બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 15
પરિપાટ્યા તતઃ પ્રાપ્તાસ્ ત્રયો હરિશિખાદયઃ
પ્રભાતે મામ્ અવન્દન્ત ન તુ વેગવતઃ સુતામ્ ॥
ગોમુખસ્ ત્વ્ અચિરાત્ પ્રાપ્તઃ પ્રથમં મામ્ અવન્દત
અસ્મદાસન્નમ્ આસીનાં ભક્ત્યા વેગવતીં તતઃ ॥
અસૌ હરિશિખેનોક્તઃ સુષ્ઠુ ખલ્વ્ અસિ પણ્ડિતઃ
વન્દ્યાવન્દ્યવિચારે હિ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥
અથોક્તં તેન મત્તો ઽસ્તિ ભવાન્ એવાતિપણ્ડિતઃ
વન્દ્યલક્ષણયુક્તાં યો વન્દ્યામ્ અપિ ન વન્દતે ॥
ભણ કેન ન પૂજ્યેયં યા નઃ પૂજ્યેન પૂજિતા
નનુ મન્દમતે લોકઃ પૂજ્યપૂજિતપૂજકઃ ॥
સ્વામિની સ્વામિસંબન્ધાત્ સ્વામીવાર્હતિ વન્દનામ્
ચન્દ્રાસન્નૈર્ હિ નક્ષત્રૈર્ લોકઃ કાર્યાણિ કાર્યતે ॥
ઇત્યાદિ વદતસ્ તસ્ય પક્ષમ્ ઉત્કર્ષયન્ન્ ઇવ
અહં વેગવતીવૃત્તં તદ્વર્ણિતમ્ અવર્ણયમ્ ॥
વિદ્યાધરકુમારીણાં પ્રવૃત્તાવર્તનીતિ તે
વન્દતો મુદિતા ગત્વા સેનાભર્ત્રે ન્યવેદયન્ ॥
તેનાપિ તાતપાદેભ્યસ્ તૈર્ અમ્બાભ્યાં નિવેદિતમ્
હર્ષદુન્દુભિવૃન્દૈસ્ તુ નદદ્ભિર્ વૃત્રશત્રવે ॥
ગમ્ભીરોત્પાતજીમૂત સંપાતહ્રાદભીષણે
પ્રમોદધ્વનિતે યાતં તન્યમાને દિવાનિશમ્ ॥
અથ સેનાપતિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાતર્ મામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
ઇદાનીમ્ એવ દેવીભ્યાં દેવો વિજ્ઞાપિતો યથા ॥
દ્વિતીયયા વધુકયા ગૃહીતો દારકઃ સ્વયમ્
કસ્યાશ્ચિદ્ અપિ નાસ્મભિર્ દૃષ્ટઃ પરિણયોત્સવે ॥
તેન પ્રસાદો યદ્ય્ અસ્તિ વેગવત્યા તતઃ સહ
નરવાહનદત્તસ્ય વિવાહઃ કાર્યતામ્ ઇતિ ॥
દેવેન તુ વિહસ્યોક્તમ્ એવમ્ અસ્તુ કિમ્ આસ્યતે
મમાપિ હિ મનસ્ય્ આસીદ્ અયમ્ એવ મનોરથઃ ॥
કિં તુ માતા વરસ્યાત્ર દેવી ભવતુ માગધી
પિતાહં વરપક્ષે ઽસ્ય સમસ્તમ્ અવરોધનમ્ ॥
અસ્તુ વાસવદત્તાયાઃ સુતા વેગવતઃ સુતા
રુમણ્વદાદયઃ પક્ષે તસ્યા એવં ભવન્ત્વ્ ઇતિ ॥
અથાન્તઃપુરમ્ અમ્બાયાઃ પદ્માવત્યાઃ સુહૃદ્વૃતઃ
નીતો ઽહં ચિત્રવિન્યાસ રત્નમઙ્ગલમણ્ડલમ્ ॥
સભર્તૃબહુપુત્રાભિર્ નારીભિર્ વેગવત્ય્ અપિ
જ્યેષ્ઠામ્બાભવનં નીતા કેલિકોલાહલાકુલમ્ ॥
તપન્તકસ્ તુ માગધ્યા પ્રેષિતઃ પ્રેક્ષિતું વધૂમ્
મષીકાલમુખોરસ્કઃ કારિતો જ્યેષ્ઠયામ્બયા ॥
કમ્પમાનશ્ ચ કોપેન તતઃ પ્રત્યાગતો ઽબ્રવીત્
