનઃ
ન ચ પ્રતિગ્રહાદ્ અન્યદ્ વિપ્રસ્ય ધનસાધનમ્ ॥

તત્ સુખોપનતં ચૈતદ્ અનિન્દ્યમ્ અતિભૂરિ ચ
સદાસીદાસમ્ અસ્માકં ધનમ્ આદીયતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં યુષ્મદાદિષ્ટમ્ અકાર્યમ્ અપિ માદૃશઃ
ન વિકલ્પયિતું શક્તઃ કિં પુનર્ ન્યાય્યમ્ ઈદૃશમ્ ॥

કિં ત્વ્ આમન્ત્ર્ય પિતૃસ્થાનૌ વિદ્યાજીવિતદાયિનૌ
કર્તાસ્મિ ભવદાદેશમ્ અતિવાહ્ય નિશામ્ ઇતિ ॥

યાતાયાં તુ ત્રિયામાયાં તમ્ આમન્ત્રયિતું ગતમ્
સંપ્રતિષ્ઠાસમાનો ઽપિ ચિરં ભિક્ષુર્ ઉદૈક્ષત ॥

યદા તુ દિવસાર્ધે ઽપિ ગતે છાત્ત્રઃ સ નાગતઃ
તં ગવેષયિતું ભિક્ષુઃ સ્વયમ્ એવ તદા ગતઃ ॥

સ તુ તેનાઙ્ગણે દૃષ્ટસ્ તમોભેદકવેશમનઃ
શનૈશ્ ચઙ્ક્રમણં કુર્વન્ નીચૈશ્ ચામ્નાયમાનસમ્ ॥

ઉક્તં ચ ભવતા કસ્માદ્ ઇયચ્ચિરમ્ ઇહ સ્થિતમ્
અથાર્થેનૈવ તેનાર્થસ્ તથા નઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તેનોક્તમ્ એતસ્મિન્ ગૃહે કેનાપિ હેતુના
વ્યગ્રઃ પરિજનઃ સર્વસ્ તત્ર તત્રાભિધાવતિ ॥

યાં યામ્ એવ ચ પૃચ્છામિ કિમ્ એતદ્ ઇતિ દારિકામ્
સા સા મામ્ આહ સંરબ્ધા શિવં ધ્યાતુ ભવાન્ ઇતિ ॥

તં ચાદ્યાપિ ન પૃચ્છામિ તમોભેદકમ્ આકુલમ્
તેનાહં નાગતઃ ક્ષિપ્રં સકાશં ભવતામ્ ઇતિ ॥

અથ ભિન્નતમાઃ સ્મિત્વા દૃઢોદ્યમમ્ અભાષત
યેનાયમ્ આકુલો લોકસ્ તદ્ અહં કથયામિ તે ॥

તમોભેદકભાર્યાયાઃ પ્રસૂતિઃ પ્રત્યુપસ્થિતા
અયં પરિજનસ્ તત્ર તત્રતત્રાકુલાકુલઃ ॥

દારિકા જાયતે ચાસ્ય તાં ચ ત્વં પરિણેષ્યસિ
સા ચ રાગગ્રહાવિષ્ટા દુષ્ટચેષ્ટા ભવિષ્યતિ ॥

ઇતિ તસ્મિન્ કૃતાદેશે ગતે સ્વવિવધં પ્રતિ
ઇતરશ્ ચિન્તયામ્ આસ શઙ્કાકમ્પિતમાનસઃ ॥

બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણસ્યાસ્ય યદિ કન્યાં વિજાયતે
તતો ભિન્નતમોવાક્યમ્ અભૂતાર્થં ન જાયતે ॥

સ્તોભાવેશવિષાચ્છેદ ક્રિયાસુ વ્યક્તશક્તિભિઃ
શેષાણામ્ અપિ મન્ત્રાણાં સામર્થ્યમ્ અનુમીયતે ॥

ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય દીનો ગૃહપતિર્ ગૃહાત્
હા દૈવં ખલમ્ ઇત્યાદિ લપન્ નીચૈર્ વિનિર્ગતઃ ॥

