બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.47

નારદ ઉવાચ ॥
અથ ક્રીડાંતરે રાધા કિં પપ્રચ્છ હરિં વિભુમ્ ॥
કાં કથાં કથયામાસ કથ્યતાં કરુણાનિધે

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્થાય સુખસંભોગાદ્રાધાં કૃત્વા પુરો હરિઃ ॥
ઉવાસ મલયદ્રોણીં વટમૂલે મનોહરે

રાધા તં પરિપપ્રચ્છ સસ્મિતં સુમનોહરમ્ ॥
દર્પભઙ્ગઃ વજ્રભૃતો નિગૂઢં શ્રુતિસુન્દરમ્

॥ શ્રીરાધિકોવાચ ॥
શ્રુતં યશઃ શૂલભૃતો દર્પભઙ્ગશ્ચ દૈવતઃ ॥
પાર્વત્યા દર્પભઙ્ગશ્ચ વિવાહશ્ચ તયોરહો

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ દર્પભઙ્ગં હરેર્હરે ॥
શેષાણાં ચ ક્રમેણૈવ વદ વ્યસ્ય જગદ્ગુરો

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
દર્પભંગં સુરપતેસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
કર્ણપીયૂષમતુલં સુન્દરં શૃણુ સુન્દરિ

પુરા શતમખો દર્પાત્કૃત્વા શતમખાન્મુદા ॥
બભૂવ સર્વદેવાનામધ્યક્ષઃ સંપદા યુતઃ

દિનેદિને તદૈશ્વર્યં વર્દ્ધતે તપસાં ફલાત્ ॥
દીક્ષાં તં કારયામાસ સિદ્ધમન્નં બૃહસ્પતિઃ

સ જજાપ મહામન્ત્રં પુષ્કરે શતવત્સરમ્ ॥
બભૂવ મન્ત્રસિદ્ધશ્ચ પરિપૂર્ણમનોરથઃ

બ્રહ્મસ્વરૂપાં પ્રકૃતિં સંપન્મૂઢો ન મન્યતે ॥
સા તં શશાપ સ્વગુરોઃ શાપં લેભેઽતિકોપતઃ॥

એકદા પ્રકૃતેઃ શાપાદ્ધતબુદ્ધિઃ સ્વસંસદિ॥
ગુરું દૃષ્ટ્વા સમુત્થાય ન નનામ મુદાઽન્વિતઃ

બૃહસ્પતિસ્તતઃ કોપાન્નોવાસ ગૃહમાયયૌ ॥
ન તસ્થૌ તારકાભ્યાશે તપસે કાનનં યયૌ

ઉવાચ મનસા દીનો યાતુ સંપદ્ધરેરિતિ ॥
અથ શક્રો મતિં પ્રાપ્ય ક્વ ગતોઽતો મદીશ્વરઃ

ઇત્યુક્ત્વા વેગતઃ પીઠાજ્જગામ તારકાન્તિકમ્॥
પ્રણમ્ય માતરં ભક્ત્યા નતસ્કન્ધઃ પુટાઞ્જલિઃ ॥

સર્વં નિવેદનં કૃત્વા રુરોદોચ્ચૈર્મુહુર્મુહુઃ ॥
પુત્રસ્ય રોદનં દૃષ્ટ્વા રુરોદ તારકા ભૃશમ્

વત્સ ગચ્છ ગૃહં નૈવ ગુરું દ્રક્ષ્યસિ સામ્પ્રતમ્ ॥
દુર્દિનાન્તે ગુરું પ્રાપ્ય પુનર્લક્ષ્મીમવાપ્સ્યસિ

અધુના કર્મણાં ભોગં ભુઙ્ક્ષ્વ મૂઢ દુરાશય॥
દુર્દિને સ્વગુરૌ દોષઃ સુદિને પરિતોષણમ્

સુદિનં દુર્દિનં શક્ર કારણં સુખદુઃખયોઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તારકા દેવી વિરરામ પતિવ્રતા

જગામ શક્રઃ સ્નાનાર્થં સ્વર્ણદીં સુમનોહરામ્ ॥
દદર્શ તત્ર રુચિરાં માર્જન્તીં ચ નિતમ્બિનીમ્

સસ્મિતાં સકટાક્ષાં તામહલ્યાં ગૌતમપ્રિયામ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ વિપુલશ્રોણીં સ્તનયુગ્મં મનોહરમ્

