બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 17

અથ ગન્ધર્વદત્તાયાસ્ તાં ગુણાકારસંપદમ્
સમાકર્ણ્યૈવ કર્ણાભ્યાં મનો નીતં વિધેયતામ્ ॥

પૃચ્છામિ સ્મ ચ ભૂયસ્ તમ્ અપિ શક્યા ભવેન્ મયા
દ્રષ્ટું ગન્ધર્વદત્તેતિ તેન ચોક્તં ન શક્યતે ॥

અગાન્ધર્વેણ સા દ્રષ્ટું દેવેનાપિ ન શક્યતે
યદિ ચેચ્છથ તાં દ્રષ્ટું ગાન્ધર્વં શિક્ષ્યતામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તં નારદીયે ઽપિ નિવૃત્તે કિલ લભ્યતે
ગાન્ધર્વશબ્દસ્ તત્ તસ્માદ્ અસ્માકં કાર્યતામ્ ઇતિ ॥

તતો વ્યાહરિતસ્ તેન વીણાચાર્યઃ ખરસ્વરઃ
નષ્ટશ્રુતિસ્વરજ્ઞાનો ભૂતિકો નામ દુર્ભગઃ ॥

આસીચ્ ચ મમ તં દૃષ્ટ્વા વિકૃતં નરવાનરમ્
અલં મે નારદીયેન કૃતં ગન્ધર્વદત્તયા ॥

ઈદૃશઃ શિષ્યતાં ગત્વા રાજ્યલાભો ઽપિ ગર્હતિ
અન્યાયાગતમ્ ઐશ્વર્યં નિન્દન્ત્ય્ એવ હિ સાધવઃ ॥

અભ્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં તં વીણાદત્તકાદયઃ
અપૂજયન્ મયા ચાસૌ ન દ્રષ્ટુમ્ અપિ પારિતઃ ॥

અથ રુષ્ટકટાક્ષેણ લોહિતાક્ષઃ સ વીક્ષ્ય મામ્
વીણાદત્તકદત્તાયાં પીઠિકાયામ્ ઉપાવિશત્ ॥

અબ્રવીદ્ દત્તકસ્ તં ચ યક્ષીભર્તુર્ દ્વિજન્મનઃ
ભવાન્ અસ્યોપપન્નસ્ય નારદીયં કરોત્વ્ ઇતિ ॥

તેનોક્તં સાભિમાનત્વાદ્ અયં મામ્ અવમન્યતે
ન ચ પારયતે દાતું દારિદ્ર્યાત્ કાકણીમ્ અપિ ॥

ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યા પુષ્કલેન ધનેન વા
ન ચાસ્મિન્ન્ એકમ્ અપ્ય્ અસ્તિ યદ્ય્ અસ્તિ પ્રતિપદ્યતામ્ ॥

દત્તકેનોક્તમ્ આચાર્ય વિરૂપં મન્ત્રિતં ત્વયા
કો યક્ષીકામુકં શક્તો દરિદ્રમ્ ઇતિ જલ્પિતુમ્ ॥

યસ્ય દાસઃ સદાસો ઽહં ત્વં જાનાસ્ય્ એવ માદૃશઃ
સ યક્ષીકામુકઃ કસ્માદ્ દરિદ્ર ઇતિ ભણ્યતે ॥

સુવર્ણાનાં શતં વાપિ ગૃહ્યતાં ત્વાદ્.શોચિતમ્
પતિતે દ્રોણમેઘો ઽપિ ન તિષ્ઠતિ જલં સ્થલે ॥

નારદાદિપરીવારાં સ ચાભ્યર્ચ્ય સરસ્વતીમ્
દુર્વ્યવસ્થિતતન્ત્રીકાં વીણાં મહ્યમ્ ઉપાનયત્ ॥

મયા તુ સા વિપર્યક્સ્થા સ્થાપિતાઙ્કે યદા તદા
ભૂતિકો માં ધિગ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વીણાદત્તકમ્ ઉક્તવાન્ ॥

ન યક્ષીકામુકો મન્દઃ શક્યઃ શિક્ષયિતું મયા
વીણાગ્રહણમ્ અપ્ય્ એષ ન જાનાતિ સુખૈદિતઃ ॥

ન નામ સ્વયમ્ એતેન યદિ વીણા ન વાદિતા
આલેખ્યવાદકાઃ કે ઽપિ ન દૃષ્ટા નષ્ટદૃષ્ટિના ॥

ઇતિ સંતક્ષ્ય માં વાગ્ભિર્ આતોદ્યં પરિવર્ત્ય ચ
સ નિષાદો નિષાદં મે ષડ્જ ઇત્ય્ ઉપદિષ્ટવાન્ ॥

અથામર્ષપરીતેન દૃઢં તાડયતા મયા
ચતસ્રઃ પઞ્ચ વા તન્ત્ર્યશ્ છિન્નાશ્ ચડ્ ઇતિ વિસ્વરાઃ ॥

અથોક્તો દત્તકસ્ તેન તન્ત્રીવર્તકસંગ્રહમ્
અકૃત્વા કિં કરોત્ય્ અસ્ય નારદીયં ભવાન્ ઇતિ ॥

અહં તુ વિસ્મૃતચ્છદ્મા છિન્નતન્ત્રીમ્ અપિ ક્ષણમ્
શ્રુતિવાસિતકર્ણત્વાન્ મૃદુ વીણામ્ અવાદયમ્ ॥