અર્યપુત્ર ખલીકારં પશ્યતેમં મમેદૃશમ્ ॥
શ્વશ્રૂસ્ તે માં ખલીકૃત્ય સાન્તર્હાસમ્ અવોચત
ક્વ યાસિ જાલ્મ લબ્ધો ઽસિ પ્રેષિતસ્ ત્વં ચરઃ કિલ ॥
એકૈવ મમ બાલેયમ્ આયાચિતશતાર્જિતા
અસ્યાઃ સૌભાગ્યમ્ ઉત્પાદ્યમ્ અવશ્યં કાર્મણૈર્ મયા ॥
માતા જામાતૃકસ્યૈવ મહાકાર્મણકારિકા
યયા હસ્તતલે ભર્તા ગુરુધૈર્યો ઽપિ નર્તિતઃ ॥
વર્ધયન્ત્યાશ્ ચિરં પુત્રં તસ્યાઃ કાર્મણમાલયા
કિં મયા પ્રેષિતઃ કશ્ચિદ્ ભવાન્ ઇવ ચરસ્ તયા ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાલમ્ભિતો ભીમામ્ અર્ધચન્દ્રપરંપરામ્
દેવ્યાઃ નિષ્ક્રમિતઃ સ્વસ્માદ્ અહમ્ અન્તઃપુરાદ્ ઇતિ ॥
તપન્તકેન યા પ્રાપ્તા તત્ર ગત્વા વિડમ્બના
તામ્ અનેકગુણાં પ્રાપઞ્ જ્યેષ્ઠામ્બાપ્રેષિતાશ્ ચરાઃ ॥
ઇતિ પ્રવૃત્તવૃત્તાન્તે મત્તે ઽન્તઃપુરસાગરે
મયા વેગવતીપાણિર્ ગૃહીતો મન્ત્રસંસ્કૃતઃ ॥
અથ ગત્વા સ્વમ્ આવાસં વાસાવાસં પ્રવિશ્ય ચ
અન્યાદૃશપ્રપઞ્ચેવ દૃષ્ટા વેગવતી મયા ॥
વ્યાહૃતા વચનં નાદાદ્ અગાદ્ આલમ્બિતાંશુકા
શયનં ચ નવોઢેવ સેવતે સ્મ પરાઙ્મુખી ॥
ઉપસૃત્ય શનૈશ્ ચૈનાં બ્રવીમિ સ્મ વિલક્ષકઃ
વ્રીડાક્રીડાકૃતા પીડા દુર્ભગા ત્યજ્યતામ્ ઇતિ ॥
તયા તુ કથમ્ અપ્ય્ ઉક્તં સ્ફુટિતસ્મિતચન્દ્રિકમ્
અર્યપુત્ર કુતઃ ક્રીડા ગુર્વાજ્ઞેયં ગરીયસી ॥
મયા હિ શ્વશુરાદેશાદ્ અસ્મિન્ વિવાહનાટકે
દુષ્કરા ક્ષિપ્તવેલાપિ વધૂકાભૂમિકા કૃતા ॥
તથા નાટયિતવ્યેયમ્ ઉજ્જ્વલા જાયતે યથા
તસ્માદ્ ગુરુનિયોગો ઽયમ્ અલઙ્ઘ્યઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ ॥
તયા સહ વિસર્પન્ત્યા વિવાહકથયાનયા
અનયં ક્ષણસંક્ષિપ્તામ્ આયાતામ્ અપિ યામિનીમ્ ॥
ગતે તુ નાતિસંક્ષિપ્તે કાલે ચટુલસમ્ભ્રમઃ
ત્વરાવાન્ સ્ખલદાલાપો મામ્ અવોચત્ તપન્તકઃ ॥
અર્યપુત્ર મયા દૃષ્ટાશ્ ચતસ્રઃ પુરદેવતાઃ
ભ્રામ્યતા નગરોદ્યાને દૈન્યમ્લાનાનનેન્દવઃ ॥
નૃપસ્યાનિષ્ટમ્ આશઙ્ક્ય મન્યે કિમ્ અપિ દારુણમ્
અન્યદ્ ઉચ્ચલિતાઃ સ્થાનં વિહાયેમાં પુરીમ્ ઇતિ ॥
મયા વેગવતી પૃષ્ટા કાસ્ તા ઇતિ તયોદિતમ્
ક્રોધાન્ માનસવેગેન મમ સખ્યો વિવાસિતાઃ ॥
મમ પ્રસાદઃ ક્રિયતાં સ્વયમ્ આદાય તાઃ સખીઃ
નયનોન્મેષમાત્રેણ પશ્ય મામ્ આગતામ્ ઇતિ ॥
ઉત્પતન્તી મયા દૃષ્ટા વેગાદ્ વેગવતી નભઃ
