બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.6

સાક્ષિણામ્ એષ નિર્દિષ્ટઃ સંખ્યાલક્ષણનિશ્ચયઃ ।
લિખિતસ્યાધુના વચ્મિ વિધાનમ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

ઋણાદિકે ઽપિ સમયે ભ્રાન્તિઃ સંજાયતે યતઃ ।
ધાત્રાક્ષરાણિ સૃષ્ટાનિ પત્રારૂઢાન્ય્ અતઃ પુરા ॥

દેશાચારહુતં વર્ષ માસપક્ષાદિવૃદ્ધિમત્ ।
ઋણિસાક્ષિલેખકાનં હસ્તાઙ્કં લેખ્યમ્ ઉચ્યતે ॥

રાજલેખ્યં સ્થાનકૃતં સ્વહસ્તલિખિતં તથા ।
લેખ્યં તત્ ત્રિવિધં પ્રોક્તં ભિન્નં તદ્ બહુધા પુનઃ ॥

ભાગદાનક્રયાધિનાં સંવિદ્દાસઋણાદિભિઃ ।
સપ્તધા લૌકિકં લેખ્યં ત્રિવિધં રાજશાસનમ્ ॥

વિભાગપત્રમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ભાગાનાં નિર્ણયે કૃતમ્ ।
સીમાવિવાદે નિર્ણીતે સીમાપત્રમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

દાનલેખ્યં ભાગલેખ્યં સીમાલેખ્યં તથૈવ ચ ।
ક્રયલેખ્યં દાસલેખ્યમ્ આધિલેખ્યં તતઃ પરમ્ ॥

સંવિદુદ્દામ્લેખ્યં ચ જયપત્રકમ્ એવ ચ ।
સન્ધિપત્રં તથૈવૈતત્ ક્રિયાભેદાદ્ અનેકધા ॥

આધ્યર્થમ્ આધિલેખ્યં સ્યાદ્ દાસાર્થં દાસપત્રકમ્ ॥

સમીહિતાર્થસિદ્ધ્યર્થં ગ્રામશ્રેણિગણાદિભિઃ ।
શાસ્ત્રાવિરોધિ ધર્માર્થે કૃતં સંવિત્તિપત્રકમ્ ॥

ભ્રાતરઃ સંવિભક્તા યે સ્વરુચ્યા તુ પરસ્પરમ્ ।
વિભાગપત્રં કુર્વન્તિ ભાગલેખ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ભૂમિં દત્ત્વા યસ્ તુ પત્રં કુર્યાચ્ ચન્દ્રાર્કકાલિકમ્ ।
અનાચ્છેદામ્ અનાહાર્યં દાનલેખ્યં તુ તદ્ વિધુઃ ॥

ગૃહક્ષેત્રાદિકં ક્રીત્વા તુલ્યમૂલ્યાક્ષરાન્વિતમ્ ।
પત્રં કારયતે યત્ તુ ક્રયલેખ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

જઙ્ગમં સ્થાવરમ્ બન્ધં દત્ત્વા લેખ્યં કરોતિ યત્ ।
ગોપ્યભોગ્યક્રિયાયુક્તમ્ આધિલેખ્યં તુ તત્ સ્મૃતમ્ ॥

ગ્રામો દેશશ્ ચ યત્ કુર્યાન્ મત્તલેખ્યં પરસ્પરમ્ ।
રાજાવિરોધિ ધર્માર્થે સંવિત્પત્રં વદન્તિ તત્ ॥

વસ્ત્રાન્નહીનઃ કાન્તારે લિખિતં કુરુતે તુ યત્ ।
કર્માહં તે કરિષ્યામિ દાસપત્રં તદ્ ઇષ્યતે ॥

ધનં વૃધ્યા ગૃહીત્વા તુ સ્વયં કુર્યાચ્ ચ કારયેત્ ।
ઉદ્ધારપત્રં તત્ પ્રોક્તમ્ ઋણલેખ્યં મનીષિભિઃ ॥

પૂગશ્રેણિગણાદીનાં યા સ્થિતિઃ પરિકીર્તિતા ।
તસ્યાસ્તુ સાધનં લેખ્યં ન દિવ્યં ન ચ સાક્ષિણઃ ॥

પૂગશ્રેણ્યાદિકાનાં તુ સમયસ્ય સ્થિતેઃ કૃતમ્ ।
સ્થિતિપત્રં તુ તત્ પ્રોક્તં મન્વાદિસ્મૃતિવેદિભિઃ ॥

દત્ત્વા ભ્ય્ય્મ્યાદિકં રાજા તામ્રપત્રે પટે ઽથ વા ।
શાસનં કારયેદ્ ધર્મં સ્થાનવંશાદિસંયુતમ્ ॥

