બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.8

સ્થાવરસ્ય તથાખ્યાતં લાભભોગપ્રસાધનમ્ ।
પ્રમાણહીને વાદે તુ નિર્દોષા દૈવિકી ક્રિયા ॥

પ્રદુષ્ટેષ્વ્ અનુમાનેષુ દિવ્યૈઃ કાર્યં વિશોધયેત્ ।
ધટાદ્યા ધર્મજાન્તા ચ દૈવી નવવિધા સ્મૃતા ॥

ધટો ઽગ્નિર્ ઉદકં ચૈવ વિષં કોશશ્ ચ પઞ્ચમમ્ ।
ષષ્ઠં ચ તણ્ડુલાઃ પ્રોક્તં સપ્તમં તપ્તમાષકઃ ॥

અષ્ટમં કાલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં નવમં ધર્મકં તથા ।
દિવ્યેનાયાતિ સર્વાણિ નિર્દિષ્ટાનિ સ્વયમ્ભુવા ॥

યસ્માદ્ દેવૈઃ પ્રયુક્તાનિ દુષ્કરાર્થે મહાત્મભિઃ ।
અહમ્ ઉદ્દેશતાં વચ્મિ સંદિગ્ધાર્થવિશુદ્ધયે ।
દેશકાલાર્થસંખ્યાભિઃ પ્રયુક્તાન્ય્ અનુપૂર્વશઃ ॥

અપરાધાનુપૂર્વ્યેણ સાધ્વસાધુવિવક્ષયા ।
શાસ્ત્રોદિતેન વિધિના પ્રદાતવ્યાનિ નાન્યથા ॥

ઋણાદિકેષુ કાર્યેષુ વિસંવાદે પરસ્પરમ્ ।
દ્રવ્યસંખ્યાન્વિતા દેયા પુરુષાપેક્ષયા તથા ॥

લોકે સંવ્યવહારાર્થં સંજ્ઞેયં કથિતા ભુવિ ।
તામ્રકર્ષકૃતા મુદ્રા વિજ્ઞેયઃ કાર્ષિકઃ પણઃ ॥

નિષ્કં સુવર્ણાશ્ ચત્વારઃ કાર્ષિકસ્ તામ્રિકઃ પણઃ ।
તામ્રકર્ષકૃતા મુદ્રા વિજ્ઞેયઃ કાર્ષિકઃ પણઃ ॥

સ એવ ચાન્દ્રિકા પ્રોક્તા તાશ્ ચતસ્રસ્ તુ ધાનકાઃ ।
તા દ્વાદશ સુવર્ણસ્ તુ દીનારાખ્યઃ સ એવ તુ ॥

કાર્ષાપણસહસ્રં તુ દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ।
તદર્ધં મધ્યમઃ પ્રોક્તસ્ તદર્ધમ્ અધમઃ સ્મૃતઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય ધટો દેયઃ ક્ષત્રિયસ્ય હુતાશનઃ ।
વૈશ્યસ્ય સલિલં દેયં શૂદ્રસ્ય વિષમ્ એવ તુ ॥

સાધારણઃ સમસ્તાનામ્ કોશઃ પ્રોક્તો મનીષિભિઃ ॥

સ્નેહાત્ ક્રોધાલ્ લોભતો વા ભેદમ્ આયાન્તિ સાક્ષિણઃ ।
વિધિદત્તસ્ય દિવ્યસ્ય ન ભેદો જાયતે ક્વચિત્ ॥

યથોક્તવિધિના દેયં દિવ્યં દિવ્યવિશારદૈઃ ।
અયથોક્તં પ્રદત્તં ચેન્ ન દત્તં સાધ્યસાધને ॥

અદેશકાલદત્તાનિ બહિર્વાદિકૃતાનિ ચ ।
વ્યભિચારં સદાર્થેષુ કુર્વન્તીહ ન સંશયઃ ॥

અભિયુક્તાય દાતવ્યં દિવ્યં દિવ્યવિશારદૈઃ ।
રુચ્યા ચાન્યતરઃ કુર્યાદ્ ઇતરો વર્તયેચ્ છિરઃ ॥

વિનાપિ શીર્ષકં કુર્યાન્ નૃપદ્રોહે ચ પાતકે ।
દિવ્યપ્રદાનમ્ ઉદિતમ્ અન્યત્ર નૃપશાસનાત્ ।
ન કશ્ ચિદ્ અભિયોક્તારં દિવ્યેષ્વ્ એવં નિયોજયેત્ ॥

ધરોદ્ધ્રુવસ્ તથા સોમ આપશ્ ચૈવાનિલો ઽનલઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ ચ પ્રભાસશ્ ચ વસવો ઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