અથ વિસ્ફારિતૈર્ નેત્રૈર્ ઉત્કર્ણા દત્તકાદયઃ
કિમ્ એતદ્ ઇતિ જલ્પન્તો મામ્ ઐક્ષન્ત સવિસ્મયાઃ ॥

ભૂતિકસ્ તુ ભયક્રોધ લજ્જાવિસ્મયનિષ્પ્રભઃ
કાકતાલીયમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગત એવ સદક્ષિણઃ ॥

એવં ચ દિવસં નિત્વા કૃતપ્રાદોષિકાશનઃ
આવસં શયનાવાસં માલાઘૂપાધિવાસિતમ્ ॥

હંસપક્ષાંશુકપ્રાય કોમલાસ્તરણાસ્તૃતમ્
ભાસ્વદ્વજ્રશિલાપાદમ્ આસેવે શયનં તતઃ ॥

રૂપાકૃષ્ટજગન્નેત્રે યુવતી સારભૂષણે
રૂપાજીવે શનૈઃ પાદૌ સમવાહયતાં મમ ॥

સહજાહાર્યમાધુર્ય રમણીયતરાક્ષરૈઃ
વચોભિઃ કિલ તે ચિત્તં મદીયં હર્તુમ્ ઐચ્છતામ્ ॥

વેગવત્યા વિમુક્તં ચ પ્રતિભાન્તિ સ્મ તાનિ મામ્
રાસભીર્ અસિતાનીવ વિરસાનિ સ્વકર્ણયોઃ ॥

તાનિ ચાશ્રોતુકામેન નિદ્રાવ્યાજઃ કૃતો મયા
અથ પ્રસુપ્ત એવાસ્મિ નિરાશે તે ચ જગ્મતુઃ ॥

અર્ધે યાતે ચ યામિન્યાઃ શ્વાસાનુમિતચેતને
દૃષ્ટતત્ત્વ ઇવાવિદ્યાં નિદ્રામ્ અત્યજમ્ ઉત્કટામ્ ॥

ચિત્રપટ્ટપિધાનાયાં તિષ્ઠન્ત્યાં નાગદન્તકે
વીણાદત્તકવીણાયાં તતો દૃષ્ટિં ન્યપાતયમ્ ॥

મમ ત્વ્ અસીદ્ અવશ્યં માં નેતા શ્વસ્ તત્ર દત્તકઃ
વીણા ચ વાદનીયા સ્યાચ્ ચિરોત્સૃષ્ટા ચ સા મયા ॥

વિદ્યા ચારાધ્યમાનાપિ દુઃખેન પરિચીયતે
ભક્ત્યા માતુઃ સપત્નીવ નિસર્ગકુટિલા હિ સા ॥

વીણા સંનિહિતા ચેયં વેલા ચેયં નિરાકુલા
જિજ્ઞાસે તાવદ્ ઇત્ય્ એનાં વિચાર્યાહં ગૃહીતવાન્ ॥

ઉત્કર્ષન્ન્ અપકર્ષંશ્ ચ કાશ્ચિત્ કાશ્ચિન્ મનાઙ્ મનાક્
વ્યવસ્થાપયિતું તન્ત્રીઃ કરશાખભિર્ અસ્પૃશમ્ ॥

અથાશૃણવમ્ આલાપાન્ સ્વસ્માદ્ વાસગૃહાદ્ બહિઃ
સમુદ્રસેન ગોદત્ત ધાવ ધાવ સખે દ્રુતમ્ ॥

વીણાદત્તકભદ્રસ્ય ગૃહેષુ કૃતકર્મણઃ
સરસ્વતી ભગવતી વીણાં સારયતિ સ્વયમ્ ॥

વીણાયાઃ સાર્યમાણાયાઃ સ્વનસ્યોદય ઈદૃશઃ
સમાપ્તસારણાયાસ્ તુ કીદૃઙ્ નામ ભવિષ્યતિ ॥

તસ્માત્ સરસ્વતીવીણે દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ સંહતે
નેત્રશ્રોત્રાણિ નો યાન્તિ પવિત્રકરતામ્ ઇતિ ॥

અથાવલમ્બ્યત્ તાં વીણાં ત્વરયા નાગદન્તકે
પ્રાવૃત્ય સશિરઃપાદં કાયં નિદ્રાં કિલાગમમ્ ॥

નાગરાસ્ તુ ન્યવર્તન્ત જલ્પન્તો દીનચેતસઃ
કથં સરસ્વતી ક્ષુદ્રૈર્ દૃશ્યતે ઽસ્મદ્વિધૈર્ ઇતિ ॥

યાપિતાયાં તુ યામિન્યાં કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રમમ્
મામ્ અનુલ્બણવેષં ચ વન્દિત્વા દત્તકો ઽબ્રવીત્ ॥

અમી નાગરકાઃ પ્રાપ્તાશ્ ચિત્રયાનપ્રસાધનાઃ
તદ્ ગન્ધર્વસમસ્યાયૈ યુષ્માભિર્ અપિ ગમ્યતામ્ ॥