આસીના ચાસને સ્વસ્મિન્ સખીભિઃ પરિવારિતા ॥
તદાગમનવાર્ત્તા ચ વ્યાપજ્ઝગિતિ મેદિનીમ્
સદ્યઃ સ્વર્ભાનુમુક્તસ્ય તારાભર્તુર્ ઇવ પ્રભા ॥
સેનાપતિર્ અથાગત્ય પ્રવીણૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સહ
પ્રીતિસ્નિગ્ધવિશાલાક્ષઃ સપ્રણામમ્ અભાષત ॥
રાજા વેગવતીમ્ આહ પ્રત્યાસન્નકરગ્રહાઃ
ચતસ્રઃ કિલ તિષ્ઠન્તિ ભગિન્યઃ કન્યકાસ્ તવ ॥
મમાપ્ય્ અકૃતવીવાહા યુવાનો રમ્યદર્શનાઃ
પુત્રાસ્ તિષ્ઠન્તિ ચત્વારઃ શસ્ત્રશાસ્ત્રકલાવિદઃ ॥
યદિ સંબન્ધયોગ્યાન્ નો મન્યતે રાજદારિકા
તતસ્ તા દારિકાસ્ તેભ્યઃ પુત્રેભ્યો મે દદાત્વ્ ઇતિ ॥
તયોક્તં ધીરગણિકા વક્ત્રસંક્રાન્તવાક્યયા
દેવેનાનુગૃહીતાસ્મિ પ્રસાદૈઃ ફલિતૈર્ ઇતિ ॥
અભૂચ્ ચ દારિકાપક્ષે તદા દેવી કનીયસી
અહં ચ વરપક્ષે તુ તાતઃ સાન્તઃપુરો ઽભવત્ ॥
યા સમૃદ્ધિસ્ તદા દૃષ્ટા વત્સરાજકુલે મયા
તામ્ અદ્યાપિ ન પશ્યામિ પ્રાપ્યાપિ શ્રિયમ્ ઈદૃશમ્ ॥
વિદ્યાધરકુમારીણાં તતો હરિશિખાદયઃ
અગ્રહીષત સસ્વેદાન્ અમ્ભોરુહરુચઃ કરાન્ ॥
નિવર્તિતવિવાહાસ્ તુ રાજરાજસુતા ઇવ
રાજરાજગૃહાણીવ ગતાઃ પિતૃગૃહાણિ તે ॥
પ્રભાતે તાન્ અહં પ્રાપ્તાન્ સવ્રીડાન્ ઇવ પૃષ્ટવાન્
યાતા યસ્ય યથા રાત્રિઃ સ તથા વર્ણયત્વ્ ઇતિ ॥
ગોમુખેન તતઃ પ્રોક્તમ્ ઉચ્ચૈસ્ તાડિતપાણિના
તથૈતેષાં ગતા રાત્રિર્ મા સ્મ ગચ્છદ્ યથા પુનઃ ॥
અયં હરિશિખસ્ તાવત્ કન્યારાધનકોવિદઃ
અવેહિ મન્ત્રિપુત્રેતિ ભાર્યયા ભર્ત્સિતઃ સ્પૃશન્ ॥
તતઃ શય્યાં સમાલિઙ્ગ્ય કૂર્મસંકોચપિણ્ડિતઃ
દારુણામ્ અનયદ્ રાત્રિં નિદ્રયાપિ નિરાકૃતઃ ॥
અયં તુ ઘટ્ટ્યમાનો ઽપિ ભાર્યયામ્ મરુભૂતિકઃ
શૂરો ઽહમ્ ઇતિ ભાર્યાયાઃ પાદસ્થાનં ન મુક્તવાન્ ॥
તપન્તકઃ પુનઃ શય્યાં ત્યક્ત્વા સુપ્તો મહીતલે
પ્રક્ષાલનાદ્ ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદ્ અસ્પર્શનં વરમ્ ॥
તદ્ એવં દુર્ભગાન્ એતાન્ કાન્તાસઙ્ગમકાતરાન્
પ્રગલ્ભા રમયિષ્યન્તિ કથં વિદ્યાધરાઙ્ગનાઃ ॥
તતો હરિશિખેનોક્તમ્ અહો નાગરકો ભવાન્
ભાર્યયા યો ઽતિસૌભાગ્યાદ્ ગૃહાદ્ અપિ નિરાકૃતઃ ॥
યો હિ વાસગૃહે સુપ્તઃ પ્રીતયા સહ કાન્તયા
સ કથં પરવૃત્તાન્તૈઃ ક્ષપાં ક્ષપિતવાન્ ઇતિ ॥
તથોપહસતામ્ એષામ્ આલાપૈર્ અપયન્ત્રણૈઃ
રમમાણઃ ક્ષણં સ્થિત્વા સસુહૃત્ પાનમ્ આચરમ્ ॥
