બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.9

નારદ ઉવાચ ॥
સંસ્થાપ્ય ગોકુલે કૃષ્ણં યશોદામંદિરં વસુઃ ॥
જગામ સ્વગૃહં નન્દઃ કિં ચકાર મહાં પ્રભુઃ

કિઞ્ચકાર હરિસ્તત્ર કતિવર્ષસ્થિતિઃ પ્રભોઃ ॥
બાલક્રીડનકં તસ્ય વર્ણય ક્રમશો મુને

પુરા કૃતા યા પ્રતિજ્ઞા ગોલોકે રાધયા સહ ॥
તત્કૃતં કેન વિધિના પ્રતિજ્ઞાપાલનં હરેઃ

કીદૃગ્વૃન્દાવનં નામ મણ્ડલં કિંવિધં વદ ॥
રાસક્રીડાં જલક્રીડાં સંવ્યસ્ય વર્ણય પ્રભો

નન્દસ્તપઃ કિઞ્ચકાર યશોદા ચાથ રોહિણી ॥
હરેઃ પૂર્વં ચ હલિનઃ કુત્ર જન્મ બભૂવ હ ॥

પીયૂષખંડમાખ્યાનમપૂર્વં શ્રીહરેઃ સ્મૃતમ્ ॥
વિશેષતઃ કવિમુખાન્નવ્યં નૂનં પદે પદે

સ્વરાસમણ્ડલક્રીડાં વર્ણય સ્વયમેવ ચ ॥
પરોક્ષવર્ણનાત્કાવ્યં પ્રશસ્તં નવ્યવર્ણનમ્

શ્રીકૃષ્ણાંશો ભવાન્સાક્ષાદ્યોગીંદ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ ॥
યો યસ્યાંશઃ સ ચ જનસ્તસ્યૈવ સુખતઃ સુખી

ત્વયૈવ વર્ણિતૌ પાદૌ વિલીનૌ તુ યુવાં હરેઃ ॥
સાક્ષાદ્ગોલોકનાથાંશસ્ત્વમેવ તત્સમો મહાન્

॥ નારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મેશશેષવિઘ્નેશાઃ કૂર્મો ધર્મોઽહમેવ ચ ॥
નરશ્ચ કાર્ત્તિકેયશ્ચ શ્રીકૃષ્ણાંશા વયં નવ

અહો ગોલોકનાથસ્ય મહિમા કેન વર્ણ્યતે ॥
યં સ્વયં નો વિજાનીમો ન વેદાઃ કિં વિપશ્ચિતઃ

સૂકરો વામનઃ કલ્કિર્બૌદ્ધઃ કપિલમીનકૌ ॥
એતે ચાંશાઃ કલાશ્ચાન્યે સંત્યેવ કતિધા મુને

કૂર્મો નૃસિંહો રામશ્ચ શ્વેતદ્વીપવિરાડ્વિભુઃ ॥
પરિપૂર્ણતમઃ કૃષ્ણો વૈકુણ્ઠે ગોકુલે સ્વયમ્ ॥

વૈકુણ્ઠે કમલાકાંતો રૂપભેદાચ્ચતુર્ભુજઃ ॥
ગોલોકે ગોકુલે રાધાકાંતોઽયં દ્વિભુજઃ સ્વયમ્

અસ્યૈવ તેજો નિત્યં ચ ચિત્તે કુર્વંતિ યોગિનઃ ॥
ભક્તાઃ પાદામ્બુજં તેજઃ કુતસ્તેજસ્વિનં વિના

શૃણુ વિપ્ર વર્ણયામિ યશોદાનન્દયોસ્તપઃ ॥
રોહિણ્યાશ્ચ યતો હેતોર્દદૃશુસ્તે હરેર્મુખમ્

વસૂનાં પ્રવરો નન્દો નામ્ના દ્રોણસ્તપોધનઃ ॥
તસ્ય પત્ની ધરા સાધ્વી યશોદા સા તપસ્વિની

