બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.7

ધનમૂલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા યત્નાસ્ તત્સાધને મતાઃ ।
વર્ધનં રક્ષણં ભોગ ઇતિ તસ્ય વિધિક્રમઃ ॥

તત્ પુનસ્ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શુક્લં શબળમ્ એવ ચ ।
કૃષ્ણં ચ તત્ર વિજ્ઞેયઃ પ્રભેદઃ સપ્તધા પુનઃ ॥

શ્રુતશૌર્યતપઃ કન્યા શિષ્યયાજ્યાન્વયાગતમ્ ।
ધનં સપ્તવિધં શુલ્કમ્ ઉભયો હ્ય્ અસ્ય તદ્વિધઃ ॥

કુસીદકૃષિવાણિજ્ય શુલ્કશિલ્પાનુવૃત્તિભિઃ ।
કૃતોપકારાદ્ આપ્તં ચ શબળં સમુદાહૃતમ્ ॥

પાશકદ્યૂતદૂતાર્થ પ્રતિરૂપકસાહસૈઃ ।
વ્યાજેનોપાર્જિતં યચ્ ચ તત્ કૃષ્ણં સમુદાહૃતમ્ ॥

તેન ક્રયો વિક્રયશ્ ચ દાનં ગ્રહણમ્ એવ ચ ।
વિવિધાશ્ ચ પ્રયુજ્યન્તે ક્રિયાસંભોગમ્ એવ ચ ॥

યથાવિધેન દ્રવ્યેણ યત્ કિઞ્ ચિત્ કુરુતે નરઃ ।
તથાવિધમ્ અવાપ્નોતિ તત્ફલં પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

તત્ પુનર્ દ્વાદશવિધં પ્રતિવર્ણાશ્રયં સ્મૃતમ્ ।
સાધારણં સ્યાત્ ત્રિવિધં શેષં નવવિધં સ્મૃતમ્ ॥

ક્રમાગતં પ્રીતિદાયં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા ।
અવિશેષેણ સર્વેષાં વર્ણાનાં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥

વૈશેષિકં ધનં જ્ઞેયં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિલક્ષણમ્ ।
પ્રતિગ્રહણલબ્ધં યદ્ યાજ્યં તચ્ છિષ્યતસ્ તથા ॥

ત્રિવિધં ક્ષત્રિયસ્યાપિ પ્રાહુર્ વૈશેષિકં ધનમ્ ।
યુદ્ધોપલબ્ધં કરતો દણ્ડાચ્ ચ વ્યવહારતઃ ॥

વૈશેષિકં ધનં જ્ઞેયં વૈશ્યસ્યાપિ ત્રિલક્ષણમ્ ।
કૃષિગોરક્ષવાણિજ્યં શૂદ્રસ્યૈષામ્ અનુગ્રહાત્ ॥

સર્વેષામ્ એવ વર્ણાનામ્ એવં ધર્મ્યો ધનાગમઃ ।
વિપર્યયાદ્ અધર્મઃ સ્યાન્ ન ચેદ્ આપદ્ ગરીયસી ॥

આપત્સ્વ્ અનન્તરાવૃત્તિર્ બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
વૈશ્યવૃત્તિશ્ ચ તસ્યોક્તા ન જઘન્યા કથં ચન ॥

કથં ચન ન કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ કર્મ વાર્ષલમ્ ।
વૃષલઃ કર્મ ન બ્રાહ્મં પતનીયે હિ તે તયોઃ ॥

ઉત્કૃષ્ટં ચાપકૃષ્ટં તયોઃ કર્મ ન વિદ્યતે ।
મધ્યમે કર્મણી હિત્વા સર્વસાધારણી હિ તે ॥

આપદં બ્રાહ્મણસ્ તીર્ત્વા ક્ષત્રવૃત્ત્યા ભૃતે જને ।
ઉત્સૃજેત્ ક્ષેત્રવૃત્તિં તાં કૃત્વા પાવનમ્ આત્મનઃ ॥

તસ્યામ્ એવ તુ યો ભુક્તૌ બ્રાહ્મણો રમતે રસાત્ ।
કાણ્ડપૃષ્ઠશ્ ચ્યુતો માર્ગાદ્ અઙ્કિતો ઽયં પ્રકીર્તિતઃ ॥