અથાપરસ્મિન્ દિવસે વેગવત્યા નિમન્ત્રિતાઃ
સભાર્યાઃ સુહૃદસ્ તે ઽપિ તાભિર્ એવ સહાગતાઃ ॥
મયોક્તં યસ્ય યસ્યાશ્ ચ પાનં સહ ન દુષ્યતિ
સ તયા સા ચ તેનૈવ પાનમ્ આસેવતામ્ ઇતિ ॥
ભાર્યાં હરિશિખસ્યાપિ પાણાવ્ આકૃષ્ય ગોમુખઃ
શોભાજિતમૃણાલિન્યાં પાનભૂમાવ્ ઉપાવિશત્ ॥
ભાર્યયા ગોમુખસ્યોક્તં યદિ લભ્યઃ સ્વયંગ્રહઃ
ગૃહીતસ્ તર્હિ નિઃશઙ્કં મયા હરિશિખઃ સ્વયમ્ ॥
આસીનાયાં તતસ્ તસ્યાં તેન સાર્ધમ્ અનન્તરમ્
તપન્તકસ્ય ગૃહિણીમ્ અગૃહ્ણાન્ મરુભૂતિકઃ ॥
મરુભૂતિકભાર્યા તુ સમુપેત્ય તપન્તકમ્
અબ્રવીત્ પરિશેષો ઽયં કિમ્ અન્યત્ ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥
એવં સહ સુહૃદ્દારૈઃ સુહૃદઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ
વયં ચ સહિતા દારૈઃ ક્રીડન્તઃ સુખમ્ આસ્મહિ ॥
કદાચિત્ કુપિતા મહ્યં યેન કેનાપિ હેતુના
મયાનુનીયમાનાપિ સુપ્તા વેગવતી પૃથક્ ॥
જાગરિત્વા ચિરં સુપ્તસ્ તતો ઽહં ગાઢનિદ્રયા
સહસા પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ સ્ફુરલ્લોચનતારકઃ ॥
ઉન્મીલ્ય ચ ચિરાન્ નેત્રે બાલનિદ્રાકષાયિતે
કેનાપ્ય્ અપશ્યમ્ આત્માનં નીયમાનં વિહાયસા ॥
અમરાસુરગન્ધર્વ પિશાચપ્રેતરાક્ષસામ્
કો નુ મા નયતીત્ય્ આસં સંદેહાધીનમાનસઃ ॥
દેવાદીનામ્ અયં સ્પર્શો લક્ષણૈર્ ન હિ વિદ્યતે
તસ્માદ્ વિદ્યાધરેણાહં ગૃહીતો દુષ્ટબુદ્ધિના ॥
શત્રુહસ્તે ગતસ્યાપિ ક્ષત્રિયસ્ય ન શોભતે
હસ્તપાદાસ્ત્રમિત્રસ્ય પઙ્ગોર્ ઇવ મુધા વધઃ ॥
તસ્માદ્ અહં યથાશક્તિ વ્યાયમ્ય દ્વિષતા સહ
મરિષ્યામીતિ નિર્ધાર્ય તં તાડયિતુમ્ ઉદ્યતઃ ॥
અથ તેન વિહસ્યોક્તં સાધુ ક્ષત્રિયકુઞ્જર
સ્વસ્યાઃ સુસદૃશં જાતેઃ કર્મ વ્યવસિતં ત્વયા ॥
વન્ધ્યસ્ તુ તવ સંકલ્પઃ ફૂત્કારો વાસુકેર્ ઇવ
મન્ત્રયન્ત્રિતવીર્યસ્ય તસ્માચ્ ચિન્તય દેવતામ્ ॥
પ્રીતશ્ ચાસ્મિ તવાનેન શૌર્યશૌણ્ડેન ચેતસા
તસ્માદ્ દદામિ તે ઽભીષ્ટં દ્વયોર્ અન્યતરં વરમ્ ॥
બ્રૂહિ કિં મ્રિયસે દૃષ્ટ્વા પ્રિયાં મદનમઞ્જુકામ્
કિં મહાસાગરાધારૈઃ પાટ્યસે મકરૈર્ ઇતિ ॥
મમ ત્વ્ આસીન્ મૃણાલીવ ચિક્ખલાત્ કલુષાદ્ ઇયમ્
અરાતેર્ અપિ નિર્યાતા ભારતી સ્વચ્છકોમલા ॥
યદિ નામ પ્રિયાં દૃષ્ટ્વા ન્યસેયં કાયશૃઙ્ખલામ્
તતો મે શત્રુમિત્રેણ ભવેદ્ ઉપકૃતં મહત્ ॥