આજ્ઞાપયત યાનં ચ કરેણુતુરગાદિકમ્
યેન વો રોચતે ગન્તું તેન પ્રસ્થીયતામ્ ઇતિ ॥

મયોક્તં ગચ્છતુ ભવાન્ વાહનેન યથાસુખમ્
અહં તુ પાદચારેણ ગચ્છામિ શનકૈર્ ઇતિ ॥

અથાસ્મદનુરોધેન માં પુરોધાય દત્તકઃ
પ્રસ્થિતઃ પાદચારેણ સનાગરકમણ્ડલઃ ॥

અમન્ત્રયન્ત યાન્તશ્ ચ ક્રુદ્ધા નાગરકા મિથઃ
યક્ષીકામુકરૂપો ઽયમ્ અનર્થો ઽસ્માન્ ઉપાગતઃ ॥

વયમ્ અસ્ય પ્રસાદેન ત્યક્તમણ્ડિતવાહનાઃ
આશાદીર્ઘાસુ રથ્યાસુ ચરણૈઃ સંચરામહે ॥

મેરોર્ દ્રોણીર્ ઇવાક્રમન્ વિશિખા વિસ્તૃતાયતાઃ
અપશ્યં વેશ્મનાં માલાસ્ તસ્યૈવ સિરસામ્ ઇવ ॥

પ્રાસાદેષુ ચ જલ્પન્તીર્ ગવાક્ષપ્રેરિતેક્ષણાઃ
કોકિલાસુભગાલાપાઃ શૃણોમિ સ્મ કુલાઙ્ગનાઃ ॥

અયિ માગધિ વૈદેહિ મલયાવતિ યાવનિ
યક્ષીકામુકમ્ આયાતું સખ્યઃ પશ્યત ધાવત ॥

ખલયા કિલ યક્ષ્યાયમ્ ઈર્ષ્યામુષિતચેતસા
આકાશાત્ પાતિતઃ પ્રાપ્તો દત્તકેન સુજન્મના ॥

ધ્રુવં સા રાક્ષસી યક્ષી યદિ વા મૃત્તિકામયી
ક્રુદ્ધયા મુગ્ધયા વાપિ યયા સ્વાર્થો ન ચેતિતઃ ॥

અથ વા સર્વમ્ એવેદમ્ અલીકં પ્રતિભાતિ મામ્
ક્વ યક્ષીકામિકઃ ક્વાયં કામઃ કામી રતેર્ ઇવ ॥

ઇતિ નિર્દિશ્યમાનો ઽહમ્ અઙ્ગુલીભિર્ ઇતસ્ તતઃ
નયનોત્પલમાલાભિર્ અર્ચ્યમાનશ્ ચ યાતવાન્ ॥

અથ નાગરકાઃ પ્રાપન્ સુધાં ગૃહપતેર્ ગૃહમ્
અઙ્ગં ગન્ધર્વદત્તાયાસ્ તેષામ્ ઇવ મનોરથાઃ ॥

મણિહાટકદન્તાદ્યૈર્ અઙ્ગૈસ્ તૈર્ એવ કલ્પિતમ્
સ્ફુરદ્દિવ્યપ્રભાવાત્ તુ ન વિદ્મ કિંમયૈર્ ઇતિ ॥

તતઃ પ્રથમકક્ષાયામ્ અપશ્યં સંનિધાપિતામ્
આસનાનાં ચતુઃષષ્ટિં મહાપટ્ટોર્ણવેષ્ટિતમ્ ॥

તેષુ નાગરકઃ કશ્ચિત્ કાંશ્ચિદ્ આહ સ્મ સસ્મિતમ્
અહો મહાખલીકારો યક્ષીકામુકમ્ આગતઃ ॥

સાનુદાસાભ્યનુજ્ઞાતાઃ સુહૃદો દત્તકાદયઃ
સમાયાતાશ્ ચતુઃષષ્ટિસ્ તાવન્ત્ય્ એવાસનાન્ય્ અપિ ॥

યક્ષીકામુકમ્ આલોક્ય પઞ્ચષષ્ટમ્ અનાસનમ્
યત્ સત્યં લજ્જિતો ઽસ્મીતિ તતશ્ ચોક્તમ્ ઋજુર્ ભવાન્ ॥

આયત્તો દત્તકો યસ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવઃ
તેન ગન્ધર્વદત્તાપિ સુલભા કિમ્ ઉતાસનમ્ ॥

પઞ્ચષષ્ટમ્ અદૃષ્ટ્વા તુ નિક્ષિપ્તં તત્ર દત્તકઃ
દત્તવાન્ સ્વયમ્ આકૃષ્ય મહ્યમ્ આત્મીયમ્ આસનમ્ ॥

તે ઽપિ નાગરકાઃ શેષાઃ સ્થિતે તિષ્ઠતિ દત્તકે
તિષ્ઠન્તિ સ્મ સ્થિતા એવ ભૃતકા ઇવ ભર્તરિ ॥

અથાન્યદ્ આસનં દત્તં દત્તકાયોજ્જ્વલપ્રભમ્
સ તદ્ અધ્યાસ્ત શેષાશ્ ચ યથાસનમ્ ઉપાવિશન્ ॥

તતસ્ ત્રિંશચ્છતં તસ્માદ્ ગણિકાનાં વિનિર્ગતમ્
ગૃહાદ્ અસુરકન્યાનાં મહાસુરપુરાદ્ ઇવ ॥

આત્તશૃઙ્ગારભૃઙ્ગારા કાચિદ્ આવર્જયજ્ જલમ્
તાસાં પ્રત્યેકમ્ એકૈકા તેષાં પાદાન્ અધાવત ॥