સ્વકુલં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા યો વૈ પરકુલં વ્રજેત્ ।
તેન દુશ્ચરિતેનાસૌ કાણ્ડપૃષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

દિવાકૃતે કાર્યવિધૌ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ ।
સંભવે સાક્ષિણાં ચૈવ ન દિવ્યા ભવતિ ક્રિયા ॥

દ્વારમાર્ગક્રિયાભોગ જલવાહાદિકે તથા ।
ભુક્તિર્ એવ તુ ગુર્વો સ્યાન્ ન લેખ્યં ન ચ સાક્ષિણઃ ॥

એતદ્ વિધાનમ્ આખ્યાતં સાક્ષિણાં લિખિતસ્ય ચ ।
સંપ્રતિ સ્થાવરપ્રાપ્તેર્ ભુક્તેશ્ ચ વિધિર્ ઉચ્યતે ॥

વિદ્યયા ક્રયબન્ધેન શૌર્યભાગાન્વયાગતમ્ ।
સપિણ્ડસ્યાપ્રજસ્યાંશં સ્થાવરં સ્પતધાપ્યતે ॥

પિત્ર્યે લભ્દક્રયાધાને રિક્થશૌર્યપ્રવેદનાત્ ।
પ્રાપ્તે સપ્તવિધે ભોગઃ સાગમઃ સિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ક્રમાગતઃ શાસનિકઃ ક્રયાધાનસમન્વિતઃ ।
એવંવિધસ્ તુ યો ભોગઃ સ તુ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

સંવિભાગક્રયપ્રાપ્તં પિત્ર્યં લબ્ધં ચ રાજતઃ ।
સ્થાવરં સિદ્ધિમ્ આપ્નોતિ ભુક્ત્વા હાનિમ્ ઉપેક્ષયા ॥

પ્રાપ્તમાત્રં યેન ભુક્તં સ્વીકૃત્યાપરિપન્થિતમ્ ।
તસ્ય તત્સિદ્ધિમ્ આપ્નોતિ હાનિં ચોપેક્ષયા યથા ॥

અધ્યાસનાત્ સમારભ્ય ભુક્તિર્ યસ્યાવિઘાતિની ।
ત્રિંશદ્વર્ષાણ્ય્ અવિચ્છિન્ના તસ્ય તાં ન વિચાલયેત્ ॥

ન સ્ત્રીણામ્ ઉપભોગઃ સ્યાદ્ વિના લેખ્યં કથં ચન ।
રાજશ્રોત્રિયવિત્તે ચ જડબાલધનેન ચ ॥

ભુક્ત્યા કેવલયા નૈવ ભુક્તિઃ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
આગમેનાપિ શુદ્ધેન દ્વાભ્યાં સિધ્યતિ નાન્યથા ॥

બાલશ્રોત્રિયવિત્તે ચ પ્રાપ્તે ચ પિતૃતઃ ક્રમાત્ ।
નોપભોગે બલં કાર્યમ્ આહર્ત્રા તત્સુતેન વા ॥

પશુસ્ત્રીપુરુષાદીનામ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ।
યદ્ય્ એકશાસને ગ્રામ ક્ષેત્રારામાશ્ ચ લેખિતાઃ ॥

એકદેશોપભોગે ઽપિ સર્વે ભુક્તા ભવન્તિ તે ।
આગમો ઽપિ બલં નૈવ ભુક્તિઃ સ્તોકાપિ યત્ર નો ॥

અનુમાનાદ્ વરઃ સાક્ષી સાક્ષિભ્યો લિખિતં ગુરુ ।
અવ્યાહતા ત્રિપુરુષી ભુક્તિર્ એભ્યો ગરીયસી ॥

અનુમાનં વસત્ય્ અત્ર સાક્ષી ચામરણાદ્ ભવેત્ ।
અવ્યાહતં લેખભોગં પ્રમાણં તુ ત્રિપૌરુષમ્ ॥