દેવેશેશાનયોર્ મધ્ય આદિત્યાનાં તથાયનમ્ ।
ધાતાર્યમા ચ મિત્રશ્ ચ વરુણો ઽંશો ભગસ્ તથા ॥

ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ ।
તતસ્ ત્વષ્ટા તતો વિષ્ણુર્ અજઘન્યો જઘન્યજઃ ॥

ઇત્ય્ એતે દ્વાદશાદિત્યા નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
અગ્નેઃ પશ્ચિમભાગે તુ રુદ્રાણામ્ અયનં વિદુઃ ।
વીરભદ્રશ્ ચ શમ્ભુશ્ ચ ગિરીશશ્ ચ મહાયશાઃ ॥

અજેકપાદ્ અજૈકપાદ્ અહિર્બુધ્ન્યા પિનાકી ચાપ્રાજિતઃ ॥

ભુવનાધિશ્વરાશ્ ચૈવ કપાલી ચ વિશાંપતિઃ ।
સ્થાણુર્ ભગશ્ ચ ભગવાન્ રુદ્રાશ્ ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રેતેશરક્શસોર્ મધ્યે માતૃસ્થાનમ્ પ્રકલ્પયેત્ ।
બ્રાહ્મી માહેશ્વરી ચૈવ કૌમારી વૈષ્ણવી તથા ॥

વારાહી ચૈવ માહેન્દ્રી ચામુણ્ડા ગણસંયુતા ।
નિરૃતેર્ ઉત્તરે ભાગે ગણેશાયતનં વિદુઃ ॥

વરુણસ્યોત્તરે ભાગે મરુતાં સ્થાનમ્ ઉચ્યતે ।
શ્વસનઃ સ્પર્શનો વાયુર્ અનિલો મારુતસ્ તથા ॥

સંખ્યા રશ્મિર્ અજોમૂલા મનુના સમુદાહૃતા ।
કાર્ષાપણાન્તા સા દિવ્યે નિયોજ્યા વિનયેત્ તથા ॥

વિષમ્ સહસ્રે ઽપહૃતે પાદોને ચ હુતાશનઃ ।
ત્રિપાદોને ચ સલિલમ્ અર્ધે દેયો ધટઃ સદા ॥

ચતુઃશતાભિયોગે ચ દાતવ્યસ્ તપ્તમાષકઃ ।
ત્રિશતે તણ્ડુલા દેયાઃ કોશશ્ ચૈવ તદર્ધકે ॥

શતે હૃતે ઽપહૃતે ચ દાતવ્યં ધર્મશોધનમ્ ।
ગોચૌરસ્ય પ્રદાતવ્યં સભ્યૈઃ ફાલઃ પ્રયત્નતઃ ॥

યવાર્ધિકસ્ય વા નાશે તદર્ધસ્ય ચ તણ્ડુલાઃ ।
તતો ઽર્ધાર્ધાર્ધનાશે ચ લૌકિકી ચ ક્રિયા મતા ॥

સતાં વાહનશસ્ત્રાણિ ગોબીજકનકાનિ ચ ।
દેવબ્રાહ્મણપાદાશ્ ચ પુત્રદારશિરાંસિ ચ ॥

એતે ચ શપથાઃ પ્રોક્તાઃ અલ્પાર્થે સુકરાઃ સદા ।
સાહસેષ્વ્ અભિશાપેષુ દિવ્યાન્ય્ આહુર્ વિશોધનમ્ ॥

બ્રૂહીતિ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાત્ સત્યં બ્રૂહીતિ પાર્થિવમ્ ।
ગોબીજકાઞ્ચનૈર્ વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈશ્ ચ પાતકૈઃ ॥

સત્યેન શાપયેદ્ વિપ્રં ક્ષત્રિયં વાહનાયુધૈઃ ।
ગોરક્ષકાન્ વાણિજકાંસ્ તથાકારુકુશીલવાન્ ।
પ્રેષ્યાન્ વાર્ધુષિકાંશ્ ચૈવ વિપ્રાઞ્ શૂદ્રવદ્ આચરેત્ ॥

યે ઽપ્ય્ અપેતાઃ સ્વધર્મેભ્યઃ પરપિણ્ડોપજીવિનઃ ।
દ્વિજત્વમ્ અભિકાઙ્ક્ષન્તે તાંશ્ ચ શૂદ્રવદ્ આચરેત્ ॥

વર્ણાનુરૂપૈઃ શપથૈઃ શપનીયં પૃથક્ પૃથક્ ॥

કામિનીષુ વિવાહેષુ ગવાં ભુક્તે તથેન્ધને ।
બ્રાહ્મણાભ્યવપત્તૌ ચ શપથે નાસ્તિ પાતક્ઃ ॥