સ તસ્યાઃ શક્રઃ સંપશ્યન્મુમોહ કામમોહિતઃ ॥
પુનઃ સ ચેતનાં પ્રાપ્ય વિહાય સ્નાનમીશ્વરિ

મૂર્તિં વિધાય તદ્ભર્તુસ્તત્સમીપં જગામ હ ॥
ગત્વા તુ સ્નિગ્ધવસ્ત્રાં તાં સમાકૃષ્ય સ્મરાતુરઃ

ચકાર વિવિધં તત્ર શૃંગારં સુમનોહરમ્ ॥
મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ કામેન તન્દ્રાં ચ મુનિકામિની

નિશ્ચેષ્ટા સુખસંભોગાન્નિશ્ચેષ્ટસ્ત્રિદશાધિપઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તપ્ત્વા સમાગત્ય મુનીશ્વરઃ

દદર્શ ગેહે મિથુનં મૈથુને ચ રતિપ્રિયે ॥
દૃષ્ટ્વા ચુકોપ સ મુનિર્જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ

વિજ્ઞાનેનાતિરોષેણ બભઞ્જ સુરતિક્ષણમ્ ॥
શક્રઃ સ ચેતનાં પ્રાપ્ય દૃષ્ટ્વા ચ મુનિપુંગવમ્

કાલસ્વરૂપં ત્રાસેન દધાર ચરણામ્બુજમ્ ॥
કોપરક્તાસ્યનયનો દેવં પાદાનતં ભિયા ॥
ઉવાચ નીતિવચનં ગૌતમઃ શરણાગતમ્

ગૌતમ ઉવાચ ॥
ધિક્ ત્વામિન્દ્ર સુરશ્રેષ્ઠ કશ્યપાત્મજ પણ્ડિત

પ્રપૌત્ર જગતાં સ્રષ્ટુર્બુદ્ધિસ્તે કથમીદૃશી ॥
માતામહઃ સ્વયં દક્ષોઽદિતિર્માતા પતિવ્રતા

કર્મસાધ્યઃ સ્વભાવશ્ચ કુલધર્મં પ્રબાધતે ॥
વેદં વિજ્ઞાય જ્ઞાની ત્વં યોનિલુબ્ધોઽસિ કર્મણા

યોનીનાં ચ સહસ્રં ચ તવ ગાત્રે ભવત્વિહ ॥
પૂર્ણવર્ષં ચ સતતં યોનિગન્ધં ત્વમાપ્નુહિ

તતઃ સૂર્યં સમારાધ્ય યોનિશ્ચક્ષુર્ભવિષ્યતિ ॥
મમ પ્રાણેશ્વરી દુષ્ટા યેન મૂઢ ત્વયા કૃતા

મચ્છાપેન ગુરોઃ કોપાદ્ભ્રષ્ટશ્રીર્ભવ સામ્પ્રતમ્ ॥
ગુરોરપેક્ષયા મૂઢ પ્રાણા નાપહૃતાસ્તવ

તેજસ્વિનોઽતિબન્ધોર્મે બંધુભેદભિયા સુર ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ દેવેન્દ્ર ગચ્છ વત્સ સ્વમન્દિરમ્

શુભાશુભં ચ યત્કિંચિત્સર્વં કર્મોદ્ભવં ભવેત્ ॥
મહામુનીન્દ્રવચનાદ્ગતઃ શક્રશ્ચ પુષ્કરમ્ ।

ચકારારાધનં ભક્ત્યા નૈષ્કૃત્યં ચ ચકાર હ ॥
પાદાનતામહલ્યાં તામુવાચ મુનિપુંગવઃ

વનં ગત્વા ચિરં તિષ્ઠ વિધાય મૂર્તિમશ્મનઃ ॥ ॥
અકામાં ચકમે શક્રઃ સર્વં જાનામ્યહં પ્રિયે

તથા ચ પરભોગ્યા મે ન ભોગ્યા વ્રજાધમે ॥
પરવીર્યં યદુદરે કામતોઽકામતોઽપિ વા

અહલ્યે યાતિ દૈવેન તદુપાયં નિશામય ॥
અકામતો ન ચ દુષ્ટા સા પ્રાયશ્ચિત્તેન શુદ્ધ્યતિ

કામભોગેન ત્યાજ્યા સા કર્મભોગેન શુદ્ધ્યતિ ॥
પિતૃપાકે દૈવપાકે પૂજાયાં નાધિકારિણી

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ કાલસૂત્રં પ્રયાતિ સા॥
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ક્ષયં કૃત્વા સ્વકર્મણઃ

