બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.2

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥ ॥
યેન વા પ્રાર્થિતઃ કૃષ્ણ આજગામ મહીતલમ્॥
યં યં વિધાય ભૂમૌ સ જગામ સ્વાલયં વિભુઃ

ભારાવતરણોપાયં દુષ્ટાનાં ચ વધોદ્યમમ્ ॥
સર્વં તે કથયિષ્યામિ સુવિચાર્ય વિધાનતઃ

અધુના ગોપવેષં ચ ગોકુલાગમનં હરેઃ ॥
રાધા ગોપાલિકા યેન નિબોધ કથયામિ તે

શંખચૂડવધં પૂર્વં સંક્ષેપાત્કથિતં શ્રુતમ્ ॥
અધુના તત્સુવિસ્તાર્ય નિબોધ કથયામિ તે ॥

શ્રીદામ્નઃ કલહશ્ચૈવ બભૂવ રાધયા સહ ॥
શ્રીદામા શંખચૂડશ્ચ શાપાત્તસ્યા બભૂવ હ

રાધાં શશાપ શ્રીદામા યાહિ યોનિં ચ માનવીમ્ ॥
વ્રજે વ્રજાંગના ભૂત્વા વિચરસ્વ મહીતલે

ભીતા શ્રીદામશાપાત્સા શ્રીકૃષ્ણં સમુવાચ હ ॥
ગોપીરૂપા ભવિષ્યામિ શ્રીદામા માં શશાપ હ

કમુપાયં કરિષ્યામિ વદ માં ભયભંજન ॥
ત્વયા વિના કથમહં ધરિષ્યામિ સ્વજીવનમ્

ક્ષણમેકં યુગશતં કાલનાથ ત્વયા વિના ॥
ચક્ષુર્નિમેષવિરહાદ્ભવેદંધં મનો મમ

શરત્પાર્વણચંદ્રાભં ક્ષુધાપૂર્ણાનનં તવ ॥
નાથ ચક્ષુઞ્ચકોરાભ્યાં પિબામ્યહમહર્નિશમ્

ત્વમાત્મા મે મનઃ પ્રાણા દેહમાત્રં વહામ્યહમ્ ॥
દૃષ્ટિશક્તિશ્ચ ચક્ષુસ્ત્વં જીવનં પરમં ધનમ્

સ્વપ્ને જ્ઞાને ત્વયિ મનઃ સ્મરામિ ત્વત્પદાંબુજમ્ ॥
તવ દાસ્યં વિના નાથ ન જીવામિ ક્ષણં વિભો

કૃષ્ણસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બોધયામાસ સુંદરીમ્ ॥
વક્ષસિ પ્રેયસીં કૃત્વા ચકાર નિર્ભયાં ચ તામ્

મહીતલં ગમિષ્યામિ વારાહે ચ વરાનને ॥
મયા સાર્ધં ભૂગમનં જન્મ તેઽપિ નિરૂપિતમ્

વ્રજં ગત્વા વ્રજે દેવિ વિહરિષ્યામિ કાનને ॥
મમ પ્રાણાધિકા ત્વં ચ ભયં કિં તે મયિ સ્થિતે

તામિત્યુક્ત્વા હરિસ્તત્ર વિરરામ જગત્પતિઃ ॥
અતો હેતોર્જગન્નાથો જગામ નંદગોકુલમ્

કિં વા તસ્ય ભયં કંસાદ્ભયાંતકારકસ્ય ચ ॥
માયા ભયચ્છલેનૈવ જગામ રાધિકાંતિકમ્

વિજહાર તયા સાર્ધં ગોપવેષં વિધાય સઃ ॥
સહ ગોપાંગનાભિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાપાલનાય ચ

બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતઃ કૃષ્ણઃ સમાગત્ય મહીતલમ્ ॥
ભારાવતરણં કૃત્વા જગામ સ્વાલયં વિભુઃ

નારદ ઉવાચ ॥
શ્રીદામ્નઃ કલહશ્ચૈવ કથં વા રાધયા સહ ॥
સંક્ષેપાત્કથિતં પૂર્વં સંવ્યસ્ય કથયાધુના

॥
શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
એકદા રાધયા સાર્ધં ગોલોકે શ્રીહરિઃ સ્વયમ્ ॥
વિજહાર મહારણ્યે નિર્જને રાસમંડલે ॥

રાધિકાસુખસંભોગાદ્ બુબુધે ન સ્વકં પરમ્॥
કૃત્વા વિહારં શ્રીકૃષ્ણસ્તામપૃષ્ટ્વા વિહાય ચ

ગોપિકાં વિરજામન્યાં શૃઙ્ગારાર્થં જગામ હ ॥
વૃંદારણ્યે ચ વિરજા સુભગા રાધિકાસમા

તસ્યા વયસ્યાઃ સુંદર્યો ગોપીનાં શતકોટયઃ ॥
કૃષ્ણપ્રાણાધિકા ગોપી ધન્યા માન્યા ચ યોષિતામ્