સભાન્તર્સ્થૈર્ વક્તવ્યં સાક્સ્યં નાન્યત્ર સાક્ષિભિઃ ।
સર્વસાક્ષ્યેષ્વ્ અયં ધર્મો હ્ય્ અન્યત્ર સ્થાવરેષુ ચ ॥

વધે ચેત્ પ્રાણિનામ્ સાક્સ્યં વાદયેચ્ છવસંનિધૌ ।
તદભાવે તુ ચિહ્નસ્ય નાન્યથૈવ વિવાદયેત્ ॥

નાપૃષ્ટૈર્ અનિયુક્તૈર્ વા સમં સત્યં પ્રયત્નતઃ ।
વક્તવ્યં સાક્ષિભિઃ સાક્ષ્યં વિવાદસ્થાનમ્ આગતૈઃ ॥

સ્વભાવોક્તં વચસ્ તેષાં ગ્રાહ્યં યદ્ દોષવર્જિતમ્ ।
ઉક્તે તુ સાક્ષિણો રાજ્ઞા ન પૃષ્ટવ્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

સાક્ષિસભ્યાવસન્નાનાં નૈવ પૌનર્ભાવો વિધિઃ ॥

સપ્તર્ષયસ્ તથેન્દ્રાદ્યાઃ પુષ્કરર્થે તપોધનાઃ ।
શેપુઃ શપથમ્ અવ્યગ્રાઃ પરસ્પરવિશુદ્ધયે ॥

સપ્તાહે વા દ્વિસપ્તાહે ન વિપદ્રાજદૈવિકી ।
બાન્ધ્વવેષુ સપિણ્ડેષુ ધનેષુ શપથૈઃ શુચિઃ ॥

અશેષમાનુષાભાવે દિવ્યેનૈવ વિનિર્ણયઃ ।
સંભવે સાક્ષિણાં પ્રાજ્ઞો દૈવિકીં તુ વિવર્જયેત્ ॥

એવમ્ સંખ્યા નિકૃષ્ટાનામ્ મધ્યાનાં દ્વિગુણા સ્મૃતા ।
ચતુર્ગુણોત્તમાનાં તુ કલ્પનીયા પરીક્ષકૈઃ ॥

ધટે ઽભિયુક્તસ્ તુલિતો હીનશ્ ચેદ્ ધાનિ આપ્નુયાત્ ।
તત્સમસ્ તુ પુનસ્ તુલ્યો વર્ધિતો વિજયી ભવેત્ ॥

શિક્યચ્છેદે ઽક્ષભઙ્ગે વા દયાચ્ છિક્યં પુનર્ નૃપઃ ।
સાક્ષિણો બ્રાહ્મણાઃ શ્રેષ્ઠા યથાદૃષ્ટાર્થવાદિનઃ ॥

જ્ઞાતિનઃ શુચયો લુબ્ધાઃ નિયોક્તવ્યા નૃપેણ તુ ।
તેષાં વચનતો ગમ્યઃ શુધ્યશુદ્ધિવિનિર્ણયઃ ॥

કક્ષચ્છેદે તુલાભઙ્ગે ધટકર્કટયોસ્ તથા ।
રજ્જુચ્છેદે ઽક્ષભઙ્ગે વા તથૈવાશુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અગ્નેર્ વિધિં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદ્ વિધિચોદિતમ્ ।
કારયેન્ મણ્ડલાન્ય્ અષ્ટૌ પુરસ્તાન્ નવમે તથા ॥

આગ્નેયં મણ્ડલં ત્વ્ આદ્યં દ્વિતીયં વારુણં સ્મૃતમ્ ।
તૃતીયં વાયુદૈવત્યં ચતુર્થં યમદૈવતમ્ ॥

પઞ્ચમં ત્વ્ ઇન્દ્રદૈવત્યં ષષ્ઠં કૌબેરમ્ ઉચ્યતે ।
સપ્તમં સોમદૈવત્યમ્ અસ્ટમં સર્વસૂર્યદૈવતમ્ ॥

પુરસ્તાન્ નવમં યત્ તુ તન્ મહત્ પાર્થિવમ્ વિદુઃ ।
ગોમયેન કૃતાનિ સ્યુર્ અદ્ભિઃ પર્યુષિતાનિ ચ ॥

દ્વાત્રિંશદ્ અઙ્ગુલાન્ય્ આહુર્ મણ્ડલાન્ મણ્ડલાન્તરમ્ ।
કર્તુઃ સમપદં કાર્યં મણ્ડલં તુ પ્રમાણતઃ ॥