સ્વામિનો વચનાત્સા તુ પ્રણમ્ય સ્વામિનં ભિયા ॥
નાથ નાથેતિ કુર્વન્તી રુદન્તી વનમાપ સા

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ભુક્ત્વા ભોગં મુનિપ્રિયા ॥
શ્રીરામચરણસ્પર્શાત્સદ્યઃ શુદ્ધા બભૂવ હ

ત્રૈલોક્યમોહનં રૂપં વિધાય મુનિકામિની ॥
જગામ ગૌતમાભ્યાશં મુનિઃ સંપ્રાપ્ય સુન્દરીમ્

અથ શક્રસ્ય વૃત્તાંતં પરમં શૃણુ સુન્દરિ ॥
પાપઘ્નં પુણ્યબીજં તત્સંવ્યસ્ય કથયામિ તે

એકદા ચ ગુરોઃ કોપાત્પ્રકૃતેરવહેલનાત્ ॥
બ્રહ્મહત્યા વજ્રભૃતો બભૂવ હતચેતસઃ

શક્રસ્ત્યક્તગુરુર્દૈવગ્રસ્તો દૈત્યનિપીડિતઃ ॥
જગામ શરણં ભીતો બ્રહ્માણં જગતાં ગુરુમ્ ॥

તદાજ્ઞયા વિશ્વરૂપં ચકાર ચ પુરોહિતમ્ ॥
બભૂવ તત્ર વિશ્વસ્તો દૈવાદ્બુદ્ધિહતો હરિઃ

દૈત્યદૌહિત્રસ્ય ભાવં વિજ્ઞાય ચ વિચક્ષણઃ ॥
પ્રચિચ્છેદ શિરસ્તસ્ય તીક્ષ્ણબાણેન લીલયા

વિશ્વરૂપપિતા ત્વષ્ટા શ્રુત્વા સદ્યશ્ચુકોપ હ ॥
ઇંદ્રશત્રો વિવર્દ્ધસ્વેત્યુક્ત્વા યજ્ઞં ચકાર હ

યજ્ઞકુંડાત્સમુત્તસ્થૌ વૃત્રો નામ મહાસુરઃ ॥
ચકાર નિગ્રહં કોપાદ્દેવાનામવલીલયા

શક્રો મહામુનેરસ્થ્નાં વજ્રં કૃત્વા સુદારુણમ્ ॥
જઘાન વૃત્રં દેવાનાં કંટકં દૈત્યમર્દનઃ

બ્રહ્મહત્યા શુનાસીરં દુદ્રાવ હતચેતનમ્ ॥
રક્તવસ્ત્રપરીધાના વૃત્રસ્ત્રીવેષધારિણી

સપ્તતાલપ્રમાણા સા શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકા ॥
ઈષાપ્રમાણદશના મહાભીતં ચકાર તમ્

ધાવંતં પરિધાવંતી બલિષ્ઠા હતચેતનમ્ ॥
ખડ્ગહસ્તા દયાહીના વેગેન પરિધાવતિ

ઇંદ્રો દૃષ્ટ્વા ચ તાં ઘોરાં સ્મારંસ્મારં ગુરોઃ પદમ્ ॥
વિવેશ માનસસરો મૃણાલસૂક્ષ્મસૂત્રતઃ

તત્ર ગંતું ન શક્તા સા બ્રહ્મણઃ શાપકારણાત્ ॥
સા તસ્થૌ વટશાખાયાં સરસસ્તટસન્નિધૌ

અથાત્ર નહુષો ભૂપસ્ત્રિલોકેશો બભૂવ હ ॥
સ યયાચે શચીં દેવાન્બલિષ્ઠો દુર્બલાનપિ

શચી શ્રુત્વા મહાભીતા તારકાં શરણં યયૌ ॥
તારા નિર્ભર્ત્સ્ય સ્વપતિં ભૃત્યપત્નીં રરક્ષ ચ

શચીમાશ્વાસ્ય સ્વગુરુર્જગામ તત્સરો મુદા ॥
આજુહાવ શુનાસીરં કાતરં હતચેતનમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ હે વત્સ ભયં કિં તે મયિ સ્થિતે ॥
ત્વદીશ્વરં સ્વરેણૈવ નિશામય ભયં ત્યજ ॥
સ્વરં બૃહસ્પતેર્જ્ઞાત્વા સર્વસિદ્ધીશ્વરો હરિઃ