રત્નસિંહાસનસ્થા સા દદર્શ હરિમન્તિકે॥
દદર્શ શ્રીહરિસ્તાં ચ શરચ્ચંદ્રનિભાનનામ્

મનોહરાં સસ્મિતાં ચ પશ્યંતીં વક્રચક્ષુષા ॥
સદા ષોડશવર્ષીયાં પ્રોદ્ભિન્નનવયૌવનામ્

રત્નાલંકારશોભાઢ્યાં ભૂષિતાં શુક્લવાસસા ॥
પુલકાંકિતસર્વાંગીં કામબાણપ્રપીડિતામ્

દૃષ્ટ્વા તાં શ્રીહરિસ્તૂર્ણં વિજહાર તયા સહ ॥
પુષ્પતલ્પે મહારણ્યે નિર્જને રત્નમંડપે

મૂર્ચ્છામવાપ વિરજા કૃષ્ણશૃંગારકૌતુકાત્ ॥
કૃત્વા વક્ષસિ પ્રાણેશં કોટિકંદર્પસન્નિભમ્

તયા સક્તં શ્રીહરિં ચ રત્નમંડપસંસ્થિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ રાધિકાલ્યશ્ચ ચક્રુસ્તાં ચ નિવેદનમ્

તાસાં ચ વચનં શ્રુત્વા સુષ્વાપ ચ ચુકોપ હ ॥
ભૃશં રુરોદ સા દેવી રક્તપંકજલોચના

તા ઉવાચ મહાદેવી માં તં દર્શયિતું ક્ષમાઃ ॥
યદિ સત્યં બ્રૂત યૂયં મયા સાર્ધં પ્રગચ્છત

કરિષ્યામિ ફલં ગોપ્યાઃ કૃષ્ણસ્ય ચ યથોચિતમ્ ॥
કો રક્ષિતાઽદ્ય તસ્યાશ્ચ મયિ શાસ્તિં પ્રકુર્વતિ

શીઘ્રમાનયતાલ્યશ્ચ તયા સાર્દ્ધં હરિં પ્રિયમ્ ॥
અંતર્વક્ત્રં સસ્મિતં ચ વિષકુંભં સુધામુખમ્

મદાશ્રયં સમાગંતું યૂયં દાસં ન દાસ્યથ ॥
તમેવ મંડપં રમ્યં યાત સંરક્ષતેશ્વરમ્

રાધિકાવચનં શ્રુત્વા કાશ્ચિદ્ગોપ્યો ભયાન્વિતાઃ ॥
તાઃ સર્વાઃ સંપુટાંજલ્યો ભક્તિનમ્રાત્મકંધરાઃ ॥
તામૂચુઃ પુરતઃ સ્થિત્વા સર્વા એવ પ્રિયાં સતીમ્

॥ આલ્ય ઊચુઃ ॥
વયં તં દર્શયિષ્યામો વિરજાસહિતં વિભુમ્

તાસાં ચ વચનં શ્રુત્વા રથમારુહ્ય સુંદરી ॥
જગામ સાર્ધં ગોપીભિસ્ત્રિષષ્ટિશતકોટિભિઃ

રત્નેંદ્રસારરચિતં કોટિસૂર્યસમપ્રભમ્ ॥
મણીંદ્રસારરચિતં કલશાનાં ત્રિકોટિભિઃ

રાજિતં ચિત્રરાજીભિર્વૈજયંતીવિરાજિતમ્ ॥
લક્ષચક્રસમાયુક્તં મનોયાયિ મનોહરમ્

મણિસારવિકારૈશ્ચ કોટિસ્તંભૈઃ સુશોભિતમ્ ॥
નાનાચિત્રવિચિત્રૈશ્ચ સહિતૈઃ સુમનોહરૈઃ

સિંદૂરાકારમણિભિર્મધ્યદેશે વિભૂષિતૈઃ ॥
રત્નકૃત્રિમસિંહૈશ્ચ રથચક્રોર્ધ્વસંસ્થિતૈઃ

ચતુર્લક્ષપરિમિતૈશ્ચિત્રઘંટાસમન્વિતૈઃ ॥
ચિત્રપુત્તલિશોભાઢ્યૈર્વિચિત્રૈશ્ચ વિરાજિતમ્

રતિમંદિરલક્ષૈશ્ચ રત્નસારવિનિર્મિતૈઃ ॥
મણિસારકપાટૈશ્ચ શોભિતૈશ્ચિત્રવાજિભિઃ

મણીંદ્રસારકલશૈઃ શેખરોજ્જ્વલિતૈર્યુતમ્ ॥
ભોગદ્રવ્યસમાયુક્તં વેષદ્રવ્યસમન્વિતમ્

શોભિતં રત્નશય્યાભી રત્નપાત્રઘટાન્વિતમ્ ॥
હરિન્મણીનાં વેદીનાં સમૂહેન સમન્વિતમ્

કુંકુમાભમણીનાં ચ સોપાનૈઃ કોટિભિર્યુતમ્ ॥
સ્યમંતકૈઃ કૌસ્તુભૈશ્ચ રુચકૈઃ પ્રવરૈસ્તથા

