બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.8

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
જન્માષ્ટમીવ્રતં બ્રૂહિ વ્રતાનાં વ્રતમુત્તમમ્ ॥
ફલં જયંતીયોગસ્ય સામાન્યેનૈવ સાંપ્રતમ્

કો વા દોષોઽપ્યકરણે ભોજનો વા મહામુને ॥
ઉપવાસફલં કિં વા જયંત્યાં ચ સુસંમતમ્

વ્રતં પૂજાવિધાનં ચ સંયમસ્ય ચ સાંપ્રતમ્ ॥
ઉપવાસપારણયોઃ સુવિચાર્ય વદ પ્રભો

॥ નારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
કૃત્વા હવિષ્યં સપ્તમ્યાં સંયતઃ પારણે તથા ॥
અરુણોદયવેલાયાં સમુત્થાય પરેઽહનિ

પ્રાતઃકૃત્ય સંવિધાય સ્નાત્વા સંકલ્પમાચરેત્ ॥
વ્રતોપવાસયોર્બ્રહ્મઞ્છ્રીકૃષ્ણપ્રીતિહેતુકમ્

મન્વાદિદિવસે પ્રાપ્તે યત્ફલં સ્નાનપૂજનૈઃ ॥
ફલં ભાદ્રપદેઽષ્ટમ્યાં ભવેત્કોટિગુણં દ્વિજ

તસ્યાં તિથૌ વારિમાત્રં પિતૄણાં યઃ પ્રયચ્છતિ ॥
ગયાશ્રાદ્ધં કૃતં તેન શતાબ્દં નાત્ર સંશયઃ

સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા નિર્માય સૂતિકાગૃહમ્ ॥
લોહખંડવહ્નિજાલૈર્યુક્તં રક્ષકસંઘકૈઃ॥

તત્ર દ્રવ્યં બહુવિધં નાભિચ્છેદનકર્તનમ્ ॥
ધાત્રીસ્વરૂપાં નારીં ચ યત્નતઃ સ્થાપયેદ્બુધઃ

પૂજાદ્રવ્યાણિ ચારૂણિ સોપચારાણિ ષોડશ ॥
ફલાન્યષ્ટૌ ચ મિષ્ટાનિ દ્રવ્યાણ્યેવ હિ નારદ

જાતીફલં ચ કંકોલં દાડિમં શ્રીફલં તથા ॥
નારિકેરં ચ જંબીરં કૂષ્માંડં ચ સુવાસસમ્

આસનં વસનં પાદ્યં મધુપર્કં તથૈવ ચ ॥
અર્ઘ્યમાચનીયં ચ સ્નાનીયં શયનં તથા

ગંધં પુષ્પં ચ નૈવેદ્યં તાંબૂલમનુલેપનમ્ ॥
ધૂપદીપૌ ભૂષણં વૈ ચોપચારાંશ્ચ ષોડશ

પાદપ્રક્ષાલનં કૃત્વા ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી ॥
આચમ્ય ચાસને સ્થિત્વા સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્

ઘટસ્યારોપણં કૃત્વા સંપૂજ્ય પંચ દેવતાઃ ॥
ઘટે હ્યાવાહનં કૃત્વા શ્રીકૃષ્ણં પરમેશ્વરમ્

વસુદેવં દેવકીં ચ યશોદાં નંદમેવ ચ ॥
રોહિણીં બલદેવં ચ ષષ્ઠીદેવીં વસુંધરામ્

રોહિણીં બ્રાહ્મણીં ચૈવ અષ્ટમીં સ્થાનદેવતામ્ ॥
અશ્વત્થામ્ના સહ બલિં હનુમંતં વિભીષણમ્

કૃપં પરશુરામં ચ વેદવ્યાસં મૃકંડકમ્ ॥
સર્વસ્યાવાહનં કૃત્વા ધ્યાનં કુર્યાદ્ધરેસ્તદા

પુષ્પકં મસ્તકે ન્યસ્ય પુનર્ધ્યાયેદ્વિચક્ષણઃ ॥
ધ્યાનં ચ સામવેદોક્તં શૃણુ વક્ષ્યામિ નારદ

બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં કુમારાય મહાત્મને

બાલં નીલાંબુજાભમતિશયરુચિરં સ્મેરવક્ત્રાંબુજં તં
બ્રહ્મેશાનંતધર્મૈઃ કતિકતિદિવસૈઃ સ્તૂયમાનં પરં યત્ ॥
ધ્યાનાસાધ્યમૃષીન્દ્રૈર્મુનિગણમનુજૈઃ સિદ્ધસંઘૈરસાધ્યં
યોગીંદ્રાણામચિંત્યમતિશયમતુલં સાક્ષિરૂપં ભજેઽહમ્