માતાપિત્રોર્ આત્મનશ્ ચ પુણ્યાયામુકસૂનવે ।
દત્તં મયામુકાયાદ્ય દાનં સબ્રહ્મચારિણે ॥

અનાચ્છેદ્યમ્ અનાહાર્યં સર્વં ભાવ્યવિવર્જિતમ્ ।
ચન્દ્રાર્કસમકાલીનં પુત્રપૌત્રાન્વયાનુગમ્ ॥

દાતુઃ પાલયિતુઃ સ્વર્ગં હર્તુર્ નરકમ્ એવ ચ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ દાનચ્છેદફલં લિખેત્ ॥

સમુદ્રાવર્ષમાસાદિ ધનાધ્યક્ષાક્ષરાન્વિતમ્ ।
જ્ઞાતં મયેતિ લિખિતં સન્ધિવિગ્રહલેખકૈઃ ॥

એવંવિધં રાજકૃતં શાસનં તદ્ ઉદાહૃતમ્ ।
દેશાદિકં યસ્ય રાજા લિખિતં તુ પ્રયચ્છતિ ॥

સેવાશૌર્યાદિના તુષ્ટઃ પ્રસાદલિખિતં હિ તત્ ।
પૂર્વોત્તરક્રિયાવાદ નિર્ણયાન્તે યદા નૃપઃ ।
પ્રદદ્યાજ્ જયિને લેખ્યં જયપત્રં તદ્ ઉચ્યતે ॥

યદ્ વૃત્તં વ્યવહારે તુ પૂર્વપક્ષોત્તરાદિકમ્ ।
ક્રિયાવદધારણોપેતં જયપત્રો ઽખિલં લિખેત્ ॥

સાધયેત્ સાધ્યમ્ અર્થં તુ ચતુષ્પાદન્વિતં જયે ।
રાજમુદ્રાન્વિતં ચૈવ જયપત્રકમ્ ઇષ્યતે ॥

અન્યવાદ્યાદિહીનેભ્ય ઇતરેષામ્ પ્રદીયતે ।
વૃત્તાનુવાદસંસિદ્ધં તચ્ ચ સ્યાજ્ જયપત્રકમ્ ॥

મુમૂરુષુહીનલુપ્તાર્થૈર્ ઉન્માતવ્યસનાતુરૈઃ ।
વિષોપધિબલાત્ કાર કૃતં લેખ્યં ન સિધ્યતિ ॥

દૂષિતો ગર્હિતઃ સાક્ષી યત્રૈકો વિનિવેશિતઃ ।
કૂટલેખ્યં તુ તત્ પ્રાહ લેખકો વાપિ તાદૃશઃ ॥

યદ્ ઉજ્વલં ચિરકૃતં મલિનં સ્વલ્પકાલિકમ્ ।
ભગ્નં મ્લિષ્તાક્ષરયુતં લેખ્યં કૂટત્વમ્ આપ્નુયાત્ ॥

દર્પણસ્થં યથા બિમ્બમ્ અસત્ સદ્ ઇવ દૃશ્યતે ।
તથા લેખ્યસબિમ્બ્ આનિ કુર્વન્તિ કુશલા જનાઃ ॥

તથ્યેન હિ પ્રમાણં તુ દોષેણૈવ તુ દૂષણમ્ ।
એવં દુષ્ટં નૃપસ્થાને યસ્મિંસ્ તદ્ ધિ વિચાર્યતે ॥

વિમૃશ્ય બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં વક્તૃદોષં નિરૂપયેત્ ॥

યેન તે કૂટતાં યાન્તિ સાક્ષિલેખકકારકાઃ ।
તેન દુષ્ટં ભવેલ્ લેખ્યં શુદ્ધૈઃ શુદ્ધં વિનિર્દિશેત્ ॥

દત્તં લેખ્યે સ્વહસ્તં તુ ઋણિકો યદિ નિહ્નુતે ।
પત્રસ્થૈઃ સાક્ષિભિર્ વાચા લેખકસ્ય મતેન ચ ॥

સ્થાનભ્રષ્ટાસ્ ત્વ્ અકાન્તિસ્થાઃ સંદિગ્ધા લક્ષણચ્યુતાઃ ।
યત્રૈવં સ્યુઃ સ્થિતા વર્ણા લેખ્યં દુષ્ટં તદા ભૃગુઃ ॥

ઉદ્ધરેલ્ લેખ્યમ્ આહર્તા તત્પુત્રો ભુક્તિમ્ એવ તુ ।
અભિયુક્તઃ પ્રમીતશ્ ચેત્ તત્પુત્રસ્ તત્ સમુદ્ધરેત્ ॥

જ્ઞાત્વા કાર્યં દેશકાલ કુશલાઃ કૂટકારકાઃ ।
કુર્વન્તિસદૃશં લેખ્યં તદ્ યત્નેન વિચારયેત્ ॥