યં યમ્ એવ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કડેવરમ્
તં તમ્ એવ કિલાપ્નોતિ તદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥
યસ્ તુ પશ્યન્ પુરઃ પ્રીત્યા પ્રિયાં પ્રાણૈર્ વિયુજ્યતે
તયાનન્તરમ્ એવાસૌ સુકૃતી સંપ્રયુજ્યતે ॥
ઇતિ સંકલ્પયન્ન્ એવ રણન્તીં કિઙ્કિણીમ્ અધઃ
શૃણોમિ સ્મ પ્રભાતેન્દોઃ પશ્યામિ સ્મ તનુપ્રભામ્ ॥
તાં દિશં પ્રહિતાક્ષેણ દૃષ્ટા વેગવતી મયા
નિવારબાણનિસ્ત્રિંસ પ્રભાદલિતચન્દ્રિકા ॥
પીવરક્રોધસંજાત પ્રજ્વલજ્જ્વલનદ્યુતિઃ
લોકાન્ ઇવ દિધક્ષન્તી પ્રલયાનલસંતતિઃ ॥
સાન્દ્રં મદ્દર્શનાદ્ એવ પ્રીતિનિશ્વસિતાનિલૈઃ
ક્રોધાનલમ્ અવિચ્છિન્નૈઃ સ્થૂલૈશ્ ચ નિરવાપયત્ ॥
અથાંસયોઃ સમાસજ્ય નતયોર્ અસિચર્મણી
મૂર્ધ્નિ ચાઞ્જલિમ્ આધાય લજ્જાદીનમ્ અભાષત ॥
વત્સરાજસુતં દાન્તમ્ આકારેણ તમ્ ઈદૃશમ્
યુવરાજં મહારાજ મા વધીર્ ભગિનીપતિમ્ ॥
યથાહં તવ માતુશ્ ચ તથાયં મમ વલ્લભઃ
સ્વદારસહિતસ્ તસ્માદ્ અક્ષતો મુચ્યતામ્ ઇતિ ॥
તતઃ સપ્રબલાક્ષેપો દષ્ટદન્તચ્છેદઃ સ્ફુરન્
સ્વસારમ્ અબ્રવીદ્ વાચા સિંહફૂત્કારઘોરયા ॥
સ્વયંગૃહીતનિર્વાર્ય ધરાગોચરભર્તૃકામ્
ધિક્ ત્વાં શારદચન્દ્રાભ મનઃપુત્રિકપાંસનીમ્ ॥
તસ્યાઃ પુરો નિહત્યૈનં યાસૌ મામ્ અવમન્યતે
તાં ચ ત્વાં ચ તતસ્ તસ્ય ગમયિષ્યામિ પૃષ્ઠતઃ ॥
ઇદાનીં નિહતો ઽસીતિ સા ભ્રાતરમ્ અભાષત
તેનાપિ ત્વરિતેનાહમ્ અભ્રમધ્યે નિપાતિતઃ ॥
અથ વેગવતી ધ્યાત્વા કુલવિદ્યામ્ અભાષત
ભગવત્યાર્યપુત્રો ઽયં સ્વપુત્ર ઇવ રક્ષ્યતામ્ ॥
વાતમણ્ડલિકોત્ક્ષિપ્તં યથા પત્ત્રં ભ્રમદ્ ભ્રમત્
શનૈઃ શનૈર્ મહીં યાયાત્ તથાયં નીયતામ્ ઇતિ ॥
અથ નિસ્ત્રિંશમ્ ઉદ્ગૂર્ય નિર્ધર્માકરુણઃ ખલઃ
હન્તું વેગવતીમ્ એવ પ્રવૃત્તઃ પ્રાર્થિતસ્ તયા ॥
સ્ત્રીષુ સ્વસૃષુ બાલાસુ લાલિતાસ્વ્ અઙ્કવક્ષસિ
નિપતન્તિ ન નિસ્ત્રિંશાઃ શૂરાણાં ત્વાદૃશામ્ ઇતિ ॥
સ તુ વેગવતીમધ્યે દુકૂલસ્પર્શભીલુકે
વજ્રસ્થમ્ભચ્છિદાદક્ષામ્ અસિધારાં ન્યપાતયત્ ॥
અથ વેગવતીર્ અષ્ટૌ પ્રચણ્ડાયુધમણ્ડલાઃ
અપશ્યં યુદ્ધસંનદ્ધાશ્ ચણ્ડિકાગણિકા ઇવ ॥
એકમાનસવેગસ્ય મધ્યં કુલિશકર્કશમ્
રમ્ભાસ્થમ્ભમ્ ઇવાસારમ્ અલુનાદ્ અસિધારયા ॥
તતો માનસવેગૌ દ્વૌ વિકરાલાસિભાસુરૌ
ઉત્પન્નૌ સકલાવ્ એવ શરીરશકલદ્વયાત્ ॥