ક્ષણાચ્ ચ શ્વગૃહીતસ્ય માર્જારસ્યેવ કૂજતઃ
અન્તર્ભવનમ્ ઉદ્ભૂતઃ શ્વાગારપરુષશ્રુતિઃ ॥

તતઃ પ્રસાધિતા નાર્યો લજ્જાપ્રાવૃતમસ્તકાઃ
પક્ષદ્વારેણ નિર્જગ્મુર્ નૈરાશ્યોત્તાનપાણયઃ ॥

પરિચારકવર્ગશ્ ચ શોચદ્બન્ધુકદમ્બકમ્
અમન્ત્રયત વામસ્ય વિધેઃ કિં ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

એવંપ્રાયપ્રપઞ્ચે તુ ગૃહે તસ્મિન્ દૃઢોદ્યમઃ
સિદ્ધપ્રવ્રજિતાદેશ જાતભીતિર્ અચિન્તયત્ ॥

પરિવ્રાજકવાક્યેન તથાભૂતેન સાધિતમ્
દૈવં પુરુષકારેણ જનાઃ પશ્યન્તુ બાધિતમ્ ॥

સિન્ધુદેશં પરિત્યજ્ય દે।આદ્ દેશં પરિવ્રજન્
અયં પરિહરામ્ય્ એનાં દૂરતઃ કર્દમામ્ ઇતિ ॥

એવમાદિ વિમૃશ્યાસાવ્ અસંમન્ત્ર્યૈવ સંસ્કૃતાન્
દશયોજનમ્ અધ્વાનમ્ એકાહેન પલાયિતઃ ॥

સદ્વીપાં ચ પરિક્રમ્ય વર્ષૈર્ દ્વાદશભિર્ મહીમ્
ગઙ્ગાતટમ્ ઉપાગચ્છત્ તીર્થોપાસનકામ્યયા ॥

અથાતપપિપાસાર્તશ્ છાયાસલિલવાઞ્છયા
કસ્મિંશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણગ્રામે કંચન પ્રાવિશદ્ ગૃહમ્ ॥

તત્ર ચાલિન્દકાસીનામ્ અર્કતૂલાભમૂર્ધજામ્
યયાચે બ્રાહ્મણીમ્ અમ્બ પાનીયં દાપ્યતામ્ ઇતિ ॥

સા ત્વ્ અભાષત સંભ્રાન્તા હલે પુત્રિ તમાલિકે
આસનોદકમ્ આદાય લઘુ નિર્ગમ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતઃ પીઠાલુકાહસ્તા વસિતાસિતકઞ્ચુકા
આપિઙ્ગાપાન્તકેશાન્તા કન્યકા નિરગાદ્ ગૃહાત્ ॥

દિશસ્ તરલયા દૃષ્ટ્યા પશ્યન્તી સંતતસ્મિતા
પઙ્ગુભઙ્ગુરસંચારા ચિરાત્ પ્રાપદ્ દૃઢોદ્યમમ્ ॥

આસ્યતામ્ અત્ર મિત્રેતિ વદન્ત્યા શૂન્યયા તયા
પીઠબુદ્ધ્યા પુરસ્ તસ્ય નિક્ષિપ્તં જલભાજનમ્ ॥

અથ તામ્ અબ્રવીદ્ વૃદ્ધા મુક્ત્વૈતામ્ અવિનીતતામ્
અપરેણોદપાત્રેણ જલમ્ આવર્જ્યતામ્ ઇતિ ॥

સા તુ કૃત્રિમસંત્રાસ જનિતોત્કટવેપથુઃ
અન્તર્હસિતભુગ્નૌષ્ઠી વૃદ્ધાજ્ઞાં સમપાદયત્ ॥

તતો ગતશ્રમં વૃદ્ધા પૃચ્છતિ સ્મ દૃઢોદ્યમમ્
આગચ્છતિ કુતો દેશાત્ કં વા યાતિ ભવાન્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં ન સ દેશો ઽસ્તિ નાગચ્છામિ યતઃ ક્ષિતૌ
યચ્ ચ બ્રૂથ ક્વ યાસીતિ તત્ર વિઞાપયામિ વઃ ॥