સૂક્ષ્મરૂપં પરિત્યજ્ય સ્વરૂપં ચ દધાર સઃ ॥
ઉત્થાય સદ્યઃ સંભ્રાતો ગુરું તં સૂર્યવર્ચસમ્

દૃષ્ટ્વા નનામ સંપ્રીત્યા સંપ્રીતં ત્યક્તકોપકમ્ ॥
પદાંબુજે નિપતિતં રુદંતં ભયવિહ્વલમ્

નિધાય વક્ષસિ પ્રેમ્ણા રુરોદ પ્રેમવિહ્વલઃ ॥
રુદંતં વાક્પતિં તુષ્ટં તુષ્ટાવ ત્રિદશેશ્વરઃ ॥
પુટાંજલિઃ પુલકિતો ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ

ઇંદ્ર ઉવાચ ॥
ક્ષમસ્વ ભગવન્દોષં કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે

ભૃત્યાપરાધં સતતં ન ગૃહ્ણાતિ સદીશ્વરઃ ॥
સ્વભાર્યાસુ સ્વશિષ્યેષુ સ્વભૃત્યેષુ સુતેષુ ચ

દુર્બલઃ સબલો વાઽપિ કો દંડં કર્તુમક્ષમઃ ॥
ત્રિષુ કોટિષુ દેવેષુ દેવકોઽહમપંડિતઃ

ત્વત્પ્રસાદાત્સુરશ્રેષ્ઠ કૃપયા વર્દ્ધિતસ્ત્વયા ॥
સંહર્તુમીશસ્ત્વં સર્વમહં કો વાપિ કીટવત્

સ્વયં વિધાતુઃ પૌત્રશ્ચ પુનઃ સ્રષ્ટું સ્વયં ક્ષમઃ ॥
ઇતિ તસ્ય સ્તવં શ્રુત્વા પરિતુષ્ટો ગુરુઃ સ્વયમ્ ॥
ઉવાચ વચનં પ્રીત્યા પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ

ગુરુરુવાચ ॥
સ્થિરો ભવ મહાભાગ નિશ્ચલાં કમલાં લભ

સંપ્રાપ્ય પરમૈશ્વર્યં પૂર્વસ્માચ્ચ ચતુર્ગુણમ્ ॥
ગચ્છામરાવતીં વત્સ રાજ્યં કુરુ પુરંદર

હતશત્રુર્મત્પ્રસાદાદ્ગત્વા પશ્ય શચીં સતીમ્ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ ગુરુઃ સશિષ્યો ગંતુમુદ્યતઃ

દદર્શ પુરતો ઘોરાં બ્રહ્મહત્યાં સુદુઃસહામ્ ॥
દૃષ્ટ્વા શક્રો મહાભીતસ્તં ગુરું શરણં યયૌ

બૃહસ્પતિર્મહાભીતઃ સસ્માર મધુસૂદનમ્ ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર વાગ્બભૂવાશરીરિણી

સ્વલ્પાક્ષરા ચ બહ્વર્થા તાં શુશ્રાવ બૃહસ્પતિઃ ॥
સંસારવિજયં નામ સર્વાશુભવિનાશનમ્

રાધિકે વચનં શ્રુત્વા શિષ્યં રક્ષાધુનેતિ ચ॥
તદા ત્વત્કવચં દત્ત્વા શિષ્યાય શિષ્યવત્સલઃ

ચકાર ભસ્મસાત્તાં ચ હુંકારેણૈવ લીલયા ॥
તદા શિષ્યં ગૃહીત્વા ચ ગત્વા તામમરાવતીમ્

દદર્શ ચ્છિન્નભગ્નાં ચ શત્રુણા વચનાદ્ગુરોઃ ॥
ભર્તુરાગમનં શ્રુત્વા શચી સંહૃષ્ટમાનસા

પ્રણમ્ય ચ ગુરું ભક્ત્યા સ્વકાંતં પ્રણનામ સા ॥
શ્રુત્વાઽઽગમનમિંદ્રસ્ય સમાજગ્મુઃ સુરાઃ પ્રિયે ॥
ઋષયો મુનયશ્ચૈવ હર્ષગદ્ગદમાનસાઃ

