બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.51

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
નારાયણાંશો ભગવાન્સ્વયં ધન્વન્તરિર્મહાન્ ॥
પુરા સમુદ્રમથને સમુત્તસ્થૌ મહોદધેઃ

સર્વવેદેષુ નિષ્ણાતો મંત્રતન્ત્રવિશારદઃ ॥
શિષ્યો હિ વૈનતેયસ્ય શઙ્કરસ્યોપશિષ્યકઃ ॥

શિષ્યાણાં ચ સહસ્રેણ ગતઃ કૈલાસમીશ્વરિ ॥
દદર્શ તક્ષકં માર્ગે લેલિહાનં ભયાનકમ્

લક્ષનાગૈઃ પરિવૃતં શૂલતુલ્યં વિષોલ્બણમ્ ॥
ભોક્તું કોપાત્સમાયાંતમેવં દૃષ્ટ્વા જહાસ ચ

દમ્ભી ધન્વન્તરેઃ શિષ્યો ધૃત્વા તક્ષકમુલ્બણમ્ ॥
મંત્રેણ જૃંભિતં કૃત્વા નિર્વિષં તં ચકાર હ

અમૂલ્યં મણિરત્નં ચ જહાર મસ્તકે સ્થિતમ્ ॥
કરેણ ભ્રામયિત્વા ચ પ્રેરયામાસ દૂરતઃ॥

નિશ્ચેષ્ટસ્તક્ષકસ્તસ્થૌ તત્ર માર્ગે યથા મૃતઃ ॥
ગણા નિવેદનં ચકુર્ગત્વા વાસુકિસન્નિધિમ્

વાસુકિસ્તત્સમાકર્ણ્ય પ્રજ્વલન્નતિકોપતઃ ॥
સર્પાન્પ્રસ્થાપયામાસાસંખ્યાંશ્ચૈવ વિષોલ્બણાન્

સર્પસેનાગ્રણીનાં ચ મુખ્યાન્પઞ્ચ વિશારદાન્ ॥
દ્રોણકાલીયકર્કોટપુણ્ડરીકધનંજયાન્

સર્વે નાગાઃ સમાજગ્મુર્યત્ર ધન્વન્તરિઃ સ્વયમ્ ॥
ભયમાપુઃ શિષ્યગણા દૃષ્ટ્વા નાગાનસંખ્યકાન્

નાગનિશ્વાસવાતેન સર્વે શિષ્યા મૃતા ઇવ॥
નિશ્ચેષ્ટા જ્ઞાનરહિતાઃ શેરતે ધરણીતલે

ધન્વન્તરિશ્ચ ભગવાન્પીયૂષવર્ષણેન ચ ॥
જીવયામાસ શિષ્યાંશ્ચ મંત્રેણ ચ ગુરું સ્મરન્

ચેતનાં કારયિત્વા ચ શિષ્યાણાં ચ જગદ્ગુરુઃ ॥
ચકાર જૃંભિતં મન્ત્રૈઃ સર્પસંઘં વિષોલ્બણમ્

સર્વે બભૂવુર્નિશ્ચેષ્ટા જૃંભિતાસ્તે મૃતા ઇવ ॥
કોઽપિ નાલં તતો દેવિ વાર્તાં દાતું ગણેષુ ચ

વાસુકિર્બુબુધે સર્વં સર્વજ્ઞઃ સર્વસંકટમ્ ॥
આજુહાવ જગદ્ગૌરીં ભગિનીં જ્ઞાનરૂપિણીમ્

વાસુકિરુવાચ ॥
મનસે ત્વં સમાગચ્છ નાગાન્રક્ષાતિસઙ્કટાત્ ॥
જગત્ત્રયે મહાભાગે પૂજા તવ ભવિષ્યતિ

વાસુકેર્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્યોવાચ કન્યકા ॥
વાક્યપીયૂષતુલ્યં ચ વિનયાવનતસ્થિતા

મનસોવાચ ॥
નાગેન્દ્ર શૃણુ મદ્વાક્યં યાસ્યામિ સમરં પ્રતિ ॥
ભદ્રાભદ્રં દૈવસાધ્યં કરિષ્યામિ યથોચિતમ્