લેખ્યમ્ આલેખ્યવત્ કેચિલ્ લિખન્તિ કુશલા જનાઃ ।
તસ્માન્ ન લેખ્યસામર્થ્યાત્ સિદ્ધિર્ ઐકાન્તિકી મતા ॥

સ્ત્રીબાલાર્તાન્ લિપ્યવિજ્ઞાન્ વઞ્ચયન્તિ સ્વબાન્ધવાઃ ।
લેખ્યં કૃત્વા સ્વનામાઙ્કં જ્ઞેયં યુક્ત્યાગમૈસ્ તુ તત્ ॥

ત્રિવિધસ્યાસ્ય લેખ્યસ્ય ભ્રાન્તિઃ સંજાયતે યદા ।
ઋણિસાક્ષિલેખકાનાં હસ્તોક્ત્યા શોધયેત્ તતઃ ॥

ઉદ્યામમ્ ઉદયાદાનાદ્ આધાનં ફલસંગ્રહાત્ ।
પ્રતિયોગિધનાઢ્યત્વાજ્ જ્ઞેયં યત્રોપધિઃ કૃતઃ ॥

દર્શિતં પ્રતિકાલં યચ્ છ્રાવિતં સ્મારિતં ચ યત્ ।
લેખ્યં સિધ્યતિ સર્વત્ર મૃતેષ્વ્ અપિ હિ સાક્ષિષુ ॥

વાચકૈર્ યત્ર સામર્થ્યમ્ અક્ષરાણાં વિહન્યતે ।
ક્રિયાણાં સર્વનાશઃ સ્યાદ્ અનવસ્થા ચ જાયતે ॥

લેખ્યં ત્રિંશત્ સમાતીતમ્ અદૃષ્ટાશ્રાવિતં ચ યત્ ।
ન તત્સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ તિષ્ઠત્સ્વ્ અપિ હિ સાક્ષિષુ ॥

પ્રયુક્તે શાન્તલાભે તુ લિખિતં યો ન દર્શયેત્ ।
ન યાચતે ચ ઋણિકં તત્ સંદેહમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

કુલશ્રેણિગણાદીનાં યથાકાલં પ્રદર્શિતમ્ ।
શ્રાવયેત્ સ્મારયેચ્ ચૈવ તથા સ્યાદ્ બલવત્તરમ્ ॥

યદિ લબ્ધં ભવેત્ કિઞ્ ચિત્ પ્રજ્ઞપ્તિર્ વા તથા ભવેત્ ।
પ્રમાણમ્ એવ લિખિતં મૃતા યદ્ય્ અપિ સાક્ષિણઃ ॥

આઢ્યસ્ય નિકટસ્થસ્ય યચ્ છક્તેન ન યાચિતમ્ ।
શુદ્ધર્ણાશઙ્કયા તત્ર લેખ્યં દુર્બલતામ્ ઇયાત્ ॥

ઉન્મત્તજડબલાનાં રાજભીતપ્રવાસિનામ્ ।
અપ્રગલ્ભભયાર્તાનાં ન લેખ્યં હાનિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અથ પઞ્ચત્વમ્ આપન્નો લેખકઃ સાક્ષિભિઃ સહ ।
તત્ સ્વહસ્તાદિભિસ્ તેષામ્ વિશુધ્યતે ન સંશયઃ ॥

ઋણિસ્વહસ્તસંદેહે જીવતો વા મૃતસ્ય વા ।
તત્સ્વહસ્તકૃતૈર્ અન્યૈઃ પત્રૈસ્ તલ્લેખ્યનિઋણયઃ ॥

લેખ્યે સંશયમ્ આપન્ને સાક્ષિલેખકકર્તૃભિઃ ।
દુષ્ટેષુ તેષુ તદ્ધસ્ત કૃતપૂર્વાક્ષરાદિભિઃ ॥

ન જાતુ હીયતે લેખ્યં સાક્ષિભિઃ શપથેન વા ।
અદર્શનાશ્રાવિતાભ્યાં હાનિં પ્રાપ્નોત્ય્ ઉપેક્ષયા ॥

અતઃ પરીક્ષ્યમ્ ઉભયમ્ એતદ્ રાજ્ઞા વિશેષતઃ ।
એકમ્ એવ ભવેલ્ લેખ્યમ્ એકસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધયે ॥

અનેકેષુ તુ લેખ્યેષુ દોષમ્ ઉત્પાદયેદ્ અપિ ।
દેશાચારવિરુદ્ધં યત્ સંદિગ્ધં ક્રમવર્જિતમ્ ।
કૃતમ્ અસ્વામિના યચ્ ચ સાધ્યહીનં ચ દુષ્યતિ ॥