યોજયામાસ સત્કારં નિર્માતુમમરાવતીમ્ ॥
પૂર્ણમબ્દશતં શિલ્પી નિર્મમે ત્વમરાવતીમ્

નાનારત્નવિચિત્રાઢ્યાં મણિરત્નેંદ્રનિર્મિતામ્ ॥
મનોહરાં નિરુપમાં ન હિ તુષ્ટો યયા હરિઃ

વિશ્વકર્મા ગૃહં ગંતું ન શશાક વિનાઽઽજ્ઞયા॥
પરમોદ્વિગ્નચિત્તશ્ચ બ્રહ્માણં શરણં યયૌ

વિજ્ઞાય તદભિપ્રાયં તમુવાચ વિધિઃ સ્વયમ્ ॥
તવ કર્મક્ષયાદેવ તાવચ્છ્વો ભવિતેતિ ચ

શ્રુત્વા તદ્વચનં કારુઃ શીઘ્રં પ્રાપામરાવતીમ્ ॥
બ્રહ્મા જગામ વૈકુણ્ઠે પ્રણમ્યોવાચ માતરમ્

હરિર્બ્રહ્માણમાશ્વાસ્ય પ્રસ્થાપ્ય સ્વગૃહં ચ તમ્ ॥
વિપ્રરૂપં સમાસ્થાય ચાજગામામરાવતીમ્

દણ્ડી છત્ત્રી શુક્લવાસા બિભ્રત્તિલકમુજ્જ્વલમ્ ॥
અતિખર્વઃ શુક્લદંતઃ સસ્મિતઃ સુમનોહરઃ

વયસાઽતિશિશુર્બુદ્ધ્યા જ્ઞાનવૃદ્ધ્યા વિચક્ષણઃ ॥
સ્વયં વિધાતુર્ધાતા ચ દાતા ચ સર્વસંપદામ્

ઇંદ્રદ્વારે સમુત્તિષ્ઠન્દ્વારપાલમુવાચ હ ॥
બ્રૂહીદં બ્રહ્મણો દ્વારે શીઘ્રં ત્વાં દ્રષ્ટુમાગતઃ

ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા દ્વારિ જ્ઞાનં ચકાર તમ્ ॥
સ ચ શીઘ્રં સમાગમ્ય દદર્શ બ્રાહ્મણાર્ભકમ્

બાલકાનાં બાલિકાનાં સમૂહૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
હસદ્ભિશ્ચ મહોત્સાહાત્સસ્મિતં તેજસાઽન્વિતમ્

પ્રણનામ હરિર્ભક્ત્યા તં હરિં શિશુરૂપિણમ્ ॥
આશિષં યુયુજે પ્રીત્યા તં હરિર્ભક્તવત્સલઃ

મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા શક્રઃ પૂજાં ચકાર તમ્ ॥
પપ્રચ્છાગમનં કસ્માદ્વદેતિ વિપ્રબાલકમ્

ઇંદ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ દ્વિજાર્ભકઃ ॥
મેઘ ગમ્ભીરયા વાચા બૃહસ્પતિગુરોર્ગુરુઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
સમાગતોઽહં ત્વાં દ્રષ્ટું પ્રષ્ટું વચનમીપ્સિતમ્ ॥
ચિત્રં નગરનિર્માણં સમાકર્ણ્યાદ્ભુતં હરે

કતિવર્ષં ચ નિર્માણે ભવાન્સંકલ્પિતો યથા ॥
કતિચિત્તાં વિશ્વકર્મા નિર્માણં વા કરિષ્યતિ ॥

એવંભૂતં ચ નિર્માણં ન કેનૈંદ્રેણ નિર્મિતમ્ ॥
નૈવંવિધં સુનિર્માણે વિશ્વકર્મા પરઃ ક્ષમઃ

બાલકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા જહાસ સ સુરેશ્વરઃ ॥
સંપન્મદાતિમત્તશ્ચ પુનઃ પપ્રચ્છ બાલકમ્

કતીંદ્રાણાં સમૂહશ્ચ ત્વયા દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽથવા ॥
વિશ્વકર્મા કતિવિધસ્તં મે બ્રૂહિ શિશોઽધુના

શક્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય વિપ્રબાલકઃ ॥
તમુવાચ શ્રુતિસુખં પીયૂષસદૃશં વચઃ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
જાનામિ કશ્યપં તાત તવ તાતં પ્રજાપતિમ્ ॥
મુનિં મરીચિનામાનં તત્રાલં ચ તપોનિધિમ્