રોહિણી સર્પમાતા ચ કદ્રૂશ્ચ સર્પકારિણી ॥
એતેષાં જન્મચરિતં નિબોધ કથયામિ તે

એકદા ચ ધરા દ્રોણૌ પર્વતે ગન્ધમાદને ॥
પુણ્યદે ભારતે વર્ષે ગૌતમાશ્રમસન્નિધૌ

ચક્રતુશ્ચ તપસ્તત્ર વર્ષાણામયુતં મુને ॥
શ્રીકૃષ્ણદર્શનાર્થં ચ નિર્જને સુપ્રભાતટે

ન દદર્શ હરિં દ્રોણો ધરા ચૈવ તપસ્વિની ॥
કૃત્વાગ્નિકુંડં વૈરાગ્યાત્પ્રવેષ્ટું સમુપસ્થિતૌ

તૌ મર્તુકામૌ દૃષ્ટ્વા ચ વાગ્બભૂવાશરીરિણી ॥
દ્રક્ષ્યથઃ શ્રીહરિં પૃથ્વ્યાં ગોકુલે પુત્રરૂપિણમ્

જન્માંતરે વસુશ્રેષ્ઠ દુર્દર્શં યોગિનાં વિભુમ્॥
ધ્યાનાસાધ્યં ચ વિદુષાં બ્રહ્માદીનાં ચ વંદિતમ્

શ્રુત્વૈવં તદ્ધરાદ્રોણૌ જગ્મતુઃ સ્વાલયં સુખાત્ ॥
લબ્ધ્વા તુ ભારતે જન્મ દૃષ્ટં તાભ્યાં હરેર્મુખમ્

યશોદાનંદયોરેવં કથિતં ચરિતં તવ ॥
સુગોપ્યં ત્રિદશાનાં ચ રોહિણીચરિતં શૃણુ

એકદા દેવમાતા ચ પુષ્પોત્સવદિને સતી ॥
વિજ્ઞાપનં ચરદ્વારા ચકાર કશ્યપં મુને

સુસ્નાતા સુંદરી દેવી રત્નાલંકાર ભૂષિતા ॥
ચકાર વેષં વિવિધં દદર્શ દર્પણે મુખમ્

કસ્તૂરીબિંદુના સાર્દ્ધં સિંદૂરબિંદુસંયુતમ્ ॥
રત્નકુંડલશોભાઢ્યં પત્રાભરણભૂષિતમ્

ગજમૌક્તિકસંયુક્તં નાસાગ્રં સુમનોહરમ્ ॥
શરત્પાર્વણચંદ્રાસ્યં શરત્પંકજલોચનમ્

વક્રભ્રૂભંગિના યુક્તં વિચિત્રકજ્જલોજ્જ્વલમ્ ॥
પક્વદાડિમબીજાભદંતપંક્તિવિરાજિતમ્

પક્વબિંબાધરૌષ્ઠં ચ સસ્મિતં સુંદરં સદા ॥
અતીવ કમનીયં ચ મુનીંદ્રચિત્તમોહનમ્

એવંભૂતં મુખં દૃષ્ટ્વા સુંદરી સ્વગૃહે સ્થિતા ॥
પશ્યંતી પતિમાર્ગં ચ કામબાણપ્રપીડિતા

શુશ્રાવ વાર્તામદિતિઃ કશ્યપં કદ્રુસંયુતમ્ ॥
રત્નસારસમારંભે તસ્યા વક્ષસ્થલે સ્થિતમ્

શ્રુત્વા ચુકોપ સાધ્વી સા હતાશા રતિકાતરા ॥
ન શશાપ પતિં પ્રેમ્ણા શશાપ સર્પમાતરમ્

ન દેવાલયયોગ્યા સા ધર્મિષ્ઠા ધર્મનાશિની ॥
દૂરં ગચ્છતુ સ્વર્લોકાદાત્મયોનિં ચ માનવીમ્

શ્રુત્વૈવં સા ચરદ્વારા શશાપ દેવમાતરમ્ ॥
સા ચૈવં માનવીં યોનિં યાતુ મર્ત્યે જરાયુતામ્

કશ્યપો બોધયામાસ કદ્રું ચ સર્પમાતરમ્ ॥
કાલે યાસ્યસિ મર્ત્યં ચ મયા સહ શુચિસ્મિતે

ત્યજ ભીતિં લભ સુખં દ્રક્ષ્યસિ શ્રીહરેર્મુખમ્॥
એવમુક્ત્વા કશ્યપશ્ચ જગામ ચાદિતેર્ગૃહમ્