મદીયસ્ તુ યયા પાદઃ પાણિભ્યામ્ અવલમ્બિતઃ
તયા સ્વેદજલેનૈવ ધૌતઃ શ્લથશરીરયા ॥

આવર્જિતવતી યા ચ જલં લુલિતલોચના
વિસ્રસ્તહસ્તયા હસ્તાદ્ ભૃઙ્ગારઃ પાતિતસ્ તયા ॥

પ્રવિશન્ ધૌતપાદશ્ ચ શૃણોમિ સ્મ પ્રજલ્પિતાઃ
પ્રાંશુપ્રાકારગર્ભસ્થાઃ શ્રુતિહારિગિરઃ સ્ત્રિયઃ ॥

અનર્થો ઽયમ્ ઉપન્યસ્તઃ સાનુદાસેન દારુણઃ
શુલ્કં ગન્ધર્વદત્તાયા વીણાવાદનનામકમ્ ॥

યદિ રૂપમ્ ઉપન્યસ્યેચ્ છુલ્કં ગૃહપતિસ્ તતઃ
ન યક્ષીકામુકાદ્ અન્યં પ્રાપ્નુયાદ્ ભર્તૃદારિકા ॥

વીનાયાં તુ પ્રયુક્તાયાં ભગ્નો ઽયં નો મનોરથઃ
હ્યો યસ્માદ્ ભૂતિકેનાસ્ય નારદીયં કૃતં કિલ ॥

ઇદં તાવન્ મહદ્ દુઃખં યદ્ યક્ષીકામુકો ઽનયા
અયં નાસુલભીભૂતઃ શુલ્કદોષાન્ ન લભ્યતે ॥

ઇદં તુ દુઃસહતરં યદ્ ઇમાં બકુલાવલીમ્
અનાત્મજ્ઞો બલાત્ કો ઽપિ ગલે તાં લમ્બયિષ્યતિ ॥

વીણાવાદનશુલ્કેયં સાભિયોગાશ્ ચ નાગરાઃ
પ્રજાપતિશ્ ચ દુર્લગ્નઃ સર્વથા શિવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

અથ નિષ્કમ્પકાલિન્દી સલિલસ્વચ્છકુટ્ટિમામ્
જ્વલન્મણિશિલાસ્તમ્ભાં વિશાલાં પ્રાવિશં સભામ્ ॥

સભા નાગરકૈઃ સાભાદ્ ભિન્નપ્રભવિભૂષણૈઃ
ઉપત્યકાસ્થલી મેરોઃ ફુલ્લૈઃ કલ્પદ્રુમૈર્ ઇવ ॥

અથ હંસ ઇવોત્સાર્ય નલિનીદલમણ્ડલમ્
નિર્ગતઃ કઞ્ચુકી પ્રેર્ય તિરસ્કરિણિકામ્બરમ્ ॥

સ નાગરકસંઘાતમ્ અવોચદ્ વિનયાનતઃ
વિજ્ઞાપયતિ વઃ શ્રેષ્ઠી સ્વાગતં ગુણરાગિણામ્ ॥

ભવદ્ભિર્ વર્ણસંપન્નૈર્ અન્તઃસારૈર્ ઇદં ગૃહમ્
શાતકુમ્ભમયૈઃ પૂતં ગઙ્ગામ્ભઃકલશૈર્ ઇવ ॥

યદિ સર્વે સમાયાતા યાતો વાગમનશ્રમઃ
તતો ગન્ધર્વદત્તાયૈ નિર્દેશો દીયતામ્ ઇતિ ॥

તે પરસ્પરમ્ આલોક્ય વિદ્રાણવદનપ્રભાઃ
હ્રીતાઃ સદિશમ્ આકાશમ્ અપશ્યન્ પ્રોષિતોત્તરાઃ ॥

તતઃ કન્?ચુકિના વક્ત્રં ક્ષણાદ્ દીનતયા કૃતમ્
સમરે કાતરસ્યેવ સન્નચક્ષુઃકપોલકમ્ ॥

પ્રત્યેકં ચ મુખાન્ય્ એષામ્ અવલોક્ય ચિરં ચિરમ્
સ યદા યાતુમ્ આરબ્ધસ્ તદાહૂય મયોદિતઃ ॥

સમાપ્તપ્રતિકર્મા વા કલ્યા વા યદિ સા તતઃ
આગચ્છતુ કિમ્ અદ્યાપિ દૃષ્ટૈર્ નાગરકૈર્ ઇતિ ॥

એતાવતૈવ દત્તસ્ય તત્ તાદૃગ્મ્લાનમ્ આનનમ્
જાતમ્ ઉચ્છ્વસિતં સ્વિન્ન કપોલસ્થલપીવરમ્ ॥

અલપત્ સાનુદાસસ્ય પ્રીતઃ પરિજનસ્ તતઃ
યક્ષીકામુક વન્દ્યો ઽસિ સર્વથા શોભિતં ત્વયા ॥

વાઙ્માત્રેણાપિ ભવતશ્ ચિરાદ્ ઉચ્છ્વસિતા વયમ્
અવગ્રહે હિ જીમૂતો વિસ્ફૂર્જન્ન્ અપિ શોભતે ॥