નાભિપદ્મોદ્ભવં વિષ્ણોઃ સ્તુત્વા તં વિધિમીશ્વરમ્ ॥
રક્ષિતારં ચ તં વિષ્ણું પરં સત્ત્વગુણાન્વિતમ્

એકાર્ણવં ચ પ્રલયં સત્ત્વશૂન્યં ભયાનકમ્ ॥
સૃષ્ટિં કતિવિધાં શક્ર કલ્પં કતિવિધં ધ્રુવમ્

બ્રહ્માંડં ચ કતિવિધં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્ ॥
બ્રહ્માણ્ડેષુ કતિવિધાનિન્દ્રાન્કો ગન્તુમીશ્વરઃ

યદિ સંખ્યાઽસ્તિ રેણૂનાં ધરાયાં ચ સુરાધિપ ॥
તથાપિ સંખ્યા શક્રાણાં નાસ્ત્યેવેતિ વિદુર્બુધાઃ

શક્રસ્યાયુશ્ચાધિકારો યુગાનામેકસપ્તતિઃ ॥
અષ્ટાવિંશતિશક્રાણાં પતનેઽહર્નિશં વિધેઃ

વિધેરષ્ટોત્તરશતમાયુરેવ પ્રમાણતઃ॥
સુરેંદ્રાણાં ચ કા સંખ્યા નાસ્તિ સંખ્યા વિધેરપિ

બ્રહ્માંડસંખ્યા યત્ર ક્વ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
મહાવિષ્ણોર્લોમકૂપોદ્ભવે તોયે સુનિર્મલે

બ્રહ્માંડેઽસ્તિ યથા નૌકા ભવતોયે ચ કૃત્રિમા ॥
એવં લોમ્નઃ પ્રમાણેન બ્રહ્માંડાઃ સંત્યસંખ્યકાઃ

બ્રહ્માંડે ચ કતિવિધાઃ સુરાઃ સંત્યેવ ત્વત્સમાઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર દદર્શ પુરુષોત્તમઃ

પિપીલિકાસમૂહં ચ વ્યાયતં ધનુષાં શતમ્ ॥
ક્રમશસ્તાન્સંનિરીક્ષ્ય જહાસોચ્ચૈર્દ્વિજાર્ભકઃ

નોવાચ કિંચિન્મૌની ચ ગંભીરઃ સગણો યથા॥
દૃષ્ટ્વા હાસ્યં વિપ્રવટોર્ગાથાં શ્રુત્વાઽતિવિસ્મિતઃ ॥
પપ્રચ્છ ચ પુનર્વિપ્રં શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકઃ

ઇંદ્ર ઉવાચ ॥
કથં હસસિ વિપ્રેંદ્રં માં શીઘ્રં કારણં વદ ॥
ત્વં વા કો માયયા ચ્છન્નઃ શિશુરૂપી ગુણાર્ણવઃ

ઇંદ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ દ્વિજાર્ભકઃ ॥
આધ્યાત્મિકં નીતિસારં જ્ઞાનબીજં પરં વરમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
દૃષ્ટઃ પિપીલિકાસંઘો હેતુરસ્ય નિગૂઢકઃ

મા માં પૃચ્છ શોકબીજં તવાન્યજ્ઞાનકારણમ્ ॥
સાંસારિકાણાં સંસારવૃક્ષમૂલનિકૃંતનમ્

અજ્ઞાનતમસિચ્છન્નં જ્ઞાનદીપમનુત્તમમ્ ॥
નિગૂઢં સર્વવેદેષુ સિદ્ધાનામપિ દુર્લભમ્

યોગિનાં પ્રાણતુલ્યં ચ મૂઢાહંકારભંજનમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તત્ર સંતસ્થૌ સસ્મિતો દ્વિજપુંગવઃ ॥
પુનઃ પપ્રચ્છ શક્રસ્તં શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકઃ

શક્ર ઉવાચ ॥
બ્રૂહિ વિપ્રબટો શીઘ્રં જ્ઞાનદીપં પુરાતનમ્ ॥
ન જાનામિ શિશુઃ કસ્ત્વં જ્ઞાનરાશિઃ સ્વમૂર્તિમાન્

ઇંદ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
જ્ઞાનં ભાષિતુમારેભે યોગીંદ્રાણાં સુદુર્લભમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
સૃષ્ટઃ પિપીલિકાસંઘ એકૈકઃ ક્રમશો મયા