વાંછાં પૂર્ણાં ચ તસ્યાશ્ચ ચકાર ભગવાન્વિભુઃ ॥
ઋતૌ તત્ર મહેંદ્રશ્ચ બભૂવ ચ સુરર્ષભઃ

અદિતિર્દેવકી ચૈવ સર્પમાતા ચ રોહિણી ॥
કશ્યપો વસુદેવશ્ચ શ્રીકૃષ્ણજનકો મહાન્

રહસ્યં ગોપનીયં ચ સર્વં નિગદિતં મુને ॥
અધુના બલદેવસ્ય જન્માખ્યાનં મુને શૃણુ

અનંતસ્યાપ્રમેયસ્ય સહસ્રશિરસઃ પ્રભોઃ ॥
રોહિણી વસુદેવસ્ય ભાર્યારત્નં ચ પ્રેયસી

જગામ ગોકુલં સાધ્વી વસુદેવાજ્ઞયા મુને ॥
સંકર્ષણસ્ય રક્ષાર્થં કંસભીતા પલાયિતા

દેવક્યાઃ સપ્તમં ગર્ભં માયા કૃષ્ણાજ્ઞયા તદા ॥
રોહિણ્યા જઠરે તત્ર સ્થાપયામાસ ગોકુલે

સંસ્થાપ્ય ચ તદા ગર્ભં કૈલાસં સા જગામ હ ॥
દિનાંતરે કતિપયે રોહિણી નંદમંદિરે

સુષાવ પુત્રં કૃષ્ણાંશં તપ્તરૌપ્યાભમીશ્વરમ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યં પ્રસન્નાસ્યં જ્વલંતં બ્રહ્મતેજસા

તસ્યૈવ જન્મમાત્રેણ દેવા મુમુદિરે તદા ॥
સ્વર્ગે દુંદુભયો નેદુરાનકા મુરજાદયઃ

જયશબ્દં શંખશબ્દં ચક્રુર્દેવા મુદાન્વિતાઃ ॥
નંદો હૃષ્ટો બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં બહુવિધં દદૌ

ચિચ્છેદ નાડીં ધાત્રી ચ સ્નાપયામાસ બાલકમ્ ॥
જયશબ્દં જગુર્ગોપ્યઃ સર્વાભ રણભૂષિતાઃ

પરપુત્રોત્સવં નંદશ્ચકાર પરમાદરાત્ ॥
તદા યશોદા ગોપીભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ મુદા

ધનાનિ નાનાવસ્તૂનિ તૈલં સિંદૂરમેવ ચ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વત્સ યશોદાનંદયોસ્તપઃ

જન્માખ્યાનં ચ હલિનો રોહિણીચરિતં તથા ॥
અધુના તે વાંછનીયં નંદપુત્રોત્સવં શૃણુ

સુખદં મોક્ષદં સારં જન્મમૃત્યુજરાપહમ્ ॥
મંગલં કૃષ્ણચરિતં વૈષ્ણવાનાં ચ જીવનમ્

સર્વાશુભવિનાશં ચ ભક્તિદાસ્યપ્રદં હરેઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણં વસુદેવશ્ચ સંસ્થાપ્ય નંદમંદિરે

ગૃહીત્વા બાલિકાં હૃષ્ટો જગામ નિજમંદિરમ્ ॥
કથિતં ચરિતં તસ્યાઃ શ્રુતં સંમુખતો મુને

અધુના ગોકુલે કૃષ્ણચરિતં શૃણુ મંગલમ્ ॥
વસુદેવે ગૃહં યાતે યશોદા નંદ એવ ચ

મંગલે સૂતિકાગારે જયાગારે જયાન્વિતે ॥
દદર્શ પુત્રં ભૂમિસ્થં નવીનનીરદપ્રભમ્

અતીવ સુંદરં નગ્નં પશ્યંતં ગૃહશેખરમ્ ॥
શરત્પાર્વણચંદ્રાસ્યં નીલેંદીવરલોચનમ્

રુદંતં ચ હસંતં ચ્ વેણુસંસક્તવિગ્રહમ્ ॥
હસ્તદ્વયં સુવિન્યસ્તં પ્રેમવંતં પદાંબુજમ્

દૃષ્ટ્વા નંદઃ સ્ત્રિયા સાર્દ્ધં હરિં હૃષ્ટો બભૂવ હ ॥
ધાત્રી તં સ્નાપયામાસ શીતતોયેન બાલકમ્