ધ્યાત્વા પુષ્પં ચ દત્ત્વા ચ તત્સર્વં ચ નિવેદયેત્ ॥
એવં વ્રતી વ્રતં કુર્યાચ્છૃણુ મંત્રક્રમં મુને

આસનં સર્વશોભાઢ્યં સદ્રત્નમણિનિર્મિતમ્॥
વિચિત્રં ચ વિચિત્રેણ ગૃહ્યતાં શોભનં હરે

વસનં વહ્નિશૌચં ચ નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥
પ્રતપ્તસ્વર્ણખચિતં ચિત્રિતં ગૃહ્યતાં હરે

પાદપ્રક્ષાલનાર્થં ચ સ્વર્ણપાત્રસ્થિતં જલમ્ ॥
પવિત્રં નિર્મલં ચારુ પાદ્યં ચ ગૃહ્યતાં હરે

મધુસર્પિર્દધિક્ષીરં શર્કરાસંયુતં પરમ્ ॥
સ્વર્ણપાત્રસ્થિતં દેયં સ્નાનાર્થં ગૃહ્યતાં હરે

દૂર્વાક્ષતં શુક્લપુષ્પં સ્વચ્છતોયસમન્વિતમ્ ॥
ચંદનાગુરુકસ્તૂરીસહિતં ગૃહ્યતાં હરે

સુસ્વાદુ સ્વચ્છતોયં ચ વાસિતં ગંધવસ્તુના ॥
શુદ્ધમાચમનીયં ચ ગૃહ્યતાં પરમેશ્વર

ગંધદ્રવ્યસમાયુક્તં વિષ્ણો તૈલં સુવાસિતમ્ ॥
આમલક્યા દ્રવં ચૈવ સ્નાનીયં ગૃહ્યતાં હરે

સદ્રત્નમણિસારેણ રચિતાં સુમનોહરામ્ ॥
છાદિતાં સૂક્ષ્મવસ્ત્રેણ શય્યાં ચ ગૃહ્યતાં હરે

ચૂર્ણં ચ વૃક્ષભેદાનાં મૂલાનાં દ્રવસંયુતમ્ ॥
કસ્તૂરીદ્રવસંયુક્તં ગન્ધં ચ ગૃહ્યતાં હરે

પુષ્પં સુગંધિયુક્તં ચ સંયુક્તં કુંકુમેન ચ ॥
સુપ્રિયં સર્વદેવાનાં સાંપ્રતં ગૃહ્યતાં હરે

ગૃહ્યતાં સ્વસ્તિકોક્તં ચ મિષ્ટદ્રવ્યસમન્વિતમ્ ॥
સુપક્વફલસંયુક્તં નૈવેદ્યં ગૃહ્યતાં હરે

લડ્ડુકં મોદકં ચૈવ સર્પિઃ ક્ષીરં ગુડં મધુ ॥
નવોદ્ધૃતં દધિ તક્રં નૈવેદ્યં ગૃહ્યતાં હરે

શીતલં શર્કરાયુક્તં ક્ષીરસ્વાદુસુપક્વકમ્ ॥
તાંબૂલં ભોગસારં ચ કર્પૂરાદિસમન્વિતમ્

ભક્ત્યા નિવેદિતમિદં ગૃહ્યતાં પરમેશ્વર ॥
ચન્દનાગુરુ કસ્તૂરીકુંકુમદ્રવસંયુતમ્

અબીરચૂર્ણં રુચિરં ગૃહ્યતાં પરમેશ્વર ॥
તરુભેદરસોત્કર્ષો ગંધયુક્તોઽગ્નિના સહ

સુપ્રિયઃ સર્વદેવાનાં ધૂપોઽયં ગૃહ્યતાં હરે ॥
ઘોરાંધકારનાશૈકહેતુરેવ શુભાવહઃ

સુપ્રદીપો દીપ્તિકરો દીપોઽયં ગૃહ્યતાં હરે ॥
પવિત્રં નિર્મલં તોયં કર્પૂરાદિસમાયુતમ્

જીવનં સર્વબીજાનાં પાનાર્થં ગૃહ્યતાં હરે ॥
નાનાપુષ્પસમાયુક્તં ગ્રથિતં સૂક્ષ્મતંતુના

શરીરભૂષણવરં માલ્યં ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥
દત્ત્વા દેયાનિ દ્રવ્યાણિ પૂજોપયોગિતાનિ ચ

વ્રતસ્થાનસ્થિતં દ્રવ્યં હરયે દેયમેવ ચ ॥
ફલાનિ તરુબીજાનિ સ્વાદૂનિ સુંદરાણિ ચ

વંશવૃદ્ધિકરાણ્યેવ ગૃહ્યતાં પરમેશ્વર ॥
આવાહિતાંશ્ચ દેવાંશ્ચ પ્રત્યેકં પૂજયેદ્વ્રતી