કસ્મિંશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણગ્રામે કુર્વન્ બટુકપાઠનામ્
સંતુષ્ટો ગ્રામવાસોભિર્ નિનીષે દિવસાન્ ઇતિ ॥

તતસ્ તમ્ અબ્રવીદ્ વૃદ્ધા નીતિજ્ઞૈઃ સત્યમ્ ઉચ્યતે
ન હ્ય્ અતપ્તેન લોહેન તપ્તં સંધીયતે ક્વચિત્ ॥

મમ દ્વૌ પુત્રનપ્તારાવ્ અધુનૈવોપનીતકૌ
તૌ ચ સંયોજિતૌ પુણ્યૈર્ અર્થિનાવ્ અર્થિના ત્વયા ॥

ભવાન્ અધ્યાપનેનાર્થી તૌ ચાધ્યયનકાઙ્ક્ષિણૌ
નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવદ્ યોગો ઽસ્તુ ભવતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તસ્યૈ પ્રતિજ્ઞાય તૌ બટૂ પાઠયન્ન્ અસૌ
અન્તેવાસિગણં ચાન્યમ્ અસ્થાત્ સંવત્સરદ્વયમ્ ॥

એકદા તામ્ અભાષન્ત વૃદ્ધામ્ આગત્ય બાન્ધવાઃ
કસ્માદ્ દૃઢોદ્યમાયેયં દીયતે ન તમાલિકા ॥

યે જામાતૃગુણાસ્ તેષાં કશ્ચિદ્ અસ્તિ ક્વચિદ્ વરે
દૃઢોદ્યમે પુનઃ પશ્ય યદિ કંચિન્ ન પશ્યસિ ॥

દુર્લભઃ સુલભીભૂતસ્ તસ્માત્ સ્વીક્રિયતામ્ અયમ્
કેન વન્યઃ કરી વારીમ્ આગતઃ સ્વયમ્ ઉજ્ઝિતઃ ॥

ઇતિ તૈર્ બોધિતા વૃદ્ધા પ્રતીતા તાન્ અયાચત
યદ્ય્ એવં સ્વયમ્ એવાયં પૂજ્યૈર્ અભ્યર્થ્યતામ્ ઇતિ ॥

તે તતસ્ તમ્ અભાષન્ત ભૌતિક બ્રહ્મચારિણા
આમ્નાતાશ્ ચાવબુદ્ધાશ્ ચ વેદાઃ સસ્મૃતયસ્ ત્વયા ॥

અવશ્યં ચાધુના કાર્યઃ શુદ્ધપત્નીપરિગ્રહઃ
ઉરઃકણ્ઠૌષ્ઠશોષસ્ય મા ભૂદ્ વૈફલ્યમ્ અન્યથા ॥

અતઃ પ્રતીષ્યતામ્ એષા સર્વશુદ્ધા તમાલિકા
જ્યેષ્ઠં જ્યેષ્ઠાશ્રમસ્યાઙ્ગં ત્રયી વિદ્યેવ દેહિની ॥

એવમાદિ સ તૈર્ ઉક્તઃ ક્ષણમ્ એતદ્ અચિન્તયત્
યુક્તં યદ્ બ્રાહ્મણૈર્ ઉક્તમ્ અત્ર તાવત્ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

યશ્ ચાસૌ સિન્ધુવિષયે દૂષિતઃ કૃત્યયા તયા
પારે સાગરવત્ સો ઽપિ દૂરત્વાત્ સુદુરાગમઃ ॥

અથ દૈવેન સૈવેયમ્ આનીતા સિન્ધુદેશતઃ
સૂચીસૂત્રગતે દૈવાત્ તતઃ કઃ કુત્ર મોક્ષ્યતે ॥

એવમાદિ સ નિશ્ચિત્ય પ્રતિશ્રુત્ય તથેતિ ચ
પરિણીય ચ તાં કન્યાં સંવત્સરમ્ અયાપયત્ ॥

અથ યાતત્રિયામાયાં ત્રિયામાયાં દૃઢોદ્યમઃ
જૃમ્ભાવેદિતનિદ્રાન્તાં પૃચ્છતિ સ્મ તમાલિકામ્ ॥