પદ્મકૃત્રિમકોટીનાં શતકૈશ્ચ સુશોભિતમ્ ॥
ચિત્રકાનનવાપીભિ ર્વિશિષ્ટાભિર્વિરાજિતમ્

રત્નેંદ્રસારરચિતકલશોજ્જ્વલશેખરમ્ ॥
શતયોજનમૂર્ધ્વં ચ દશયોજનવિસ્તૃતમ્

પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલાકોટિવિરાજિતમ્ ॥
કુંદાના કરવીરાણાં યૂથિકાનાં તથૈવ ચ

સુચારુચંપકાનાં ચ નાગેશાનાં મનોહરૈઃ ॥
મલ્લિકાનાં માલતીનાં માધવીનાં સુગંધિનામ્

કદંબાનાં ચ માલાનાં કદંબૈશ્ચ વિરાજિતમ્ ॥
સહસ્રદલપદ્માનાં માલાભિશ્ચ વિરાજિતમ્

ચિત્રપુષ્પોદ્યાનસરઃ કાનનૈશ્ચ વિભૂષિતમ્ ॥
સર્વેષાં સ્યંદનાનાં ચ શ્રેષ્ઠં વાયુવહં પરમ્

તત્સૂક્ષ્મવસ્ત્રસારાણાં વરૈરાચ્છાદિતં પરમ્ ॥
રત્નદર્પણલક્ષાણાં શતકૈશ્ચ સમન્વિતમ્

શ્વેતચામરકોટીભિર્વજ્રકોટિભિરન્વિતમ્ ॥
ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકુંકુમદ્રવચર્ચિતૈઃ

પારિજાતપ્રસૂનાનાં કોટિતલ્પવિરાજિતમ્ ॥
કોટિઘંટાસમાયુક્તં પતાકાકોટિભિર્યુતમ્

રત્નશય્યાકોટિભિશ્ચ ચિત્રવજ્રપરિચ્છદૈઃ ॥
ચંદનાક્તૈશ્ચંપકાનાં કુંકુમૈશ્ચ વિચિત્રિતૈઃ

પુષ્પોપધાનસંયુક્તૈઃ શૃંગારાર્હાભિરન્વિતમ્ ॥
અદૃશ્યૈરશ્રુતૈર્દ્રવ્યૈઃ સુંદરૈશ્ચ વિભૂષિતમ્

એવંભૂતાદ્રથાત્તૂર્ણમવરુહ્ય હરિપ્રિયા ॥
જગામ સહસા દેવી તં રત્નમંડપં મુને

દ્વારે નિયુક્તં દદૃશે દ્વારપાલં મનોહરમ્ ॥
લક્ષગોપૈઃ પરિવૃતં સ્મેરાનનસરોરુહમ્

ગોપં શ્રીદામનામાનં શ્રીકૃષ્ણપ્રિયકિંકરમ્ ॥
તમુવાચ રુષા દેવી રક્તપંકજલોચના

ગચ્છ દૂરં ગચ્છ દૂરં રતિલંપટકિંકર ॥
કીદૃશીં મત્પરાં કાંતાં દ્રક્ષ્યામિ ત્વત્પ્રભોરહમ્

રાધિકાવચનં શ્રુત્વા નિઃશંકઃ પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
તામેવ ન દદૌ ગંતું વેત્રપાણિર્મહાબલઃ

તૂર્ણં ચ રાધિકાલ્યશ્ચ શ્રીદામાનં સકિંકરમ્ ॥
બલેન પ્રેરયામાસુઃ કોપેન સ્ફુરિતાધરાઃ

શ્રુત્વા કોલાહલં શબ્દં ગોપિકાનાં હરિઃ સ્વયમ્ ॥
જ્ઞાત્વા ચ કોપિતાં રાધામંતર્ધાનં ચકાર હ

વિરજા રાધિકાશબ્દાદંતર્ધાનં હરેરપિ ॥
દૃષ્ટ્વા રાધાં ભયાર્તા સા જહૌ પ્રાણાંશ્ચ યોગતઃ

સદ્યસ્તત્ર સરિદ્રૂપં તચ્છરીરં બભૂવ હ ॥
વ્યાપ્તં ચ વર્તુલાકારં તયા ગોલોકમેવ ચ

કોટિયોજનવિસ્તીર્ણં પ્રસ્થેઽતિનિમ્નમેવ ચ ॥
દૈર્ઘ્યે દશગુણં ચારુ નાનારત્નાકરં પરમ્

॥
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડે નારાયણનારદસંવાદે વિરજાનદપ્રસ્તાવવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