પિતાપિતામહો યસ્ય જીવેચ્ ચ પ્રપિતામહઃ ।
ત્રિંશત્ સમા તુ યા ભુક્તા ભૂમિર્ અવ્યાહતા પરૈઃ ॥

ભુક્તિઃ સા પૌરુષી જ્ઞેયા દ્વિગુણા ચ દ્વિપુરુષી ।
ત્રિપૂરુષી ચ ત્રિગુણા પરતઃ સ્યાચ્ ચિરન્તના ॥

યત્રાહર્તાભિયુક્તઃ સ્યાલ્ લેખ્યં સાક્ષી તદા ગુરુઃ ।
તદભાવે તુ પુત્રાણાં ભુક્તિર્ એકા ગરીયસી ॥

આહર્તા શોધયેદ્ ભુક્તિમ્ આગમં વાપિ સંસદિ ।
તત્પુત્રો ભુક્તિમ્ એવૈકાં પૌત્રાદિસ્ તુ ન કિંચન ॥

રિક્થભિર્ વા પરૈર્ દ્રવ્યં સમક્ષં યસ્ય દીયતે ।
અન્યસ્ય ભુઞ્જતઃ પશ્ચાન્ ન સ તલ્ લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

પશ્યન્ન્ અન્યસ્ય દદતઃ ક્ષિતિં યો ન નિવારયેત્ ।
સતાપિ લેખ્યેન ભુવં ન પુનર્ તામ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ઋક્થિભિર્ વાપરૈર્ વાપિ દત્તં તેનૈવ તદ્ ભૃગુઃ ॥

ભુક્તિસ્ ત્રિપુરુષી સિધ્યેત્ પરેષાં નાત્ર સંશયઃ ।
અનિવૃત્તે સપિણ્ડત્વે સકુલ્યાનાં ન સિધ્યતિ ॥

અસ્વામિના તુ યદ્ ભુક્તં ગૃહક્ષેત્રાપણાદિકમ્ ।
સુહૃદ્બન્ધુસકુલ્યસ્ય ન તદ્ભોગેન હીયતે ॥

ધર્મો ઽક્ષયઃ શ્રોત્રિયસ્ય અભયં રાજપૂરુષે ।
સ્નેહઃ સુહૃદ્બાન્ધવેષુ ભુક્તમ્ એતૈર્ ન હીયતે ॥

વૈવાહ્ય શ્રોત્રિયૈર્ ભુક્તં રાજ્ઞામાત્યૈસ્ તથૈવ ચ ।
સુદીર્ઘેનાપિ કાલેન તેષાં સિધ્યતિ તન્ ન તુ ॥

અશક્તાલસરોગાર્ત બાલભીતપ્રવાસિનામ્ ।
શાસનારૂઢમ્ અન્યેન ભુક્તં ભુક્ત્યા ન હીયતે ॥

છિન્નભોગે ગૃહે ક્ષેત્રે સંદિગ્ધં યત્ર જાયતે ।
લેખ્યેન ભોગવિદ્ભિર્ વા સાક્ષિભિઃ શુદ્ધિમ્ આહરેત્ ॥

નામઘાટાગમં સંખ્યાં કાલં દિગ્ભાગમ્ એવ ચ ।
ભોગચ્છેદનિમિત્તં ચ યે વિદુસ્ તત્ર સાક્ષિણઃ ॥

ઉત્પન્નાશ્ ચાત્યાસન્ના યે યે ચ દેશાન્તરસ્થિતાઃ ।
મૌલાસ્ તે તુ સમુદ્દિષ્ટાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ કાર્યનિર્ણયે ॥

અદુષ્ટાસ્ તે તુ યદ્ બ્રૂયુઃ સંદિગ્ધે સમદૃષ્ટયઃ ।
તત્પ્રમાણં પ્રકર્તવ્યમ્ એવં ધર્મો ન હીયતે ॥

સ્થાવરેષુ તદ્ આખ્યાતં લાભભોગપ્રસાધનમ્ ।
પ્રમાણહીનવાદે તુ નિર્દેશ્યા દૈવિકી ક્રિયા ॥

રાજાન્તરૈસ્ ત્રિભિર્ ભુક્તં પ્રમાણેન વિનાપિ યત્ ।
બ્રહ્મદેયં ન હર્તવ્યં રાજ્ઞા તસ્ય કદા ચન ॥