તદ્ એવં યાદૃશં રૂપં યાદૃશી ચાતિધીરતા
તાદૃશં યદિ વિજ્ઞાનં ભવેત્ કિં ન ભવેદ્ ઇતિ ॥

એકો નાગરકશ્ ચૈકમ્ અવોચદ્ દર્શિતસ્મિતઃ
ઉદ્દામિતમુખા લોકે સુખં જીવન્તિ નિસ્ત્રપાઃ ॥

કો હિ વેદજડં મુક્ત્વા છાન્દસં છાત્ત્રમ્ અત્રપમ્
મધ્યે મહામનુષ્યાણામ્ એવમ્ ઉદ્દામયેન્ મુખમ્ ॥

યક્ષીકામુકશબ્દો ઽપિ શબ્દ એવાસ્ય કેવલમ્
ક્વ ચ પ્રિયગુણા યક્ષી ગુણ ઋદ્ધિઃ ક્વ ચેદૃશઃ ॥

યત્ કિંચિદ્ અપિ બાલાનાં ચેતસ્તોષાય કલ્પતે
ઉત્કટેન હિ નામ્નાપિ પ્રાયસ્ તુષ્યન્તિ ડિણ્ડિકાઃ ॥

શ્રુત્વેદમ્ ઇતરેણોક્તં મા સ્મ નિન્દદ્ ભવાન્ ઇમમ્
કો જાનાતિ મનુષ્યાણાં ચરિતં ગૂઢચારિણામ્ ॥

યક્ષીકાન્તઃ પ્રકૃષ્ટેન ધાર્ષ્ટ્યેનાજ્ઞાપયન્ન્ અપિ
યથા પરિચિતશ્રીકસ્ તથા માં પ્રતિ શોભતે ॥

તતો જવનિકાં પ્રેર્ય કન્યા કઞ્ચુકિભિર્ વૃતા
દેવી ગન્ધર્વદત્તાગાદ્ અભિભૂતસભાપ્રભા ॥

કથયામિ કથં રૂપં તસ્યાઃ સંક્ષિપ્તમ્ ઉચ્યતે
પ્રવ્રજ્યામ્ આસ્થિતા નૂનમ્ ઇદાનીમ્ અપ્સરોગણાઃ ॥

કલ્પિતં ચ સભામધ્યે પદ્મરાગશિલામયમ્
ચન્દ્રલેખેવ સંધ્યાભ્રમ્ અધ્યાસ્ત ચતુરન્તકમ્ ॥

તેજસો ઽભિભવાત્ તસ્યાઃ સંકુચન્તિ સ્મ નાગરાઃ
બાલાયાઃ શશિલેખાયાઃ પુણ્ડરીકાકરા ઇવ ॥

સાથ પ્રજ્ઞાવચઃશૂન્યાં રૂપમાત્રકશાલિનીમ્
પરિભૂતવતી ગોષ્ઠીં સભાસ્તમ્ભાવલીમ્ ઇવ ॥

અથ દક્ષિણમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય કરં કઞ્ચુકિનોદિતમ્
શ્રૂયતાં શ્રેષ્ઠિનો વાક્યં ભો નાગરકકુઞ્જરાઃ ॥

આસ્તે ગન્ધર્વદત્તેયમ્ ઇયં વીણા ચ સારિતા
યો વો વાદયિતું શક્તઃ સ કિં તિષ્ઠતિ ઢૌકતામ્ ॥

અશેષૈર્ ન ચ કર્તવ્યા પરિપાટિર્ અપાર્થિકા
સા હિ યુષ્માકમ્ અસ્યાશ્ ચ લજ્જાખેદપ્રયોજના ॥

તતઃ સ્વયં ભવદ્ભિશ્ ચ યસ્મિન્ વો ભાવનાહિતા
યુષ્માન્ આત્માનમ્ એતાં ચ સ ક્લેશાન્ મોચયત્વ્ ઇતિ ॥

અથ નાગરકાઃ સર્વે વીણાદત્તકમ્ અબ્રુવન્
ત્વં નઃ પૂજ્યઃ પ્રવીણશ્ ચ તસ્માદ્ ઉત્થીયતામ્ ઇતિ ॥

સ યદા કમ્પિતશિરા નેચ્છતિ સ્મ તદાપરઃ
સંભાવિતતમસ્ તેષાં ગત્વા વીણામ્ અવાદયત્ ॥

તસ્મિન્ દોષૈર્ અસંકીર્ણાન્ ગુણાન્ મધુરતોત્તરાન્
સંપાદયતિ શબ્દો ઽભૂદ્ ઉચ્ચકૈઃ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ॥

તતો ગન્ધર્વદત્તાયાં પ્રગીતાયામ્ અભૂન્ મમ
અરે જ્ઞાતં મયેદાનીં તેનૈવામી વૃથાશ્રમાઃ ॥

પુરા વામનરૂપેણ બલિં છલયતા કિલ
ત્રિપિષ્ટપં ત્રિભિઃ ક્રાન્તં વિક્રમૈશ્ ચક્રપાણિના ॥

તં ચ વિશ્વાવસુર્ નામ ગન્ધર્વગણસેવિતઃ
ક્રામન્તં ગગનં વેગાત્ ત્રિશ્ ચકાર પ્રદક્ષિણમ્ ॥

તેન ચ સ્વયમ્ ઉત્પાદ્ય સ્તુવતા ગરુડધ્વજમ્
નારાયણસ્તુતિં નામ ગીતં ગીતકમ્ અદ્ભુતમ્ ॥