એકા વેગવતી કૃત્તા ભવન્ત્ય્ અષ્ટૌ તથાવિધાઃ
તથા માનસવેગૌ દ્વૌ પ્રાગલ્ભેતામ્ ઇતસ્ તતઃ ॥
એવં માનસવેગાનાં વૃન્દૈર્ અમ્બરમ્ આવૃતમ્
ક્ષણાદ્ વેગવતીનાં ચ યુધ્યમાનૈશ્ ચતુર્ગુણૈઃ ॥
અહં તુ તન્મહાયુદ્ધં પશ્યન્ન્ એવ શનૈઃ શનૈઃ
પ્રોષિતામ્ભસિ ગમ્ભીરે પતિતઃ કૂપસાગરે ॥
તતસ્ તીવ્રવિષાદો ઽપિ વિહસ્ય સ્મૃતવાન્ ઇદમ્
સંજયસ્ય વચઃ કષ્ટે વર્તમાનસ્ય સંકટે ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદ્ અહં મુક્તઃ કથંચિત્ ક્રાન્તવાહનઃ
પતિતઃ સાત્યકાનીકે દુષ્કૃતી નરકે યથા ॥
કથં દુરુત્તરાદ્ અસ્માન્ મમોત્તારો ભવેદ્ ઇતિ
ઉપાયં ચિન્તયન્ન્ એવ સ્મરામિ સ્મ કથામ્ ઇમામ્ ॥
બભૂવુર્ ભ્રાતરઃ કેચિત્ ત્રયો બ્રાહ્મણદારકાઃ
એકતઃ પૂર્વજસ્ તેષાં મધ્યમાન્ત્યૌ દ્વિતત્રિતૌ ॥
તૈશ્ ચાધીતત્રયીવિદ્યૈર્ ગુરુર્ વિજ્ઞાપિતઃ કિલ
ગુરવે દાતુમ્ ઇચ્છામઃ કાઙ્ક્ષિતાં દક્ષિણામ્ ઇતિ ॥
તેનોક્તં સ્વગૃહાન્ ગત્વા કૃત્વા દારપરિગ્રહમ્
ઉત્પાદ્યતામ્ અપત્યં ચ ક્રતુભિશ્ ચેજ્યતામ્ ઇતિ ॥
તૈર્ ઉક્તમ્ અપરા કાચિદ્ દક્ષિણા મૃગ્યતામ્ ઇતિ
તેનોક્તમ્ અલમ્ એતેન ગ્રહેણ ભવતામ્ ઇતિ ॥
તસ્માન્ નૈવાતિનિર્બન્ધાન્ નિવર્તન્તે સ્મ તે યદા
તદા ક્રુદ્ધેન ગુરુણા યાચિતા દક્ષિણામ્ ઇમામ્ ॥
એકતઃ શ્વેતકર્ણાનાં ગવાં કોકિલવર્ચસામ્
કુમ્ભોધ્નીનાં સહસ્રં મે દત્ત સ્થાત ચ મા ચિરમ્ ॥
તે તુ ભ્રાંત્વા મહીં કૃત્સ્નામ્ આરૂઢાસ્ તુહિનાચલમ્
જ્ઞાતાઃ કિલ કુવેરેણ કૌવેરીં પ્રસ્થિતા દિશમ્ ॥
કુવેરસ્યાપિ કિં નાસ્તિ તેન તે ગુરુદક્ષિણામ્
દત્ત્વા પ્રસ્થાપિતાઃ પ્રીતાસ્ તુહિનાદ્રેર્ અવાતરન્ ॥
સંચરન્તો બહૂન્ દેશાંશ્ ચારયન્તશ્ ચ ગાઃ શનૈઃ
પ્રાપ્તાશ્ ચણ્ડેશ્વરાસન્નાશ્ ચણ્ડાર્કકિરણાઃ સ્થલીઃ ॥
કદાચિદ્ એકતેનોક્તૌ ગાઃ સંપ્રેક્ષ્ય દ્વિતત્રિતૌ
લોભનીયમ્ ઇદં દ્રવ્યં ન પરિત્યાગમ્ અર્હતિ ॥
સાધુકારશ્રુતેર્ લુબ્ધઃ કશ્ચિદ્ ઉન્મત્તકો યથા
અગ્નિપ્રવેશં કુર્વીત તથેદં નશ્ ચિકીર્ષિતમ્ ॥
તેનેદમ્ ઉપપન્નં ચ ગુરુણા ચ મયોદિતમ્
રમણીયવિપાકં ચ વાક્યં નઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ॥
અથોવાચ દ્વિતઃ પ્રીતો યુક્તમ્ આર્યેણ ચિન્તિતમ્
ન હિ સ્વાર્થેષુ મુહ્યન્તિ બુદ્ધયસ્ ત્વાદૃશામ્ ઇતિ ॥
એકતસ્ તુ ત્રિતં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીમ્ આસીનમ્ ઉક્તવાન્