ભુક્તિસ્ ત્રૈપુરુષી યત્ર ચતુર્થે સંપ્રવર્તિતા ।
તદ્ભોગઃ સ્થિરતાં યાતિ ન પૃચ્છેદ્ આગમાં ક્વ ચિત્ ॥

અનિષિદ્ધેન યદ્ ભુક્તં પુરુષૈસ્ ત્રિભિર્ એવ તુ ।
તત્ર નૈવાગમઃ કાર્યો ભુક્તિસ્ તત્ર ગરીયસી ॥

સ્થાવરેષુ વિવાદેષુ ભુક્તિસ્ ત્રિપુરુષી ચ યા ।
સ્વતન્ત્રૈવ હિ સા જ્ઞેયા પ્રમાણમ્ સાધ્યનિર્ણયે ॥

યસ્ય ત્રિપુરુષા ભુક્તિઃ સમ્યગ્લેખ્યસમન્વિતા ।
એવંવિધા બ્રહ્મદેયા હર્તું તસ્ય ન શક્યતે ॥

યસ્ય ત્રિપુરુષા ભુક્તિઃ પારંપર્યક્રમાગતા ।
ન સા ચાલયિતું શક્યા પૂર્વકાચ્ છાસનાદ્ ઋતે ॥

ત્રિપુરુષં ભુજ્યતે યેન સમક્ષં ભૂરવારિતા ।
તસ્ય સા નાપહર્તવ્યા ક્ષમાલિઙ્ગં ન ચેદ્ વદેત્ ॥

ભુક્તિર્ બલવતી શાસ્ત્રે હ્ય્ અવિચ્છિન્ના ચિરન્તની ।
વિચ્છિન્નાપિ હિ સ જ્ઞેયા યા તુ પૂર્વં પ્રસાધિતા ॥

પિત્રા ભુક્તં તુ યદ્ દ્રવ્યં ભુક્ત્યાચારેણ ધર્મતઃ ।
તસ્મિન્ પ્રેતે ઽપિ તત્પ્રાપ્તં ભુક્ત્યા પ્રાપ્તં તુ તસ્ય તત્ ॥

ત્રિભિર્ એવ તુ યા ભુક્તા પુરુષૈર્ ભૂર્ યથાવિધિ ।
લેખ્યાભાવે તુ તાં તત્ર ચતુર્થઃ સમવાપ્નુયાત્ ॥

સનાભિભિર્ બાન્ધવૈશ્ ચ ભુક્તં યત્ સ્વજનૈસ્ તથા ।
ભોગાત્ તત્ર ન સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ભોગમ્ અન્યેષુ કલ્પયેત્ ॥

સાગમો દીર્ઘકાલશ્ ચ નિચ્છિદ્રોપરવો ધનમ્ ।
પ્રત્યર્થિસંનિધાનં ચ પરિભોગો ઽપિ પઞ્ચધા ॥

ચતુષ્પાદ્ ધનધાન્યાદિ વર્ષાદ્ ધાનિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ભૂમેર્ અભુક્તિર્ લેખ્યસ્ય યથાકાલમ્ અદર્શનમ્ ।
સાક્ષ્યસ્યાસ્મરણં ચૈવ સ્વાર્થહાનિકરાણિ તુ ॥

તસ્માદ્ યત્નેન કર્તવ્યં પ્રમાણપરિપાલનમ્ ।
તેન કાર્યાણિ સિધ્યન્તિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

અસાક્ષિકે ચિરકૃતે પૃચ્છેદ્ ઉત્તરસાક્ષિણઃ ।
શપથૈર્ વાનુયુઞ્જીત ઉપધાં વા પ્રયોજયેત્ ॥

દેશનાપ્રતિઘાતં ચ યુક્તિલેશસ્ તથૈવ ચ ॥

ચોરાપહૃતં તુ સર્વેભ્યો ઽન્વિષ્ય અર્પણીયં ।
અલાભે સ્વકોશાદ્ વા અદદચ્ ચોરકિલ્બિષી સ્યાત્ ॥