બ્રૂહિ સુન્દરિ પશ્યામ કુટુમ્બસ્યાસ્ય કઃ પ્રભુઃ
કેયં ભવતિ તે વૃદ્ધા કાવ્ એતૌ બટુકાવ્ ઇતિ ॥

તયા ત્વ્ આયતનિશ્વાસ કથિતાયતદુઃખયા
સ્રુતાશ્રુકણિકાશ્રેણ્યા કથિતં સ્ખલદક્ષરમ્ ॥

અસ્યા બ્રાહ્મણવૃદ્ધાયાઃ પ્રિયઃ સાધુર્ અભૂત્ પતિઃ
યસ્ય વિદ્યાધનૈસ્ તૃપ્તાઃ શિષ્યયાજકયાચકાઃ ॥

તેન ચાશેષવેદાય ક્ષમાદિગુણશાલિને
દુહિતા ગૃહજામાત્રે છાત્ત્રાય પ્રતિપાદિતા ॥

તાડિતશ્ ચરણેનાપિ યઃ ક્ષમાવાન્ અભૂત્ પુરા
સ જામાતૃતયા ક્રોધાદ્ ગમિતઃ કૃષ્ણસર્પતામ્ ॥

મહાન્તમ્ અપિ સંમાનં મન્યમાનો વિમાનતામ્
શ્વશ્રૂશ્વશુરયોઃ ખેદમ્ આત્મનશ્ ચાકરોદ્ વૃથા ॥

એકદા પરિહાસેન સ્યાલકસ્ તમ્ અભાષત
દુર્વાસઃસદૃશસ્ તાત દુરારાધો ભવાન્ ઇતિ ॥

યદ્ય્ એવં દુર્દુરૂઢેન કિં મયારાધિતેન વઃ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મન્થરાલાપઃ સદારો ગત એવ સઃ ॥

શ્વશ્રૂશ્વશુરમિત્રાણામ્ અવકર્ણ્ય કદર્થનામ્
નિરપેક્ષં સ્વદેશાય સિન્ધુદેશાય યાતવાન્ ॥

તત્ર ચ ગ્રામમ્ અધ્યાસ્ય બ્રહ્મસ્થલકનામકમ્
અચિરાન્ નિત્યકામ્યાનિ કર્માણિ નિરવર્તયત્ ॥

તસ્ય તસ્યાં ચ ભાર્યાયાં કાલરાત્રિસમા સુતા
યમૌ ચ તનયૌ જાતૌ યમકાલૌ કુલસ્ય યૌ ॥

અહમ્ એવ ચ સા કન્યા તૌ ચૈતૌ કાકતાલુકૌ
યૈર્ માતાપિતરાવ્ એવ બાલૈર્ એવ સમાહિતૌ ॥

સિન્ધુદેશૈકદેશશ્ ચ સિન્ધુના ચણ્ડરંહસા
દુર્વારગુરુપૂરેણ સહસાકૃષ્ય નીયતે ॥

અથ માતાપિતૃભ્યાં નસ્ તદ્ભયાદ્ અવધારિતમ્
માતામહગૃહં યાન્તુ બાલા મે નિવિશન્ત્વ્ ઇતિ ॥

તતઃ શઙ્કેષુભિન્નસ્ તામ્ અભાષત દૃઢોદ્યમઃ
શેષં સુજ્ઞાનમ્ એવાસ્યાઃ કથાયાઃ સ્થીયતામ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચાસ્ય સ સર્વજ્ઞઃ પરિવ્રાજકભાસ્કરઃ
સ્ફુટં ભિન્નતમા એવ ભિન્નાજ્ઞાનતમા યતઃ ॥

અનુભૂતૌ તથાભૂતૌ તદાદેશૌ મયાધુના
તૃતીયપરિહારાય ત્યજામિ પૃથિવીમ્ ઇતિ ॥

અથ દ્વાદશવર્ષાનિ ભ્રાંત્વા દ્વીપાન્તરાણિ સઃ
નિર્વિણ્ણશ્ ચિન્તયામ્ આસ કિંચિદ્ ધવલમૂર્ધજઃ ॥