સર્વે સ્વકર્મણા શક્ર શક્રીભૂતાઃ સુરાલયે ॥
અધુના કર્મણા સર્વે ક્રમશો ભૂતજન્મનામ્

અતીતકાલે સંપ્રાપ્તા ભૂતજાતિં પિપીલિકામ્ ॥
કર્મણા જીવિનો યાંતિ વૈકુંઠં ચ નિરામયમ્

કર્મણા બ્રહ્મલોકં ચ શિવલોકં ચ કર્મણા ॥
સ્વર્ગં સ્વર્ગસમાસ્થાનં પાતાલં ચ સ્વકર્મણા

કર્મણા નરકં ઘોરં સ્વાત્મદુઃખૈકકારણમ્ ॥
કર્મણા સૂકરીગર્ભં કર્મણા ક્ષુદ્રજીવનમ્

કર્મણા પશુપત્નીનાં કર્મણા પક્ષિયોષિતામ્ ॥
કર્મણા કીટયોનિં ચ વૃક્ષત્વં ચ સ્વકર્મણા

સ્વકર્મણા સુખી દુઃખી સેવ્યઃ સેવક એવ ચ ॥
કર્મણા બ્રાહ્મણત્વં ચ દૈવં ચાપિ સ્વકર્મણા

સ્વકર્મણા ચ પ્રેતત્વં બ્રહ્મત્વં ચ સ્વકર્મણા ॥
કર્મણા વ્યાધિયુક્તશ્ચ કર્મણેવાતિસુન્દરઃ

કર્મણા સ્વાઙ્ગહીનશ્ચ સ્વાઙ્ગવૃદ્ધશ્ચ કર્મણા ॥
વિધાતા કર્મસૂત્રેણ ફલદાતા ચ જીવિનામ્

કર્મ સ્વભાવસાધ્યં ચ સ્વભાવોઽભ્યાસજીવકઃ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વમાધ્યાત્મિકપરં વચઃ

સુખદં પુણ્યદં સારં નરકાર્ણવતારકમ્ ॥
સંસારઃ સ્વપ્નવત્સર્વં દેવેન્દ્ર સચરાચરમ્

મૃત્યુશ્ચ મસ્તકસ્થાયી સર્વેષાં કાલયોગતઃ ॥
જલબુદ્બુદવત્સર્વં જીવિનાં ચ શુભાશુભમ્

શક્ર શશ્વદ્ભ્રમત્યેવ નાવિષ્ટસ્તત્ર પણ્ડિતઃ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા વિપ્રશ્ચ તત્ર તસ્થૌ ચ સસ્મિતઃ

વિસ્મિતાસ્ત્રૈદશાધ્યક્ષો નાત્માનં બહુ મન્યતે ॥
એતસ્મિન્નન્તરે શીઘ્રમાજગામ મુનીશ્વરઃ

અતિવૃદ્ધો મહાયોગી જ્ઞાનેન વયસા મહાન્ ॥
કૃષ્ણાજિની જટાધારી બિભ્રત્તિલકમુજ્જ્વલમ્ ॥

વક્ષઃસ્થલે રોમચક્રં બિભર્તિ મસ્તકે કટમ્ ॥
સ્થિતં સર્વં મધ્યદેશે કિંચિદુત્પાટિતં સ્ફુટમ્

સમાગત્ય દ્વયોર્મધ્યે તસ્થૌ સ્થાણુવદેવ સઃ ॥
મહેન્દ્રો બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા પ્રણનામ મુદાઽન્વિતઃ

મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
પપ્રચ્છ કુશલં વિપ્રં ચકાર વિનયં પુનઃ

તુષ્ટાવાતિથિભાવેન મુદા સાદરપૂર્વકમ્ ॥
વિપ્રાર્ભકસ્તેન સાર્દ્ધં સંભાષાં ચ ચકાર સઃ ॥
સ્વવાઞ્છિતં પરં પ્રાહ સર્વં વિનયપૂર્વકમ્

બાલક ઉવાચ ॥
કુતસ્ત્વમાગતો વિપ્ર કિન્નામ તવ વા વદ ॥
કો વાઽત્રાગમને હેતુર્નિવાસઃ કેન હેતુના