નારદેન તતઃ પ્રાપ્તં નારદાદ્ વૃત્રશત્રુણા
અર્જુનેન તતસ્ તસ્માદ્ વિરાટસુતયા કિલ ॥

પરીક્ષિત્ પ્રાપ્નુયાન્ માતુસ્ તતો ઽપિ જનમેજયઃ
ઇતિ ક્રમાગતં તાતસ્ તાતાદ્ આગમિતં મયા ॥

ગાન્ધારગ્રામસંબદ્ધં ક્વ ગાન્ધારઃ ક્વ માનુષાઃ
સ્વર્ગાન્ નાન્યત્ર ગાન્ધાર ઇત્ય્ આહુર્ નારદાદયઃ ॥

તેન યો ઽયં ન જાનાતિ ન ચેદ્ અભ્યુપગચ્છતિ
તદ્ અસંપાદયન્ન્ એવ જાયતે દોષવાન્ અસૌ ॥

અહં પુનર્ ઇદં જાનન્ સદ્યઃ પરિણમત્ફલમ્
પુરો નાગરકાણાં ચ યથાસામર્થ્યમ્ ઉત્સહે ॥

મયિ સંકલ્પયત્ય્ એવમ્ અસૌ નાગરકર્1ષભઃ
સ્મયમાનો વિલક્ષ્યત્વાત્ સ્વમ્ એવાભજતાસનમ્ ॥

તતઃ પ્રતિહતે તસ્મિન્ સુહૃદ્મણ્ડલમણ્ડને
રઙ્ગો ભઙ્ગમ્ અગૃહ્ણાત્ સ નિગૃહ્યજ્યેષ્ઠમલ્લવત્ ॥

અથ માં જનિતોત્સાહમ્ ઉત્તિષ્ઠાસન્તમ્ આસનાત્
દૃષ્ટ્વા સંભાવિતાજ્ઞાનં લજ્જયાગ્રાહિ દત્તકઃ ॥

અન્યેન ચ નિમિત્તેન ચલિતો ઽહં કિલાસનાત્
તેનોક્તં સંકટાસ્થાનાદ્ અન્યત્ર સ્થીયતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તમ્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ કિમ્ ઇદં ન ત્વયા શ્રુતમ્
પથા સકૃત્ પ્રવૃત્તાયાઃ કિં કરોત્ય્ અવગુણ્ઠનમ્ ॥

પ્રવિષ્ટો ઽહં સુહૃદ્ગોષ્ઠીં યથૈવ બટુચાપલાત્
તથા ગન્ધર્વદત્તાપિ ધૃષ્તમ્ આજ્ઞાપિતા મયા ॥

તદ્ અસ્યા બટુવિદ્યાયાઃ પ્રાન્તમ્ અપ્રાપ્ય માદૃશઃ
હા કષ્ટં વઞ્ચિતો ઽસ્મીતિ પશ્ચાત્ તાપેન ખેદ્યતે ॥

યત્ર ચામી ન લજ્જન્તે સલજ્જાઃ સુહૃદસ્ તવ
તત્ર નિર્લજ્જતાશ્લાઘી લજ્જયૈવ હિ લજ્જતે ॥

સમર્થયતિ મય્ય્ એવં દત્તકો ઽપિ નિરુત્તરઃ
અહો સાહસમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીંભાવમ્ ઉપેયિવાન્ ॥

અહમ્ અપ્ય્ આસનં ત્યક્ત્વા તિર્યક્ પશ્યતિ દત્તકે
પાર્શ્વે ગન્ધર્વદત્તાયા દત્તમ્ આસનમ્ આસ્થિતઃ ॥

અથ કઞ્ચુકિનાનીતાં વીણાં દૃષ્ટ્વાહમ્ ઉક્તવાન્
અપરાનીયતામ્ આર્ય નૈતાં સ્પૃશતિ માદૃશઃ ॥

ઉદરં દૃષ્ટમ્ એતસ્યા લૂતાતન્તુનિરન્તરમ્
જડતાં ગમિતા યેન પટુતન્ત્રીપરંપરા ॥

સ્મિતદર્શિતદન્તાગ્રૈર્ અન્યતઃ ક્ષિપ્તદૃષ્ટિભિઃ
મામ્ આલોક્ય તથાભૂતમ્ ઉક્તં નાગરકૈર્ ઇતિ ॥

બ્રાહ્મણઃ પૂજ્યતામ્ એષ નિર્લજ્જાગ્રપતાકયા
યેન સાહસમ્ આરબ્ધં સ્વગુણાખ્યાપનોપમમ્ ॥

તન્ત્રીકિણકઠોરાગ્રા વિશીર્ણકરજાતતાઃ
કરશાખાશ્ ચ નો જાતા ન ચ સંભાવનેદૃશી ॥

અયં તુ કોમલાગ્રભિસ્ તન્ત્રીર્ અઙ્ગુલિભિઃ સ્પૃશન્
કદા વાદયિતા વીણાં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥

સર્વથાયમ્ અભિપ્રાયો મયૈતસ્યોપલક્ષિતઃ
પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયિષ્યામિ તાવલ્ લોચનયોર્ ઇતિ ॥

યાવદ્ ઉત્સાર્યતે વીણા યાવચ્ ચાનીયતે ઽપરા
તાવદ્ ગન્ધર્વદત્તાયા રૂપં પશ્યામ્ય્ અવારિતઃ ॥