તં શત્રું સંહરિષ્યામિ લીલયા સમરસ્થલે ॥
અહં યં નિહનિષ્યામિ તં કો રક્ષિતુમીશ્વરઃ

યદિ બ્રહ્માદયો દેવાઃ સમાયાન્તિ રણસ્થલે ॥
તથાપિ તવ શત્રું ચ પ્રજેષ્યામિ ન સંશયઃ

ગુરુર્મે ભગવાઞ્છેષઃ સિદ્ધમન્ત્રં ચ દત્તવાન્ ॥
નારાયણસ્ય જગતામીશસ્ય પરમાદ્ભુતમ્

બિભર્મિ કવચં કણ્ઠે પરં ત્રૈલોક્યમઙ્ગલમ્ ॥
સંસારં ભસ્મસાત્કૃત્વા પુનઃ સ્રષ્ટુમહં ક્ષમા

શિષ્યાઽહં મંત્રશાસ્ત્રેષુ શંભોર્ભગવતઃ પુરા ॥
મહાજ્ઞાનં દત્તવાન્સ મહ્યં ચ કૃપયા વિભુઃ

શંભોશ્ચ શિષ્યો ગરુડો ગણયામિ ન તં ધ્રુવમ્ ॥
ધન્વંતરિસ્તચ્છિષ્યાણામેકઃ કિં ગણયામિ તમ્

ઇત્યુક્ત્વા સા જગામૈકા ત્યક્ત્વા નાગગણાન્રુષા ॥
પ્રણમ્ય શ્રીહરિં શંભું શેષં ચ હૃષ્ટમાનસા

યત્ર ધન્વન્તરિર્દેવઃ પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ ॥
તત્રાજગામ સા દેવી કોપરક્તેક્ષણા રુષા

દૃષ્ટિમાત્રેણ સર્વાશ્ચ જીવયામાસ સુન્દરી ॥
વિષદૃષ્ટ્યા શત્રુશિષ્યાન્નિશ્ચેષ્ટાંશ્ચ ચકાર હ

ધન્વન્તરિસ્તુ ભગવાન્મન્ત્રશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥
મન્ત્રેણ યત્નં કૃતવાન્નોત્થાપયિતુમીશ્વરઃ

દૃષ્ટ્વા ધન્વંતરિં દેવી પ્રહસ્યોવાચ સત્વરમ્ ॥
બહૂક્તિમર્થયુક્તાં ચ સાહંકારા સુરેશ્વરિ

મનસોવાચ ॥
મન્ત્રાર્થં મન્ત્રશિલ્પં ચ મન્ત્રભેદં મહૌષધમ્ ॥
વદ જાનાસિ કિં સિદ્ધ શિષ્યોઽસિ ગરુડસ્ય ચ

અહં ચ વૈનતેયશ્ચ શિષ્યૌ શંભોશ્ચ વિશ્રુતૌ ॥
સુકલ્પકાલં સુચિરમહં ધન્વન્તરે શૃણુ

ઇત્યુક્ત્વા સરસઃ પદ્મં સમાનીય જગત્પ્રસૂઃ ॥
મન્ત્રસંવલિતં કૃત્વા પ્રેરયામાસ કોપતઃ

દૃષ્ટ્વાઽઽગતં પદ્મપુષ્પં જ્વલદગ્નિશિખોપમમ્ ॥
(ધન્વતરિશ્ચ નિઃશ્વાસૈર્ભસ્મસાત્તચ્ચકાર હ)

તચ્ચ ધન્વતરિર્દૃષ્ટ્વા સમંત્રરેણુમુષ્ટિના ॥
ચકાર નિષ્કલં ભસ્મ તાં પ્રહસ્યાવલીલયા

દેવી જગ્રાહ શક્તિં ચ ગ્રીષ્મસૂર્યસમપ્રભામ્ ॥
મંત્રસંવલિતાં કૃત્વા પ્રેરયામાસ તં રિપુમ્