કટં કથં મસ્તકે તે લોમચક્રં ચ વક્ષસિ ॥
અત્યુન્નતં મધ્યદેશે કિંચિદુત્પાટિતં મુને ॥

માં ચેત્કૃપાઽસ્તિ તે વિપ્ર સર્વં સંવ્યસ્ય કથ્યતામ્ ॥
અત્યદ્ભુતમિદં સર્વં શ્રોતું કૌતૂહલં મમ

સ શિશોર્વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ મહામુનિઃ ॥
સર્વં સ્વકીયવૃત્તાન્તં શક્રસ્ય પુરતો મુદા

મુનિરુવાચ ॥ અલ્પાયુષા મયા વિપ્ર કુત્રાપિ ન કૃતા ગૃહાઃ ॥
ન વિવાહશ્ચોપજીવ્યં ભિક્ષોપજીવિનાઽધુના

લોમશેતિ ચ મન્નામ હેતુર્વિપ્રસ્ય દર્શનમ્ ॥
વર્ષણાતપશાન્ત્યર્થં મસ્તકસ્થં કટં મમ

વક્ષસ્થલસ્થિતં રોમચક્રં તત્કારણં શૃણુ ॥
સાંસારિકાણાં ભયદં વિવેકજનનં પરમ્

આયુઃસંખ્યાપ્રમાણં મે લોમચક્રં ચ વક્ષસિ ॥
શક્રૈકપતનં વિપ્ર લોમૈકોત્પાટનં મમ

ઉત્પાદિતાનિ લોમાનિ તેન મધ્યે સ્થિતાનિ ચ ॥
બ્રહ્મણો દ્વિપરાર્ધે ચ મમ મૃત્યુર્નિરૂપિતઃ

અસંખ્યવિધયો બ્રહ્મન્મરિષ્યન્તિ મૃતા અપિ ॥
કલત્રેણ ચ પુત્રેણ ગૃહેણ કિં પ્રયોજનમ્

બ્રહ્મણઃ પતને ચક્ષુર્નિમેષશ્ચ હરેર્ભવેત્ ॥
તત્પાદપદ્મમતુલં ચિન્તયામિ નિરંતરમ્

દુર્લભં શ્રીહરેર્દાસ્યં ભક્તિર્મુક્તિર્ગરીયસી ॥
સ્વપ્નવત્સર્વમૈશ્વર્યં તદ્ભક્તિવ્યવધાયકમ્

ઇદં મદ્ગુરુણા દત્તં શંભુના જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥
વિના ભક્તિં ન ગૃહ્ણામિ સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિર્જગામ શિવસન્નિધિમ્ ॥
શિશુરૂપી હરિસ્તત્રૈવાન્તર્ધાનં ચકાર હ

ઇન્દ્રસ્તુ સ્વપ્નવદ્દૃષ્ટ્વા બભૂવ તત્ર વિસ્મિતઃ ॥
તૃષ્ણામાત્રં ચ સંપત્તૌ નાસ્ત્યેવ પરમેશ્વરે

વિશ્વકર્માણમાનીય પ્રિયમુક્ત્વા શતક્રતુઃ ॥
દત્ત્વા રત્નાનિ સંપૂજ્ય તં પ્રસ્થાપિતવાન્ગૃહમ્

સર્વં વિન્યસ્ય પુત્રે ચ શરણં ગન્તુમુદ્યતઃ ॥
શચીં રાજ્યશ્રિયં ત્યક્ત્વા વિવેકી ક્ષયકામુકઃ

દૃષ્ટ્વા વિવેકિનં કાન્તં હૃદયેન વિદૂયતા ॥
શચી જગામ શોકાર્તા સંત્રસ્તા શરણં ગુરોઃ

સર્વં નિવેદનં કૃત્વા સમાનીય બૃહસ્પતિમ્ ॥
બોધયામાસ શક્રં તં નીતિસારેણ કામિની

ગુરોઃ શાસ્ત્રવિશેષં ચ દમ્પતીરસસંયુતમ્॥
વિધાય ચ સ્વયં પ્રીત્યા પાઠયામાસ તં મુદા

મુનિઃ શાસ્ત્રવિશેષં ચ બોધયામાસ વાક્પતિઃ ॥
સ ચકાર તદા રાજ્યં વૃન્દાવન વિનોદિનિ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં શક્રદર્પવિમોચનમ્ ॥
સાક્ષાદ્દૃષ્ટો દર્પભઙ્ગો નન્દયજ્ઞે સુરેશ્વરિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે શ્રીકૃષ્ણરાધાસંવાદે સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