રથ્યાચત્વરયાત્રાસુ વક્ષ્યામિ જનસંનિધૌ
ઈદૃશી તાદૃસી દૃષ્ટા રૂપિણી યુવતિર્ મયા ॥

લૂતાતન્તુતતં ચાયં વીણાકર્પરમ્ આહ યત્
કિં તત્ સત્યં મૃષેત્ય્ એતદ્ દેવૈર્ વિજ્ઞાયતામ્ ઇતિ ॥

ઉદ્વેષ્ટિતે ચ તત્ તસ્મિન્ દૃષ્ટં વેષ્ટનચર્મણિ
તન્તુચક્રં ભયોદ્ભ્રાન્ત લૂતામણ્ડલસંકુલમ્ ॥

અથ ગન્ધર્વદત્તાયા જાતમ્ અઙ્ગં નિરીક્ષ્ય મામ્
વેપથુસ્વેદરોમાઞ્ચ લજ્જાવિધુરમ્ આકુલમ્ ॥

અપરાપિ મયા વીણા સમાસ્ફાલ્ય પટુક્વણા
કેશદૂષિતતન્ત્રીકા પ્રથમેવ વિવર્જિતા ॥

સાનુદાસસ્ તતો વીણાં સુગન્ધિકુસુમાર્ચિતામ્
કચ્છપાકારફલકામ્ આદાય સ્વયમ્ આગતઃ ॥

માં ચ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સવિકારતનૂરુહઃ
ગન્ધર્વદત્તામ્ ઇવ તામ્ અદદાત્ સુભગસ્વનામ્ ॥

મયા તુ ધૌતપાદેન વીણાં કૃત્વા પ્રદક્ષિણામ્
અભુક્તામ્બરસંવીતં પીઠપૃષ્ઠમ્ અધિષ્ઠિતમ્ ॥

મનાક્ સંસ્પૃષ્ટમાત્રાશ્ ચ કરશાખામુખૈઃ સ્વયમ્
તન્ત્રીબન્ધા યથાસ્થાનમ્ અસરન્ ધૈવતાદિકમ્ ॥

તતસ્ તન્ત્રીષુ ગાન્ધારે જૃમ્ભમાનાસુ મન્થરમ્
ગન્ધર્વદત્તામ્ અવદં ભીરુ સંગીયતામ્ ઇતિ ॥

સા પ્રગલ્ભાપિ ગાન્ધારમ્ આકર્ણ્યામરગોચરમ્
તથા ચ ધૃષ્ટમ્ આદિષ્ટા બાલાશાલીનતાં ગતા ॥

તાં ચ પ્રવર્તયન્ ભીતાં ત્રપાજનિતમૂકતામ્
તદ્ એવ ગીતકં દિવ્યમ્ અહં મન્દમ્ અવાદયમ્ ॥

હૃતે તસ્યાસ્ ત્રપાસેનૌ સંદર્શિતપથા યથા
લોકં પાવયિતું પુણ્યા પ્રાવર્તત સરસ્વતી ॥

વૃત્તિભિર્ દક્ષિણાદ્યાભિસ્ તદ્ ગીતં ગીતકં તયા
ઉપર્ય્ ઉપરિ પાણ્યન્તૈઃ પાણિભિર્ યોજિતં મયા ॥

આસીદ્ ઇદં તમોભૂતમ્ અપ્રજ્ઞાતમ્ અલક્ષણમ્
તદ્ગીતમાત્રવિષય શ્રોત્રમાત્રજગદ્ તદા ॥

સભાયાં ગાઢમૂર્ચ્છાયાં મૃદુ તદ્ ગીતવાદિનમ્
પટુભિર્ દુન્દુભિધ્વાનૈર્ અભિભૂતં વિમાનિનામ્ ॥

પતિતાસુ સરત્નાસુ દિવઃ કુસુમવૃષ્ટિષુ
કઞ્ચુકી ચેતનાપ્રાપ્તાન્ અભાષત સભાસદઃ ॥

ભો ભો નિર્મત્સરાઃ સન્તઃ સત્યમ્ આખ્યાત સાધવઃ
ગીતં યદ્ અનયાનેન કિં તત્ સંવાદિતં ન હિ ॥

અથોદ્યમિતહસ્તૈસ્ તૈઃ સમસ્તૈર્ ઉક્તમ્ ઉચ્ચકૈઃ
ધર્મ્યશુલ્કાર્જિતામ્ એષ કન્યકાં લભતામ્ ઇતિ ॥

તિરસ્કરિણિકાં નીત્વા તતઃ કઞ્ચુકિનાન્તરા
બહિષ્કૃતા નાગરકા નાસ્તિકાસ્ ત્રિદિવાદ્ ઇવ ॥

નિર્ગચ્છન્તિ હતચ્છાયાસ્ તે ખણ્ડિતમનોરથાઃ
સ્વભ્યસ્તગુણવૈફલ્યં ગુણિનઃ કાન્ ન તાપયેત્ ॥

સવીણાદત્તકો ઽહં તુ શ્રેષ્ઠિનાભ્યન્તરીકૃતઃ
પરીક્ષ્ય બહુશો રાજ્ઞા સચિવો ગુણવાન્ ઇવ ॥