યદ્ અત્ર યુક્તં તદ્ બ્રૂતાં કિમ્ ઉદાસ્તે ભવાન્ ઇતિ ॥
તેનોક્તં નિન્દિતં કુર્વન્ ન કશ્ચિન્ ન નિવાર્યતે
પિતાપિ હિ વિષં ખાદન્ નૈવ પુત્રૈર્ ઉપેક્ષ્યતે ॥
તેન વિજ્ઞાપયામિ ત્વાં ક્રિયતાં ચ વચો મમ
બુદ્ધિવૃદ્ધેન હિ ગ્રાહ્યં બાલાદ્ અપિ સુભાષિતમ્ ॥
અનાર્યપ્રિયમ્ આર્યેણ ન કાર્યં કાર્યમ્ ઈદૃશમ્
કાર્યં ચેન્ મહ્યમ્ આત્મીયમ્ અંશમ્ આર્યઃ પ્રયચ્છતુ ॥
તમ્ અહં ગુરવે દત્ત્વા દક્ષિણાયોપકારિણે
પ્રતિજ્ઞાભારવિક્ષેપાદ્ યાસ્યામિ લઘુતામ્ ઇતિ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધૌ ચ લુબ્ધૌ ચ કનિષ્ઠં જ્યેષ્ઠમધ્યમૌ
દુગ્ધગર્ધાન્ધબુદ્ધિત્વાત્ પ્રમાપયિતુમ્ ઇચ્છતઃ ॥
તૈઃ કદાચિત્ પિપાસાન્ધૈઃ પાન્થસંહાતસંકુલમ્
અદૃશ્યમાનપાનીયં દૃષ્ટં કૂપરસાતલમ્ ॥
જલમ્ અત્રાસ્તિ નાસ્તીતિ સંદેહવિનિવૃત્તયે
તેષામ્ અન્યતમઃ પાન્થઃ કૂપે લોષ્ટુમ્ અપાતયત્ ॥
તતઃ ષ્વાદ્ ઇતિ કૃત્વા તજ્ જર્જરં ઘટકર્પરમ્
બભઞ્જ સ ચ સંદેહઃ પથિકાનાં ન્યવર્તત ॥
અવતીર્ય તતઃ કૂપં ત્રિતઃ કરુણયાવૃતઃ
પાન્થૈર્ ઉત્તારયામ્ આસ રજ્જુભિર્ ભાણ્ડમણ્ડલમ્ ॥
તેન ગાવશ્ ચ પાન્થાશ્ ચ ભ્રાતરૌ ચ મહાત્મના
ઉત્તાર્યોત્તાર્ય પાનીયં કૃતાઃ સ્નાપિતપાયિતાઃ ॥
પથિકેષુ તુ યાતેષુ કૃતાર્થાવ્ એકતદ્વિતૌ
કૂપએ એવ ત્રિતં ત્યક્ત્વા સગોયુથૌ પલાયિતૌ ॥
ત્રિતસ્ તુ ઘટમ્ આલોક્ય રજ્જ્વૈવ સહ પાતિતમ્
નિરાશિશ્ ચિન્તયામ્ આસ ક્ષણમ્ ઉત્તારકારણમ્ ॥
આં સ્મૃતં લબ્ધમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વેદવૃત્તાન્તપેશલઃ
માહેન્દ્રીમ્ અકરોદ્ ઇષ્ટિં મનસૈવ મહામનાઃ ॥
અથાનન્તરમ્ ઉન્નમ્ય નિશીથધ્વાન્તકર્બુરાઃ
ધનુષ્મન્તસ્ તડિત્વન્તો ઘના જલમ્ અપાતયન્ ॥
શનકૈઃ શનકૈઃ કૂપાત્ પૂર્યમાણાન્ નવામ્બુભિઃ
પ્રતરન્ પ્રતરન્ ધીરં ગોલેહ્યાદ્ ઉત્થિતસ્ ત્રિતઃ ॥
ગત્વા ચ સ્તોકમ્ અધ્વાનં ગોખુરાલીં નિરૂપયન્
અપવર્ગમ્ ઇવાદ્રાક્ષીન્ મૂર્તિમન્તં ત્રિદણ્ડિનમ્ ॥
અભિવાદ્ય તમ્ અપ્રાક્ષીન્ માર્ગે ભગવતા ક્વચિત્
ન દૃષ્ટાવ્ એવમાકારૌ સગોયૂથૌ દ્વિજાવ્ ઇતિ ॥
તેનોક્તં ન મયા દૃષ્ટૌ તૌ મહાપાપકારિણૌ
યૌ ત્વાં પાતાલગમ્ભિરે કૂપે ભ્રાતરમ્ ઔજ્ઝતામ્ ॥
પ્રષ્ટવ્યાવ્ અપિ ન ક્ષુદ્રૌ દ્રષ્ટવ્યાવ્ અપિ ન ત્વયા