શરપ્રક્ષેપણસ્થાનાદ્ યુવા જવસમન્વિતઃ ।
ગચ્છેત્ પરમયા શક્ત્યા યત્રાસૌ મધ્યમઃ શરઃ ॥

મધ્યમં શરમ્ આદાય પુરુષો ઽન્યસ્ તથાવિધઃ ।
પ્રત્યાગચ્છેત્ તુ વેગેન યતઃ સ પુરુષો ગતઃ ॥

આગન્તસ્ તુ શરગ્રાહી ન પશ્યતિ યદા જલે ।
અન્તર્જલગતં સમ્યક્ તદા શુદ્ધિમ્ વિનિર્દિશેત્ ॥

આનીતે મધ્યમે બાણે મગ્નાઙ્ગઃ શુચિતામ્ ઇયાત્ ।
અન્યથા ન વિશુદ્ધઃ સ્યાદ્ એકાઙ્ગસ્યાપિ દર્શનાત્ ।
સ્થાનાદ્ વાન્યત્ર ગમનાદ્ યસ્મિન્ પૂર્વં નિવેશયેત્ ॥

અપ્સુ પ્રવેશ્ય પુરુસં પ્રેષયેત્ સાયકત્રયમ્ ।
ઇષૂઉન્ ન નિક્ષિપેદ્ વિદ્વાન્ મારુતે વાતિ વૈ ભૃશમ્ ॥

વિષમે ભૂપ્રદેશે ચ વૃક્ષસ્થાણુસમાકુલે ।
તૃણગુલ્મલતાવલ્લી પઙ્કપાષાણસંયુતે ॥

વિધિદત્તં વિષં યેન જીર્ણં મન્ત્રૌષધં વિના ।
સ શુદ્ધઃ સ્યાદ્ અન્યથા તુ દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ ચ તદ્ધનમ્ ॥

સપ્તાહાદ્ વા દ્વિસપ્તાહાદ્ યસ્ય હાનિર્ ન જાયતે ।
પુત્રદારધનાનાં ચ સ શુદ્ધઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥

યદ્ ભક્તઃ સો ઽભિયુક્તઃ સ્યાત્ તદ્ એવાયુધમણ્ડલમ્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાયયેત્ તસ્માજ્ જલાત્ તુ પ્રસૃતિત્રયમ્ ॥

ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રમ્ વા પુરુષૈઃ સ્વૈર્ અધિષ્થિતમ્ ।
નિરુદ્ધં ચારયેત્ તત્ર કુહકાશઙ્કયા નૃપઃ ॥

મહાભિયોગે નિર્ધર્મે કૃતઘ્ને ક્લીબકુત્સિતે ।
નાસ્તિકે દૃષ્ટદોષે ચ કોશપાનં વિસર્જયેત્ ॥

દિવ્યાનિ વર્જયેન્ નિત્યમ્ આર્તાનાં તુ ગદૈર્ નૃણામ્ ।
તણ્ડુલૈર્ નાભિયુઞ્જીત પ્રજાનાં મુખરોગિણામ્ ॥

સોપવાસઃ સૂર્યગ્રહે તણ્ડુલાન્ ભક્ષયેચ્ છુચિઃ ।
શુદ્ધઃ સ્યાચ્ છુક્લનિષ્ટ્ઃઈવે વિપરીતે તુ દોષભાક્ ॥

શોણિતં દૃશ્યતે યત્ર હનુસ્ તાલુ ચ શીર્યતઃ ।
ગાત્રં ચ કમ્પતે યસ્ય તમ્ અશુદ્ધમ્ વિનિર્દિશેત્ ॥

સમુદ્ધરેત્ તૈલ્ઘૃતાત્ સુતપ્તાત્ તપ્તમાષકમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિયોગેન સત્યમ્ આમન્ત્ર્ય વીતભીઃ ॥

સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે આયસે મૃણ્મયે ઽપિ વા ।
ગવ્યં ઘૃતમ્ ઉપાદાય તદ્ અગ્નૌ તાપયેચ્ છુચિઃ ॥

સૌવર્ણીં રાજ્તીં તામ્રીમ્ આયસીં વા સુશોભનામ્ ।
સલિલેન સકૃદ્ધૌતાં પ્રક્ષિપેત્ તત્ર મુદ્રિકામ્ ॥

ભ્રમદ્વીરીતરઙ્ગાઢ્યે હ્ય્ અનખસ્પર્શગોચરે ।
પરીક્ષેદ્ આર્દ્રપર્ણેન ચરુકારં સઘોષકમ્ ॥