ચિચ્છેદ નાડીં બાલસ્ય હર્ષાદ્ગોપ્યો જયં દદુઃ ॥
આજગ્મુર્ગોપિકાઃ સર્વા બૃહચ્છ્રોણ્યશ્ચલત્કુચાઃ

બાલિકાશ્ચ વયસ્યશ્ચ વિપ્રપત્ન્યાશ્ચ સૂતિકામ્ ॥
આશિષં યુયુજુઃ સર્વા દદૃશુર્બાલકં મુદા

ક્રોડે ચક્રુઃ પ્રશંસંત્ય ઊષુસ્તત્ર ચ કાશ્ચન ॥
નંદઃ સચૈલઃ સ્નાતશ્ચ ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી

પારંપર્યવિધિં તત્ર ચકાર હૃષ્ટમાનસઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ કારયામાસ મંગલમ્

વાદ્યાનિ વાદયામાસ બંદિભ્યશ્ચ દદૌ ધનમ્ ॥
તતો નંદશ્ચ સાનંદં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ ધનમ્

સદ્રત્નાનિ પ્રવાલાનિ હીરકાણિ ચ સાદરમ્ ॥
તિલાનાં પર્વતાન્સપ્ત સુવર્ણશતકં મુને

રૌપ્યં ધાન્યાચલં વસ્ત્રં ગોસહસ્રં મનોહરમ્ ॥
દધિ દુગ્ધં શર્કરાં ચ નવનીતં ઘૃતં મધુ

મિષ્ટાન્નં સલ્લડ્ડુકૌઘં સ્વાદૂનિ મોદકાનિ ચ ॥
ભૂમિં ચ સર્વસસ્યાઢ્યાં વાયુવેગાંસ્તુરંગમાન્

તાંબૂલાનિ ચ તૈલાનિ દત્ત્વા હૃષ્ટો બભૂવ હ ॥
રક્ષિતું સૂતિકાગારં યોજયામાસ બ્રાહ્મણાન્

તત્ર મંત્રજ્ઞમનુજાન્સ્થવિરાન્ગોપિકાગણાન્ ॥
વેદાંશ્ચ પાઠયામાસ હરેર્નામૈકમંગલમ્

ભક્ત્યા ચ બ્રાહ્મણદ્વારા પૂજયામાસ દેવતાઃ ॥
ગોપાલિકાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ રત્નાલંકારભૂષિતાઃ

સસ્મિતા શીઘ્રગામિન્ય આજગ્મુર્નંદમંદિરમ્ ॥
નાનાવિધાશ્ચ ગણકા જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિશારદાઃ

વાક્સિદ્ધાઃ પુસ્તકકરા આજગ્મુર્નંદમંદિરમ્ ॥
સસ્મિતા વિપ્રપત્ન્યશ્ચ વયસ્યાઃ સ્થવિરા વરાઃ

બાલિકા બાલકયુતા આજગ્મુર્નંદમંદિરમ્ ॥
તેભ્યોઽપિ પ્રદદૌ રત્નં ધનાનિ વિવિધાનિ ચ

વરવસ્ત્રાણિ રૌપ્યાણિ ગોસહસ્રાણિ સાદરમ્ ॥
નંદસ્તેભ્યો નમસ્કૃત્ય ચકાર વિનયં મુદા

આશિષં યુયુજુઃ સર્વે દદૃશુર્બાલકં પરમ્ ॥
એવં સંભૃતસંભારો બભૂવ વ્રજપુંગવઃ

ગણકૈઃ કારયામાસ યદ્ભવિષ્યં શુભાશુભમ્ ॥
એવં વવર્ધ બાલશ્ચ શુક્લપક્ષે યથા શશી

નંદાલયે હલી ચૈવ ભુક્ત માતુઃ પયોધરમ્ ॥
તદા ચ રોહિણી હૃષ્ટા તત્ર પુત્રોત્સવે મુદા

તૈલસિંદૂરતાંબૂલં ધનં તાભ્યો દદૌ મુને ॥
દત્ત્વાશિષશ્ચ શિરસિ તાશ્ચ તે સ્વાલયં યયુઃ

યશોદારોહિણીનંદાસ્તસ્થુર્ગેહે મુદાન્વિતાઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃ ષ્ણજન્મખંડે નારાયણનારદસંવાદે નંદપુત્રોત્સવો નામ નવમોઽધ્યાયઃ