દૃષ્ટ્વા જાજ્વલ્યમાનાં તાં શક્તિં ધન્વતરિઃ સ્વયમ્ ॥
વિષ્ણુદત્તેન શૂલેન સ તુ ચિચ્છેદ લીલયા

તાં ચ શક્તિં વૃથા દૃષ્ટ્વા પ્રજજ્વાલેશ્વરી રુષા ॥
જગ્રાહ નાગપાશં ચ ઘોરમવ્યર્થમુલ્બણમ્

નાગલક્ષસમાયુક્તં સિદ્ધમન્ત્રેણ મન્ત્રિતમ્ ॥
પ્રેરયામાસ કોપેન કાલાન્તકસમપ્રભમ્

ધન્વતરિર્નાગપાશં દૃષ્ટ્વા ચ સસ્મિતો મુદા ॥
સસ્માર ગરુડં તૂર્ણમાજગામ ખગેશ્વરઃ

સર્પાસ્ત્રમાગતં દૃષ્ટ્વા ગરુડો હરિવાહનઃ ॥
વિધાય ચઞ્ચુના શીઘ્રં બુભુજે ક્ષુધિતશ્ચિરમ્

નાગાસ્ત્રં નિષ્ફલં દૃષ્ટ્વા કોપરક્તેક્ષણા ભૃશમ્ ॥
જગ્રાહ ભસ્મમુષ્ટિં ચ શિવદત્તાં પુરા પ્રિયે

ભસ્મમુષ્ટિં મન્ત્રપૂતાં દૃષ્ટ્વા ચ પ્રેરિતાં યથા ॥
પક્ષવાતેન ચિક્ષેપ શિષ્યં પશ્ચાન્નિધાય ચ

નિરસ્તાં ભસ્મમુષ્ટિં ચ દૃષ્ટ્વા દેવી ચુકોપ હ ॥
જગ્રાહ શૂલમવ્યર્થં હન્તું ધન્વન્તરિં સ્વયમ્

શિવદત્તં ચ શૂલં ચ શતસૂર્યસમપ્રભમ્ ॥
અવ્યર્થશૂલં લોકેષુ પ્રલયાગ્નિસમપ્રભમ્

અથ બ્રહ્મા તથા શંભુરાજગામ રણાજિરમ્ ॥
ધન્વંતરેશ્ચ રક્ષાર્થં શમનાર્થં ખગસ્ય ચ

દૃષ્ટ્વા શંભું જગદ્ગૌરી વિધિં ચ જગતાં પતિમ્ ॥
ભક્ત્યા નનામ તાવેવ નિઃશઙ્કા શૂલધારિણી

ધન્વન્તરિશ્ચ ગરુડઃ પ્રણનામ સુરેશ્વરૌ ॥
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા તૌ ચ ચક્રતુરાશિષમ્

ઉવાચ બ્રહ્મા મધુરં હિતં ધન્વતરિં મુદા ॥
પૂજાર્થં મનસાયાશ્ચ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

બ્રહ્મોવાચ ॥
ધન્વંતરે મહાભાગ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ॥
રણં તે મનસા સાર્દ્ધં ન હિ સામ્યં ચ મે મતમ્

શિવદત્તેન શૂલેન દુર્નિવાર્યેણ સર્વતઃ ॥
ત્રૈલોક્યં ભસ્મસાત્કર્તું ક્ષમેયં ત્રિદશેશ્વરી

ધ્યાને કૌથુમશાખોક્તં કૃત્વા ભક્ત્યા સમાહિતઃ ॥
દત્ત્વા ષોડશોપચારં દેવ્યાશ્ચ કુરુ પૂજનમ્

આસ્તિકોક્તેન સ્તોત્રેણ સ્તવનં કર્તુમર્હસિ ॥
પરિતુષ્ટા ચ મનસા વરં તુભ્યં પ્રદાસ્યતિ

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા ચકારાનુમતિં શિવઃ ॥
વૈનતેયશ્ચ સંપ્રીત્યા બોધયામાસ યત્નતઃ