આદિષ્ટં યત્ પરિવ્રાજા તત્ તયોન્માદમત્તયા
કાલેનૈતાવતા નૂનમ્ અકૃત્યં કૃત્યયા કૃતમ્ ॥

અસ્માભિશ્ ચ ન વેદોક્તં ન વેદાન્તોક્તમોહિતમ્
વ્રણૈર્ ઇવ વિસર્પદ્ભિઃ ક્વાપીતં પુરુષાયુષમ્ ॥

તેન વારાણસીં ગત્વા તીર્થોપાસનહેતુકમ્
પુણ્યં સ્વર્ગફલં કુર્વન્ન્ અયામિ દિવસાન્ ઇતિ ॥

તતઃ સાગરમ્ ઉત્તીર્ય ગઙ્ગાસાગરમ્ આગમત્
તતો વારાણસીં પ્રાપદ્ અમુઞ્ચન્ન્ એવ જાહ્નવીમ્ ॥

પાવિશન્ન્ એવ ચાપશ્યન્ નરધાતુપરિચ્છદમ્
સ્ખલદાલાપસંચારં મહાપાશુપતં પુરઃ ॥

તં ચાનુ સ્ફટિકપ્રાય કર્ણકણ્ઠવિભૂષણામ્
મદિરાતામ્રજિહ્માક્ષાં વિચિત્રગલકણ્ઠિકામ્ ॥

દ્વિગુણીકુર્વતીં માર્ગં વઙ્કૈર્ ગતિનિવર્તનૈઃ
અમુક્તનિજનિર્મોકાં ભુજંગીમ્ ઇવ યોષિતમ્ ॥

સા તુ કાપાલિકેનોક્તા દ્રુતમ્ એહિ કપાલિનિ
ન યાવદ્ અવિમુક્તસ્ય ધૂપવેલાતિવર્તતે ॥

હુંહુંકારાદિભિઃ સ્તુત્વા સંસ્થાત્રયપરં ધ્રુવમ્
તતઃ શુણ્ડિકશાલેષુ માર્ગયામિ સુરામ્ ઇતિ ॥

એવંપ્રાયે ચ વૃત્તાન્તે ચિરં દૃષ્ટ્વા દૃઢોદ્યમમ્
પપાત પાદયોસ્ તસ્ય તારાક્રન્દા કપાલિની ॥

પુનઃ કાપાલિક્નોક્તં મુઞ્ચ બ્રાહ્મણમ્ અધ્વગમ્
પરિહાસશ્ ચિરં ચણ્ડિ વિરુદ્ધસ્ ત્યજ્યતામ્ ઇતિ ॥

સાબ્રવીદ્ એષ મે ભર્તા દૈવતૈઃ પ્રતિપાદિતઃ
ત્વં તુ ધૃષ્ટવિટો ભૂત્વા કિં વ્યાહરસિ મામ્ ઇતિ ॥

તં ચ પ્રપઞ્ચમ્ આલોક્ય સ પ્રદેશઃ સકૌતુકૈઃ
જનૈર્ અગણિતૈર્ વ્યાપ્તઃ શ્રમણબ્રાહ્મણાદિભિઃ ॥

સા ચાવોચચ્ ચતુર્વેદ રિક્તવેદો ઽસિ સર્વથા
સવેદઃ કો હિ નિર્વેદં વેદોક્તૈઃ કર્મભિર્ વ્રજેત્ ॥

ન ત્વયોત્પાદિતાઃ પુત્રા નાગ્નિહોત્રમ્ ઉપાસિતમ્
નાર્ચિતાઃ પિતરઃ પિણ્ડૈર્ વાયુભૂતેન હિણ્ડિતમ્ ॥

ત્વયા દૃઢોદ્યમ ત્યક્તા સાહં મન્દા તમાલિકા
કુલાત્ કુલમ્ અટન્તીદં ચરામિ કુલટાવ્રતમ્ ॥