યાવ્ એવં નિન્દિતાચારૌ પ્રષ્ટવ્યૌ કુત એવ તૌ ॥
તમ્ ઉવાચ ત્રિતઃ ક્રોધાદ્ ધૂર્તં કલુષમાનસમ્
દુષ્ટમસ્કરિણં ધિક્ ત્વાં સાધુનિન્દાવિશારદમ્ ॥
જ્ઞાનેન્દુકિરણવ્યસ્ત સંમોહધ્વાન્તસંચયાઃ
તાદૃશા એવ જાનન્તિ સાધવં ન ભવાદૃશાઃ ॥
તતસ્ તસ્ય પરિવ્રાજઃ શુચિતામ્રઘટારુણમ્
જાતં વિકસિતજ્યોતિઃ કિરીટાભરણં શિરઃ ॥
શરીરં ચ સહસ્રાક્ષં કરં ચ કુલિશાકુલમ્
કૃતૈવમાદિકાકારઃ સ જાતઃ સર્વથા હરિઃ ॥
વરં બ્રૂહીતિ તેનોક્તસ્ ત્રિતસ્ તુષ્ટસ્ તમ્ અબ્રવીત્
ભ્રાતરૌ મે સપાપૌ ચેદ્ અપાપૌ ભવતામ્ ઇતિ ॥
પુનર્ બ્રૂહીતિ તેનોક્તઃ પુનર્ અપ્ય્ અબ્રવીત્ ત્રિતઃ
ગુરૂ મે ગુરવે ગાસ્ તાઃ પ્રીતૌ વિતરતામ્ ઇતિ ॥
પુનઃ પ્રીતતમેનોક્તં હરિણા યાચ્યતામ્ ઇતિ
પર્યાપ્તમ્ ઇતિ તેનોક્તે પ્રીતઃ શક્રો દિવં યયૌ ॥
એવં મહેન્દ્રદૈવત્યામ્ ઇષ્ટિં નિર્વર્ત્ય માનસીમ્
તસ્માત્ પાતાલગમ્ભીરાદ્ અવટાદ્ ઉત્તિથસ્ ત્રિતઃ ॥
તથાહમ્ અપિ તામ્ ઇષ્ટિં કિં ન કુર્યાં મનોમયીમ્
યાજકૈસ્ તુ વિના યજ્ઞં ક્ષત્રિયસ્ય વિરુધ્યતે ॥
તસ્માદ્ અસ્માદ્ ઉપાયેન કેનોત્તિષ્ઠેયમ્ ઇત્ય્ અહમ્
ઇતિ ચેતિ ચ નિર્ધાર્ય સ્મૃત્યામિતગતિં ગતઃ ॥
શઙ્કુબન્ધનમુક્તેન તેનાહં યાચિતસ્ તદા
કષ્ટામ્ આપદમ્ આપન્નો વિધયે માં સ્મરેર્ ઇતિ ॥
અસોઢપ્રાર્થનાદુઃખં વરં ત્યક્તં શરીરકમ્
ન તુ પ્રત્યુપકારાશા રુજાજર્જરિતં ધૃતમ્ ॥
એવં ચ ચિન્તયન્ન્ એવ કૂપે કૂપતરોસ્ તલે
અપશ્યમ્ અહમ્ આત્માનં તં ચામિતગતિં પુરઃ ॥
માં ચાવોચત્ સ વન્દિત્વા હર્ષઘર્ઘરયા ગિરા
યુષ્મત્સ્મરણપૂતો ઽયં જનઃ કિં કુરુતામ્ ઇતિ ॥
ખે સંગ્રામયમાણાયાઃ સહ ભ્રાત્રા બલીયસા
વેગવત્યાઃ સહાયત્વમ્ આચરેતિ તમ્ આદિશમ્ ॥
તેનોક્તમ્ અર્યદુહિતુર્ વેગવત્યાઃ સહાયતામ્
કર્તુમ્ ઇચ્છતિ યો મોહાન્ મહાગૌરિં સ રક્ષતિ ॥
આજ્ઞા તુ પ્રથમં દત્તા કર્તવ્યૈવાનુજીવિના
આજ્ઞાસંપત્તિમાત્રેણ ભૃત્યાદ્ ભર્તા હિ ભિદ્યતે ॥
તાવત્ સરોજજલજધ્વજવજ્રલક્ષ્મ્યા ત્વત્પાદપઙ્કજયુગં ન નમામિ યાવત્
શત્રોર્ ગલદ્ગલસિરારુધિરેણ મૂર્ધ્ના નાભ્યર્ચિતં મદસિલૂનશિરોધરેણ ॥
મૂળ પાઠ: Bṛhatkathāślokasaṃgraha · Edition: the text edited by Felix Lacote (Paris, 1908). It was · Data entry Andreas Bigger · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0