એષાં ચ વચનં શ્રુત્વા સ્નાત્વા શુચિરલંકૃતઃ ॥
વિધિં પુરોહિતં કૃત્વા પૂજાં કર્તું સમુદ્યતઃ

ધન્વન્તરિરુવાચ ॥
ઇહાગચ્છ જગદ્ગૌરિ ગૃહાણ મમ પૂજનમ્॥
પૂજ્યા ત્વં ત્રિષુ લોકેષુ પુરા કશ્યપકન્યકે

ત્વયા જિતં જગત્સર્વં દેવિ વિષ્ણુસ્વરૂપયા ॥
તેન તેઽસ્ત્રપ્રયોગશ્ચ ન કૃતો રણભૂમિષુ

ઇત્યુક્ત્યા સંયતો ભૂત્વા ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ ॥
ગૃહીત્વા શુક્લકુસુમં ધ્યાનં કર્તું સમુદ્યતઃ

ચારુચમ્પકવર્ણાભાં સર્વાઙ્ગસુમનોહરામ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં શોભિતાં સૂક્ષ્મવાસસા

સુચારુકબરીશોભાં રત્નાભરણભૂષિતામ્ ॥
સર્વાભયપ્રદાં દેવીં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્

સર્વવિદ્યાપ્રદાં શાન્તાં સર્વવિદ્યાવિશારદામ્ ॥
નાગેન્દ્રવાહિનીં દેવીં ભજે નાગેશ્વરીં પરામ્

ધ્યાત્વૈવં કુસુમં દત્ત્વા નાનાદ્રવ્યસમન્વિતમ્ ॥
દત્ત્વા ષોડશોપચારં પૂજયામાસ તાં પ્રિયે

સ્તોત્રં ચકાર યત્નાચ્ચ પુલકાઞ્ચિતવિગ્રહઃ ॥
પુટાઞ્જલિયુતો ભૂત્વા ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ

ધન્વતરિરુવાચ ॥
નમઃ સિદ્ધિસ્વરૂપાયૈ સિદ્ધિદાયૈ નમો નમઃ ॥
નમઃ કશ્યપકન્યાયૈ વરદાયૈ નમો નમઃ

નમઃ શંકરકન્યાયૈ શંકરાયૈ નમો નમઃ ॥
નમસ્તે નાગવાહિન્યૈ નાગેશ્વર્યૈ નમો નમઃ

નમ આસ્તીકજનનિ જનન્યૈ જગતાં મમ ॥
નમો જગત્કારણાયૈ જરત્કારુસ્ત્રિયૈ નમઃ

નમો નાગભગિન્યૈ ચ યોગિન્યૈ ચ નમો નમઃ ॥
નમશ્ચિરં તપસ્વિન્યૈ સુખદાયૈ નમો નમઃ

નમસ્તપસ્યારૂપાયૈ ફલદાયૈ નમો નમઃ ॥
સુશીલાયૈ ચ સાધ્વ્યૈ ચ શાન્તાયૈ ચ નમો નમઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભક્ત્યા ચ પ્રણનામ પ્રયત્નતઃ ॥
તુષ્ટા દેવી વરં દત્ત્વા સત્વરં સ્વાલયં યયૌ

બ્રહ્મરુદ્રવૈનતેયાઃ સમાજગ્મુર્નિજાલયમ્ ॥
ધન્વંતરિશ્ચ ભગવાઞ્જગામ નિજમન્દિરમ્

જગ્મુર્નાગાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ ફણારાજિવિરાજિતાઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં સ્તવરાજં મયા તવ

વિધિના માતરં ભક્તિમાસ્તીકશ્ચ ચકાર હ ॥
તદા તુષ્ટા જગદ્ગૌરી પુત્રં તં મુનિપુંગવમ્

ઇદં સ્તોત્રં મહાપુણ્યં ભક્તિયુક્તશ્ચ યઃ પઠેત્ ॥
વંશજાનાં નાગભયં નાસ્તિ તસ્ય ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે ધન્વન્તરિદર્પભંગમનસાવિજયો નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