અવૃદ્ધકુલવાસિન્યસ્ તરુણ્યઃ પતિવર્જિતાઃ
યૈર્ અદુષ્ટાઃ સ્ત્રિયો દૃષ્ટાસ્ તે દૃષ્ટાઃ કેનચિત્ ક્વચિત્ ॥

તેન ત્યક્તવતા દારાન્ યત્ ત્વયા પાપમ્ અર્જિતમ્
તાન્ એવ ભરમાણેન તત્ સમુચ્છિદ્યતામ્ ઇતિ ॥

અથ લજ્જાવિષાદાન્ધમ્ ઊચુર્ વિપ્રા દૃઢોદ્યમમ્
ભગવત્યા યદ્ ઉક્તં તત્ તત્ત્વતઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તેનાત્મનશ્ ચ તસ્યાશ્ ચ દ્વિજાદિજનસંનિધૌ
બ્રહ્મસ્થલકવાસાદિ યદ્ વૃત્તં તન્ નિવેદિતમ્ ॥

અથોક્તં બ્રાહ્મણૈર્ બ્રહ્મન્ બ્રાહ્મણી પરિગૃહ્યતામ્
રક્તદારપરિત્યાગમ્ આચરન્તિ ન સાધવઃ ॥

યચ્ ચ કિંચિદ્ અકર્તવ્યમ્ અનાથ્યાદ્ અનયા કૃતમ્
તસ્ય કૃચ્છ્રતમૈઃ કૃચ્છ્રૈર્ વિશુદ્ધિઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં યાદૃશં પાપં પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ અપોહ્યતે
પૂજ્યાનામ્ એવ તદ્ બુદ્ધમ્ ઇદં બુધ્યત યાદૃશમ્ ॥

હીનવર્ણાભિગામિન્યઃ પાતકિન્યઃ કિલ સ્ત્રિયઃ
ઇયં ત્વ્ અશુભસાવર્ણં યમ્ ઉપાસ્તે સ દૃશ્યતામ્ ॥

તદ્ ઉપાસ્તામ્ ઇયં ભદ્રા યમ્ ઉપાસચ્ છિવં ધ્રુવમ્
સુખાનાં ચોપહર્તારં મહાપાશુપતં પતિમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવતિ સા તસ્મિન્ન્ ઉવાચોપચિતત્રપા
આ મૃત્યોસ્ ત્વત્સમીપસ્થા નયામિ દિવસાન્ ઇતિ ॥

અથૈકો બ્રાહ્મણસ્ તેષુ દૃઢોદ્યમમ્ અભાષત
મદીયા દુહિતા બ્રહ્મન્ રૂપિણી પરિણીયતામ્ ॥

ધનં મે ધનદસ્યેવ સૈવ ચૈકા સુતા યતઃ
તતસ્ તસ્ય ચ તસ્યાશ્ ચ ભવેદ્ ભર્તા ભવાન્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચાસ્ય કિમ્ અદ્યાપિ સ્યાન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ ચિન્તયા
પરિવ્રાજકવાક્યં હિ કૃતાર્થીકૃતમ્ એતયા ॥

પ્રતિજ્ઞાય ચ તાં કન્યાં દદાનાદ્ બ્રાહ્મણાત્ સ્વયમ્
સમહાદ્રવિણસ્કન્ધામ્ ઉપયેમે દૃઢોદ્યમઃ ॥

તમાલિકાપિ સંહાર્ય કેશાન્ કાષાયચીવરા
દૃઢોદ્યમગૃહાસન્ના વસતી કાલમ્ અક્ષિપત્ ॥

દૃઢોયમો ઽપિ સંતતં દ્વિજાતિકર્મ સાધયન્
હરોત્તમાઙ્ગલાલિતામ્ ઉપાસ્ત જહ્નુકન્યકામ્ ॥

તત્ તેન યેન કૃતદુષ્કરપૌરુષેણ વાક્યં ન ભિન્નતમસઃ કૃતમ્ અપ્રમાણમ્
શૂરેણ દૈવહરિણા પ્રભુણા પ્રસહ્ય તસ્માજ્ જિતઃ પુરુષકારગજાધિરાજઃ ॥