અભાષત ચ નિર્ગચ્છંસ્ તેષુ નાગરકર્ષભઃ
યક્ષીકામુક દેવસ્ ત્વમ્ અમાનુષપરાક્રમઃ ॥

વયં ગન્ધર્વદત્તા ચ સાનુદાસશ્ ચ સાનુગઃ
કૃચ્છ્રામ્ આપદમ્ આપન્ના લીલયૈવ ત્વયોદ્ધૃતાઃ ॥

કાશ્મર્યઃ ખદિરાઃ શાકાશ્ ચમ્પકાશ્ ચ સવેણવઃ
આતોદ્યાઙ્ગાર્થમ્ ઉત્ખાતાઃ પ્રરોહન્તુ યથા પુરા ॥

અગ્નિહોત્રાણિ હૂયન્તાં દ્વિજાઃ સંધ્યામ્ ઉપાસતામ્
કુમાર્યઃ પરિણીયન્તાં પ્રસૂયન્તાં કુલસ્ત્રિયઃ ॥

પરિવ્રાજકનિર્ગ્રન્થ ભિક્ષુપાશુપતાદયઃ
ગુરુવક્ત્રાભિસંક્રાન્તાન્ સ્વસિદ્ધાન્તાન્ અધીયતામ્ ॥

શાન્તવીનોપસર્ગત્વાત્ સકીરનગરાઃ સુખમ્
સચમ્પામગધાશ્ ચાઙ્ગાઃ સ્વસ્થાઙ્ગાઃ શેરતામ્ ઇતિ ॥

તતો ગૃહપતિર્ દીનઃ પ્રાર્થનાભઙ્ગશઙ્કયા
વીણાદત્તકમ્ આલોક્ય પ્રાવોચન્ નીચકૈસ્તરામ્ ॥

પ્રશસ્તં દિનમ્ અદ્યૈવં તેનાયં પૌરુષાર્જિતઃ
શ્લાઘ્યો ગન્ધર્વદત્તાયાઃ કરઃ સંસ્ક્રીયતામ્ ઇતિ ॥

અહં તુ સાભિલાષો ઽપિ દર્શિતાલીકધીરતઃ
અવોચં સ્મિતસંકીર્ણામ્ અનાસ્થામન્થરાં ગિરમ્ ॥

દ્વિજો ઽહં મેરુકૈલાસ તુલ્યામલકુલોદ્ભવઃ
પરિણેતું ન મે યુક્તમ્ અસવર્ણામ્ ઇમામ્ ઇતિ ॥

અથોક્તં સાનુદાસેન વિશ્રબ્ધં પરિણીયતામ્
યુષ્માકં હિ સવર્ણેયમ્ ઉત્કૃષ્ટા વા ભવેદ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચ મમ કિં મત્તઃ કિમ્ ઉન્મત્તઃ કિમ્ આર્જવઃ
અયં યસ્માદ્ અસંબદ્ધમ્ અબુદ્ધિર્ ઇવ ભાષતે ॥

અહં ચેયં ચ યદ્ય્ અસ્ય બ્રાહ્મણાવ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ
તતો મત્ કથમ્ ઉત્કૃષ્ટા બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણાદ્ ઇયમ્ ॥

અથ ઇમાં બ્રાહ્મણીમ્ એષ મન્યતે ક્ષત્રિયં તુ મામ્
તથા સતિ કથાપ્ય્ એષા ક્રિયમાણા વિરુધ્યતે ॥

કિં તુ સંભાવ્યતે નાયમ્ અસંબદ્ધં પ્રભાષિતુમ્
યેન ધર્માર્થશાસ્ત્રાર્થ ક્ષુણ્ણધીર્ ઇવ ભાષતે ॥

અગ્રજો ઽવરજાં ભાર્યાં સ્વીકુર્વન્ ન પ્રદુષ્યતિ
તે ચ સ્વા ચૈવ નૃપતેર્ ઇત્ય્ ઉક્તં મનુના યતઃ ॥

પ્રત્યાખ્યાનં ચ નિતરામ્ ઇયં નાર્હતિ નિન્દિતમ્
યસ્માદ્ અખણ્ડિતાજ્ઞેન દાપિતા ગુરુણૈવ મે ॥

યદ્ અહં ગ્રાહિતસ્ તેન વિજ્ઞાનમ્ અતિમાનુષમ્
દાપિતા યેન તેનૈવ તેન તેનૈવ દાપિતા ॥

ન ચાવશ્યપરિગ્રાહ્યા કુમારી ચિરમ્ અર્હતિ
સાભિલાષા વિશેષેણ પ્રત્યાખ્યાનકદર્થનામ્ ॥

તસ્માદ્ અલં મમાનેન નિર્બન્ધેનેતિ નિશ્ચિતમ્
અર્થિતાં સાનુદાસસ્ય તથેતિ સમમાનયમ્ ॥

અથ વૈશ્રવણસ્યેવ સૂનોરાખણ્ડલાત્મજઃ
કરં ગન્ધર્વદત્તાયાઃ સસંસ્કારમ્ ઉપાદદે ॥

મન્દં પાદતલેન તાલમ્ અનયા યત્ કુટ્ટયન્ત્યાચિરં ગીતં મામ્ અભિ વિસ્ફુરત્કુહરિતં તારૈઃ સુભુગ્નભ્રુવા
તેનૈવ પ્રતનૂકૃતામ્ અપહરન્ન્ અસ્યાઃ ક્રમેણ ત્રપાં નિર્વાણાન્ મહતાન્તરેણ સુભગં સંસારમ્ અજ્ઞાસિષમ્ ॥