તતશ્ ચાનેન મન્ત્રેણ સકૃત્ તદ્ અભિમન્ત્રયેત્ ।
પરં પવિત્રમ્ અમૃતં ઘૃત ત્વં યજ્ઞકર્મસુ ॥

દહ પાવક પાપં ત્વં હિમશીતોતઃ શુચૌ ભવ ।
ઉપોષિતં તતઃ સ્નાતમ્ આર્દ્રવાસસમ્ આગતમ્ ।
ગ્રાહયેન્ મુદ્રિકાં તાં તુ ઘૃતમધ્યગતાં તથા ॥

પ્રદેશિનીં ચ તસ્યાથ પરીક્ષેયુઃ પરીક્ષકાઃ ।
કરાગ્રં યો નુ ધુનુયાત્ વિસ્ફોટો વા ન જાયતે ।
શુદ્ધો ભવતિ ધર્મેણ પિતામહવચો યથા ॥

આયસં દ્વાદશપલં ઘટિતં ફાલમ્ ઉચ્યતે ।
અદગ્ધશ્ ચેચ્ છુદ્ધિમ્ ઇયાદ્ અન્યથા ત્વ્ અપહીયતે ॥

અષ્ટાઙ્ગુલં ભવેદ્ દીર્ઘં ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્ ।
અગ્નિવર્ણં તુ તચ્ ચોરો જિહ્વયા લેલિહેત્ સકૃત્ ।
ન દગ્ધશ્ ચેચ્ છુદ્ધિમ્ ઇયાદ્ અન્યથા તુ સ હીયતે ॥

ગોચરસ્ય પ્રદાતવ્યં સભ્યૈઃ ફાલં પ્રયત્નતઃ ।
મહાભિયોગેષ્વ્ એતાનિ શીર્સકસ્થે ઽભિયોક્તરિ ॥

પત્ત્રદ્વયે લેખનીયૌ ધર્માધર્મૌ સિતાસિતૌ ।
જીવદાનાદિભિર્ મન્ત્રૈઃ ગાયત્ર્યાદ્યૈશ્ ચ સામભિઃ ॥

આમન્ત્ર્ય પૂજયેદ્ ગન્ધૈઃ કુસુમૈશ્ ચ સિતાસિતૈઃ ।
અભ્યુક્ષ્ય પઞ્ચગવ્યેન મૃત્પિણ્ડાન્તરિતૌ તતઃ ॥

સમૌ કૃત્વા તુ તૌ કુમ્ભે સ્થાપ્યૌ ચાનુપલક્ષિતૌ ।
તતઃ કુમ્ભાત્ પિણ્ડમ્ એકં પ્રગૃહ્ણીતાવિલમ્બિતઃ ॥

ધર્મે ગૃહીતે શુદ્ધઃ સ્યાત્ સ પૂજ્યશ્ ચ પરીક્ષકૈઃ ।
અધર્મે સંગૃહીતે તુ દણ્ડ્યો નિર્વાસ્ય એવ વા ॥

લિખેદ્ ભૂર્જપટે વાપિ ધર્માધર્મૌ સિતાસિતૌ ।
અભ્યુક્ષ્ય પઞ્ચગવ્યેન ગન્ધમાલ્યૈઃ સમર્ચયેત્ ॥

સિતપુષ્પસ્ તુ ધર્મઃ સ્યાદ્ અધર્મો ઽસિતપુષ્પધૃત્ ।
એવં વિધાયોપલિપ્ય પિણ્ડયોસ્ તાનિ ધાપયેત્ ॥

ગોમયેન મૃદા વાપિ પિણ્ડૌ કાર્યૌ સમૌ તતઃ ।
મૃદ્ભાણકે ઽનુપહતે સ્થાપ્યૌ ચાનુપલક્ષિતૌ ॥

ઉપલિપ્તે શુચૌ દેશે દેવબ્રાહ્મણસંનિધૌ ।
સમર્ચયેત્ તતો દેવાન્ લોકપાલાંશ્ ચ પૂર્વવત્ ॥

ધર્માવાહનપૂર્વં તુ પ્રતિજ્ઞાપત્ત્રકં લિખેત્ ।
યદિ પાપવિમુક્તો ઽહં ધર્મશ્ ચાયાતુ મે કરે ॥

અભિશસ્તસ્ તયોશ્ ચૈકં પ્રગૃહ્ણીતાવિલમ્બિતઃ ।
ધર્મે ગૃહીતે શુદ્ધિઃ સ્યાદ્ અધર્મે તુ સ હીયતે ॥

એવં વિચારયન્ રાજા ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ॥