તાન્પૂજ્ય ભક્તિભાવેન દદ્યાત્પુષ્પાંજલિત્રયમ્ ॥
સુનંદનંદકુમુદાન્ગોપાન્ગોપીશ્ચ રાધિકામ્

ગણેશં કાર્ત્તિકેયં ચ બ્રહ્માણં ચ શિવં શિવામ્ ॥
લક્ષ્મીં સરસ્વતીં ચૈવ દિક્પાલાંશ્ચ ગ્રહાંસ્તથા

શેષં સુદર્શનં ચૈવ પાર્ષદપ્રવરાંસ્તથા॥
સમ્પૂજ્ય સર્વદેવાંશ્ચ પ્રણમ્ય દંડવદ્ભુવિ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ નૈવેદ્યં દત્ત્વા દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

કથાં ચ જન્માધ્યાયોક્તાં શૃણુયાદ્ભક્તિ ભાવતઃ ॥
તદા કુશાસને સ્થિત્વા કુર્યાજ્જાગરણં વ્રતી

પ્રભાતે ચાહ્નિકં કૃત્વા સંપૂજ્ય શ્રીહરિં મુદા ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા ચ કારયેદ્ધરિકીર્તનમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
વ્રતકાલવ્યવસ્થાં ચ વેદોક્તાં સર્વસંમતામ્ ॥
વેદાર્થં ચ સમાલોચ્ય સંહિતાં ચ પુરાતનીમ્

ઉપવાસે જાગરણે વ્રતે કિં વા ફલં મુને ॥
કિં વા પાપં તત્ર ભુક્ત્વા વદ વેદવિદાં વર

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
અષ્ટમી કર્ક્ષસંયુક્તા રાત્ર્યર્થે યદિ દૃશ્યતે ॥
સ એવ મુખ્યકાલશ્ચ તત્ર જાતઃ સ્વયં હરિઃ

જયં પુણ્યં ચ કુરુતે જયંતી તેન સંસ્મૃતા ॥
તત્રોપોષ્ય વ્રતં કૃત્વા કુર્યાજ્જાગરણં બુધઃ

સર્વાપવાદઃ કાલોઽયં પ્રધાનઃ સર્વસંમતઃ ॥
ઇતિ વેદવિદાં વાણી ચેત્યુક્તા વેધસા પુરા

તત્ર જાગરણં કૃત્વા યશ્ચોપોષ્ય વ્રતં ચરેત્ ॥
કોટિજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

વર્જનીયા પ્રયત્નેન સપ્તમીસહિતાષ્ટમી ॥
સા સર્ક્ષાપિ ન કર્તવ્યા સપ્તમીસહિતાષ્ટમી ॥
અવિદ્ધાયાં કઋક્ષાયાં જાતો દેવકિનંદનઃ

વેદવેદાંગગુપ્તેતિવિશિષ્ટં મંગલક્ષણે ॥
વ્યતીતે રોહિણીઋક્ષે વ્રતી કુર્યાચ્ચ પારણામ્

તિથ્યંતે ચ હરિં સ્મૃત્વા કૃત્વા દેવાર્ચનં વ્રતી। ॥
પારણં પાવનં પુંસાં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ઉપવાસાંગભૂતં ચ ફલદં સિદ્ધિકારણમ્ ॥
સર્વેષ્વેવોપવાસેષુ દિવા પારણમિષ્યતે

અન્યથા ફલહાનિઃ સ્યાત્કૃતે ધારણપારણે॥
ન રાત્રૌ પારણં કુર્યાદૃતે વૈ રોહિણીવ્રતાત્

નિશાયાં પારણં કુર્યાદ્વર્જયિત્વા મહાનિશામ્ ॥
પૂર્વાહ્ણે પારણં શસ્તં કૃત્વા વિપ્રસુરાર્ચનમ્

સર્વેષાં સંમતં કુર્યાદૃતે વૈ રોહિણી વ્રતમ્ ॥
બુધસોમસમાયુક્તા જયંતી યદિ લભ્યતે

ન કુર્યાદ્ગર્ભવાસં ચ તત્ર કૃત્વા વ્રતં વ્રતી ॥
ઉદયે ચાષ્ટમી કિંચિન્નવમી સકલા યદિ

ભવેદ્બુધેંદુસંયુક્તા પ્રાજાપત્યર્ક્ષસંયુતા ॥
અપિવર્ષશતેનાપિ લભ્યતે વા ન લભ્યતે

વ્રતં તત્ર વ્રતી કુર્યાત્પુંસાં કોટિં સમુદ્ધરેત્ ॥
નૃણાં વિના વ્રતેનાપિ ભક્તાનાં હીનસંપદામ્

કૃતેનૈવોપવાસેન પ્રીતો ભવતિ માધવઃ ॥
ભક્ત્યા નાનોપચારેણ રાત્રૌ જાગરણેન ચ

ફલં દદાતિ દૈત્યારિર્જયન્તીવ્રતસંભવમ્ ॥
વિત્તશાઠ્યમકુર્વાણઃ સમ્યક્ફલમવાપ્નુયાત્

કુર્વાણો વિત્તશાઠ્યં ચ લભતે સદૃશં ફલમ્ ॥
અષ્ટમ્યામથ રોહિણ્યાં ન કુર્યાત્પારણં બુધઃ

હન્યાત્પુરાકૃતં પુણ્યં ચોપવાસાર્જિતં ફલમ્ ॥
તિથિરષ્ટગુણં હંતિ નક્ષત્રં ચ ચતુર્ગુણમ્

તસ્માત્પ્રયત્નતઃ કુર્યાત્તિથિભાંતે ચ પારણમ્ ॥
મહાનિશાયાં પ્રાપ્તાયાં તિથિભાંતં યદા ભવેત્

તૃતીયેઽહ્નિ મુનિશ્રેષ્ઠ પારણં કુરુતે બુધઃ ॥
ષણ્મુહૂર્તે વ્યતીતે તુ રાત્રાવેવ મહાનિશા

લભતે બ્રહ્મહત્યાં ચ તત્ર ભુક્ત્વા ચ નારદ ॥
ગોમાંસવિણ્મૂત્રસમં તાંબૂલં ચ ફલં જલમ્

પુંસામભક્ષ્યં શુદ્ધાનામોદનસ્ય ચ કા કથા ॥
ત્રિયામાં રજની પ્રાહુસ્ત્યક્ત્વાદ્ય ચ ચતુષ્ટયમ્

નાડીનાં તદુભે સન્ધ્યે દિવસાદ્યંતસંજ્ઞિતે ॥
જન્માષ્ટમ્યાં ચ શુદ્ધાયાં કૃત્વા જાગરણં વ્રતમ્

શતજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
જન્માષ્ટમ્યાં ચ શુદ્ધાયામુપોષ્ય કેવલં નરઃ

અશ્વમેધફલં તસ્ય વ્રતં જાગરણં વિના ॥
યદ્બાલ્યે યચ્ચ કૌમારે યૌવને યચ્ચ વાર્ધકે

સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણજન્મદિવસે યશ્ચ ભુક્તં નરાધમઃ

સ ભવેન્માતૃગામી ચ બ્રહ્મહત્યાશતં લભેત્ ॥
કોટિજન્માર્જિતં પુણ્યં તસ્ય નશ્યતિ નિશ્ચિતમ્

અનર્હશ્ચાશુચિઃ શશ્વદ્દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ॥
અન્તે વસેત્કાલસૂત્રે યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

કૃમિભિઃ શૂલતુલ્યૈશ્ચ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈશ્ચ ભક્ષિતઃ ॥
પાપી તતઃ સમુત્થાય ભારતે જન્મ ચેલ્લભેત્

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ વિષ્ઠાયાં ચ કૃમિર્ભવેત્ ॥
ગૃધ્રકોટિસહસ્રાણિ શતજન્માનિ સૂકરઃ

શ્વાપદઃ શતજન્માનિ સૃગાલઃ સપ્ત જન્મ ચ ॥
સપ્તજન્મસુ સર્પશ્ચ કાકશ્ચ સપ્તજન્મસુ

તતો ભવેન્નરો મૂકો ગલત્કુષ્ઠી સદાતુરઃ ॥
તતો ભવેત્પશુઘ્નશ્ચ વ્યાલગ્રાહી તતો ભવેત્

તદંતે ચ ભવેદ્દસ્યુર્ધર્મહીનશ્ચ ગૃધ્રકઃ ॥
તતો ભેવત્સ રજકસ્તૈલકારસ્તતો ભવેત્

તતો ભવેદ્દેવલકો બ્રાહ્મણશ્ચ સદાઽશુચિઃ ॥
ઉપવાસાસમર્થશ્ચેદેકં વિપ્રં ચ ભોજયેત્

તાવદ્ધનાનિ વા દદ્યાદ્યદ્ભુક્તં દ્વિગુણં ભવેત્ ॥
સહસ્રસંમિતાં દેવીં જપેદ્વા પ્રાણસંયમાન્ ॥

કુર્યાદ્દ્વાદશસંખ્યાકાન્યથાર્થં તદ્વ્રતે નરઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વત્સ શ્રુતં યદ્ધર્મવક્ત્રતઃ ॥
વ્રતોપવાસપૂજાનાં વિધાનમકૃતે ચ યત્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે નારાયણનારદસંવાદે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે કૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતપૂજોપવાસનિરૂપણં નામા ષ્ટમોઽધ્યાયઃ